14. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලාන පබ්බජ්ජාකථා

60. ‘‘තෙති සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා. අගමංසු කිරාති යොජනා. තත්‍රාති ගිරග්ගසමජ්ජෙ. අථාති පරිවිතක්කනානන්තරං. තස්සාති සඤ්චයස්ස. පාරන්ති පරතීරං. එත්ථාති තුම්හාකං වාදෙ. ඉදන්ති අයං වාදො එත්තකොයෙවාති අත්ථො. යොති යො කොචි. ත්වඤ්ච අහඤ්ච අම්හෙ, තෙසු. නාමතුම්හසඞ්ඛාතෙසු හි තීසු සද්දෙසු එකසෙසෙන කත්තබ්බෙසු පච්ඡිමස්සෙව එකසෙසො කාතබ්බො. තෙනාති කතිකකරණහෙතුනා.

සංඛෙපෙන වුත්තං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං හී’’තිආදි. අත්ථීකෙහීති අමතෙන අත්ථිකෙහි. උපඤ්ඤාතං මග්ගන්ති අමතස්ස මග්ගො උපගන්ත්වා ඤාතො. ඤාතො චෙව උපගතො චාති සහ උපසග්ගෙන පදං පරිවත්තිත්වා අත්ථං කථෙන්තො උපසග්ගත්ථො ච ධාතුත්ථො ච විසුංයෙව හොතීති ඤාපෙති. අත්ථිකෙහි අම්හෙහි උපඤ්ඤාතං නිබ්බානං මග්ගං මග්ගන්තො අනුබන්ධෙය්‍යන්ති වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි උපගන්ත්වා ඤාතබ්බන්ති උපඤ්ඤාතං නිබ්බානං. මග්ගධාථුයා අන්වෙසනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරියෙසන්තො’’ති.

සාරිපුත්තොපි පඤ්හං පුච්ඡීති සම්බන්ධො. කමණ්ඩලුතොති කුණ්ඩිකතො. අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අකථනෙන අන්තරෙ විවරං පටිසන්දහතීති පටිසන්ධාරො, තං. එත්ථාති ‘‘න ත්‍යාහං සක්කොමී’’තිපදෙ. අධිප්පායො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. එත්තකන්ති එත්තකං පඤ්හං. ඉමස්සාති පරිබ්බාජකස්ස. අවිසයභාවන්ති අත්තනො අවිසයභාවං.

හෙතුං පටිච්ච භවන්තීති හෙතුප්පභවාති වචනත්ථෙන පඤ්චක්ඛන්ධා හෙතුප්පභවා නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘හෙතුප්පභවා නාම පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති. තෙනාති ‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා’’ති පදෙන. අස්සාති සාරිපුත්තපරිබ්බාජකස්ස. ‘‘තෙසං හෙතු නාම සමුදයසච්ච’’න්ති ඉමිනා හිනොති එතස්මා ඵලන්ති හෙතූති වචනත්ථෙන සමුදයසච්චං හෙතු නාමාති දස්සෙති. තඤ්චාති සමුදයසච්චඤ්ච. තෙසන්ති එත්ථ තසද්දස්ස විසයං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘උභින්නම්පි සච්චාන’’න්ති. අපවත්තිවසෙන නිරුජ්ඣති එත්ථාති නිරොධො. තඤ්චාති නිරොධඤ්ච. තෙනාති ‘‘තෙසඤ්ච යො නිරොධො’’තිපදෙන. අස්සාති සාරිපුත්තපරිබ්බාජකස්ස. එත්ථාති ඉමිස්සං ගාථායං, චතූසු සච්චෙසු වා. නයතොති නානන්තරිකනයතො, අවිනාභාවනයතො වා, නෙත්තිදෙසනාහාරනයතො වා. තමෙවත්ථං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘නිරොධෙ හී’’තිආදි. එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන වා මග්ගසච්චං ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. නිරොධො ච නිරොධූපායො ච නිරොධොති එකදෙසසරූපෙකසෙසො කාතබ්බො. තෙසඤ්චාති එත්ථ අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථෙන චසද්දෙන මග්ගසච්චං ගහෙතබ්බන්තිපි වදන්ති. අයං නයො අට්ඨකථායං න වුත්තො. තමෙවත්ථන්ති චතුසච්චසඞ්ඛාතං තමෙවත්ථං. පටිපාදෙන්තොති නිගමෙන්තො.

‘‘සචෙපී’’ති ඉමිනා යදීති පදස්සත්ථං වණ්ණෙති. ‘‘එත්තකමෙවා’’ති ඉමිනා තාවදෙවාති පදස්සත්ථං වණ්ණෙති. ‘‘ඉතො උත්තරි නත්ථී’’ති ඉමිනා එවකාරස්ස ඵලං දස්සෙති. ඉතොති සොතාපත්තිඵලතො. ‘‘ඉදං…පෙ… පත්තබ්බ’’න්ති ඉමිනා ‘‘එත්තකමෙවා’’ති පදස්ස අත්ථසරූපං දස්සෙති. ‘‘එසො එව ධම්මො’’ති ඉමිනා ‘‘එසෙව ධම්මො’’තිපදස්ස අත්ථං වණ්ණෙති. පච්චබ්‍යත්ථාති පතිඅවපුබ්බො ඉධාතු පටිවිද්ධත්ථොති ආහ ‘‘පටිවිද්ධත්ථා’’ති. තුම්හෙහීති අස්සජිත්ථෙරං සන්ධායාහ. ඉමිනා ‘‘පච්චබ්‍යත්ථා’’ති එත්ථ හිය්‍යත්තනීපරස්සපදමජ්ඣිමපුරිසබහුවචනත්ථවිභත්තිං දීපෙති. කප්පනහුතෙහීති කප්පානං නහුතෙහි, කොටිපකොටිසතසහස්සානං සතෙහි නහුතෙහීති අත්ථො. අබ්භතීතන්ති අභිඅතීතං. අම්හෙහි අදිට්ඨමෙව හුත්වා අතික්කමාපිතන්ති අත්ථො.

62. ආරම්මණභූතස්ස නිබ්බානස්ස ගම්භීරත්තා ආරම්මණිකභූතං ඤාණම්පි ගම්භීරමෙවාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ගම්භීරස්ස ච ඤාණස්සා’’ති. යථා හි සණ්හවත්ථස්ස සිබ්බනත්ථාය සණ්හසූචි අධිප්පෙතාති. උපධීනං සම්මා ඛයට්ඨෙන නිබ්බානං උපධිසඞ්ඛයං නාමාති ආහ ‘‘උපධිසඞ්ඛයෙති නිබ්බානෙ’’ති. තදාරම්මණායාති තංනිබ්බානාරම්මණාය. විමුත්තියාති ඵලවිමුත්තියා. සාවකපාරමීඤාණෙති අග්ගසාවකපාරමීඤාණෙ. තෙසූති සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙසු. අඩ්ඪමාසෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨිතොති සම්බන්ධො.

අතීතෙති කප්පසතසහස්සාධිකෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමත්ථකෙ. තස්සාති බුද්ධස්ස සන්තිකෙ අග්ගසාවකභාවං පත්ථෙසීති යොජනා. අස්සමෙති මුනීනං ඨානෙ. තඤ්හි ආ කොධං, ආ භුසො වා රාගාදයො සමෙන්ති එත්ථාති අස්සමොති වුච්චති, තස්මිං. පත්ථයිත්වා ච පෙසෙසීති සම්බන්ධො. තත්ථාති නීලුප්පලමණ්ඩපෙ. තෙසූති තාපසසෙට්ඨීසු.

63. යෙසන්ති කුලානං. ‘‘විධවභාවායා’’ති ඉමිනා විධවාය භාවො වෙධබ්‍යන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. විධවාති ච පතිසුඤ්ඤා. සා හි ධවෙන විගතාති ‘‘විධවා’’ති ච, විගතො ධවො ඉමිස්සාති ‘‘විධවා’’ති ච වුච්චති. උභයෙනාපීති පුත්තපබ්බජ්ජපතිපබ්බජ්ජසඞ්ඛාතෙන දුවිධෙනපි.

සඤ්චයානීති එත්ථ නිස්සයූපචාරෙන නිස්සයෙ නිස්සිතූපචාරො හොතීති ආහ ‘‘සඤ්චයස්ස අන්තෙවාසිකානී’’ති. අථ වා ණපච්චයො තස්සෙදමත්ථෙ හොතීති ආහ ‘‘සඤ්චයස්ස අන්තෙවාසිකානී’’ති. ‘‘මගධාන’’න්ති බහුවචනවසෙන වුත්තත්තා ජනපදස්ස නාමන්ති ආහ ‘‘මගධානං ජනපදස්සා’’ති. ගිරිබ්බජන්ති එත්ථ වජො වියාති වජො, ගිරි. වජසදිසො ගිරි එත්ථාති ගිරිබ්බජං පදහෙට්ඨුපරියවසෙන, නගරං. ‘‘මහාවීරියවන්තො’’ති ඉමිනා මහන්තො වීරො එතෙසං තථාගතානන්ති මහාවීරාති වචනත්ථං දස්සෙති. ධම්මෙන නයමානානං කා උසූයා විජානතන්ති එත්ථ කච්චායනනයෙන (කච්චායනෙ 277 සුත්තෙ) උසූයපයොගෙ සම්පදානං හොතීති ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, උපයොගත්ථෙ වා’’ති. විජානන්තානන්ති විජානන්තෙසු තථාගතෙසු, විජානන්තෙ වා.