13. බිම්බිසාරසමාගමකථා

55. ලට්ඨිසද්දො තරුණරුක්ඛවාචකො ‘‘අම්බලට්ඨිකාය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.2), ඉධාපි තරුණතාලරුක්ඛො ලට්ඨි නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තාලුය්‍යානෙ’’ති. වටරුක්ඛෙති නිග්‍රොධරුක්ඛෙ. එත්ථ ‘‘වට’’ඉති ඉමිනා වටරුක්ඛො බහුමූලත්තා සුට්ඨුං පතිට්ඨාතීති අත්ථෙන සුප්පතිට්ඨො නාමාති දස්සෙති. ‘‘රුක්ඛෙ’’ඉති ඉමිනා චෙතියසද්දො චෙතියරුක්ඛෙ වත්තතීති දස්සෙති, දෙවාලයඤ්ච ථූපඤ්ච නිවත්තෙති. තස්සාති වටරුක්ඛස්ස. එතන්ති ‘‘සුප්පතිට්ඨෙ චෙතියෙ’’ති එතං නාමං. ලොකවොහාරවසෙන දසසහස්සසඞ්ඛාතෙ සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසෙ නීහරිත්වා යුජ්ජිතබ්බන්ති නියුතන්ති වචනත්ථෙන දසසහස්සං නියුතං නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකනියුතං දසසහස්සානී’’ති. ‘‘නහුත’’න්තිපි පාඨො, සො අයුත්තො නහුතසඞ්ඛාතෙන සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසෙන මිස්සීභාවෙන පසඞ්ගත්තා. තෙසන්ති ද්වාදසනියුතානං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං.

‘‘කිසසරීරත්තා’’ති ඉමිනා කිසො කො අත්තා එතෙසන්ති කිසකාති වචනත්ථං දස්සෙති. කකාරො හෙත්ථ අත්තවාචකො. ‘‘ඔවාදකො’’ති ඉමිනා ඔවදානොති එත්ථ යුපච්චයො කත්තුත්ථොති දස්සෙති. ගාථාබන්ධත්තා අකාරස්ස දීඝො. ‘‘අථ වා’’තිආදිනා කිසකො හුත්වා අඤ්ඤෙ ඔවදානො කිසකොවදානොති වචනත්ථං දස්සෙති. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං, අයමත්ථො වා. ත්වං පහාසීති සම්බන්ධො. තන්ති තුවං. ඉති වුත්තං හොතීති යොජනා.

කාමිත්ථියොති එකාරලොපවසෙන සන්ධීති ආහ ‘‘කාමෙ ඉත්ථියො චා’’ති. උපචීසූති එත්ථ කාමඛන්ධකිලෙසඅභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතෙසු චතූසු උපධීසු ඛන්ධුපධි අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඛන්ධුපධීසූ’’ති.

කොචරහීති එත්ථ කොසද්දො ‘‘කො තෙ බලං මහාරාජා’’තිආදීසු (ජා. 2.22.1880) විය ක්වසද්දත්ථොති ආහ ‘‘ක්වචරහී’’ති. නිපාතොයෙවෙස.

පදසද්දස්ස චරණපදාදයො නිවත්තෙතුං වුත්තං ‘‘නිබ්බානපද’’න්ති. ‘‘සන්තසභාවතායා’’තිආදිනා සන්තො සභාවො ඉමස්ස පදස්සාති සන්තං. නත්ථි උපධයො එත්ථාති අනුපධිකං. නත්ථි කිඤ්චනමෙත්ථාති අකිඤ්චනං. තීසු භවෙසු න සඤ්ජතීති අසත්තං. අඤ්ඤථා න භවතීති අනඤ්ඤථාභාවි. අඤ්ඤෙන කෙනචි න නෙතබ්බන්ති අනඤ්ඤනෙය්‍යන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. තෙනාති ‘‘සන්ත’’න්තිආදිපදෙන. මෙති මම, මනොති සම්බන්ධො. එත්ථ දෙවමනුස්සලොකෙ මෙ මනො රතො නාමාති කිං වක්ඛාමි. ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙතීති යොජනා.

56. තඤ්චාති සාවකභාවඤ්ච.

57. අස්සාසකාති එත්ථ ආපුබ්බො සාසධාතු ආපුබ්බ සිසධාතුනා සදිසො, ‘‘මෙ’’ති ඡට්ඨීයොගත්තා ණ්වුපච්චයො ච භාවත්ථොති ආහ ‘‘ආසිසනා’’ති. ‘‘පත්ථනා’’ති ඉමිනා ආපුබ්බසිසධාතුයා අත්ථං දස්සෙති. අස්සාති බිම්බිසාරරඤ්ඤො. තත්ථාති රතනත්තයෙ. නිච්ඡයගමනමෙවාති ‘‘සරණ’’ඉතිනිච්ඡයෙන ජානනමෙව ගතො. අත්තසන්නිය්‍යාතනන්ති අත්තනො අත්තානං රතනත්තයෙ සන්නිය්‍යාතනං. ඉමිනා අත්තසන්නිය්‍යාතන, පණිපාත, තප්පරායන, සිස්සභාවූපගමනසඞ්ඛාතෙසු චතූසු සරණගමනෙසු (දී. නි. අට්ඨ. 1.250; ම. නි. අට්ඨ. 1.56; ඛු. පා. අට්ඨ. 1.සරණගමනගමකවිභාවනා) අත්තසන්නිය්‍යාතනසරණගමනං දීපෙති. අයන්ති බිම්බිසාරො රාජා. තන්ති නියතසරණතං. පණිපාතගමනඤ්චාති එත්ථ පණීති කරො. යථා හි පාදපදසද්දා දීඝරස්සවසෙන හුත්වා චරණං වදන්ති, එවං පාණිපණිසද්දා කරං වදන්ති. තස්මා වුත්තං ‘‘පණීති කරො’’ති. පතනං පාතො, පණිනො පාතො පණිපාතො. අත්ථතො අඤ්ජලිපණමනන්ති වුත්තං හොති. තස්ස ගමනඤ්ච ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ඉමිනා පණිපාතසරණගමනං දීපෙති. චසද්දො ‘‘පාකට’’න්ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බො. පාකටඤ්ච කරොන්තොති හි අත්ථො.

58. සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණොති එත්ථ සිඞ්ගීසඞ්ඛාතො නික්ඛො සිඞ්ගීනික්ඛො, තෙන සමානො වණ්ණො එතස්සාති සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සිඞ්ගීසුවණ්ණනික්ඛෙන සමානවණ්ණො’’ති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණ’’ඉතිපදෙන නික්ඛසද්දස්ස සුවණ්ණත්ථං දස්සෙති, පඤ්චසුවණ්ණාදයො අත්ථෙ නිවත්තෙති. ‘‘සමාන’’ඉතිපදෙන සවණ්ණොති එත්ථ සකාරො සමානසද්දස්සෙව කාරියොති දස්සෙති. සබ්බෙසූති අඛිලෙසු චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියෙසු. දන්තොති දමිතො. ඉන්ද්‍රියසංවරොති වුත්තං හොති. තමෙවත්ථං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘භගවතො හී’’තිආදි.

59. ඔණීතො පත්තතො පාණි යෙනාති ඔණීතපත්තපාණීති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පත්තතො චා’’තිආදි. ‘‘අපනීතපාණි’’න්ති ඉමිනා ඔණීතසද්දො අපනීතත්ථො, පාණිසද්දෙන ච සම්බන්ධිතබ්බොති දස්සෙති. ‘‘සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘භගවන්ත’’න්ති ඉමං කම්මං ‘‘සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති පාඨසෙසෙන යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙති. එකමන්තන්ති එත්ථ අන්තසද්දො සමීපදෙසත්ථො, කොටිදෙසත්ථො වා හොති, උපයොගවචනඤ්ච භුම්මත්ථෙ හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකස්මිං පදෙසෙ’’ති. අත්ථිකපයොගෙ කරණස්ස සම්භවතො ආහ ‘‘බුද්ධාභිවාදනගමනෙන වා ධම්මස්සවනගමනෙන වා’’ති. අප්පාකිණ්ණන්ති එත්ථ අප්පසද්දො පටිසෙධත්ථොති ආහ ‘‘අනාකිණ්ණ’’න්ති. ‘‘අබ්බොකිණ්ණ’’න්තිපි පාඨො. අප්පනිග්ඝොසන්ති එත්ථ ‘‘අප්පසද්ද’’න්තිපදෙන වචනසද්දස්ස ගහිතත්තා ඉමිනා පාරිසෙසනයෙන නගරනිග්ඝොසසද්දොයෙව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘නගරනිග්ඝොසසද්දෙන අප්පනිග්ඝොස’’න්ති. තීසු පාඨෙසු පඨමෙන පාඨෙන ජනස්ස වාතො ජනවාතො, තෙන විරහිතං විජනවාතන්ති විකප්පං දස්සෙති. දුතියෙන ජනස්ස වාදො ජනවාදො, තෙන විරහිතං විජනවාදන්ති විකප්පං දස්සෙති. තතියෙන ජනස්ස පාතො සඤ්චරණං ජනපාතො, තෙන විරහිතං විජනපාතන්ති විකප්පං දස්සෙති. රහස්සං කරීයති එත්ථාති රාහස්සෙය්‍යකං. මනුස්සානං රාහස්සෙය්‍යකං මනුස්සරාහස්සෙය්‍යකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති ‘‘මනුස්සාන’’න්තිආදිනා.