1. බොධිකථා

එවූභතොවිභඞ්ගස්ස, කත්වාන යොජනානයං;

මහාවග්ගඛන්ධකස්ස, කරිස්සං යොජනානයං.

උභින්නන්ති උභයෙසං. පාතිමොක්ඛානන්ති පාතිමොක්ඛවිභඞ්ගානං. පාතිමොක්ඛගහණෙන හෙත්ථ තෙසං විභඞ්ගොපි ගහිතො අභෙදෙන වා උත්තරපදලොපවසෙන වා. ඛන්ධකන්ති පඤ්ඤත්තිසමූහං. ඛන්ධසද්දො හෙත්ථ පඤ්ඤත්තිවාචකො. විනයපඤ්ඤත්තියො වුච්චන්ති ‘‘ඛන්ධො’’ති. තෙසං සමූහො ඛන්ධකො. අථවා ඛන්ධොති රාසි. ඛන්ධසද්දො හි රාසත්ථවාචකො. විනයපඤ්ඤත්තිරාසි වුච්චති ‘‘ඛන්ධො’’ති. කකාරො පකාසකවාචකො. ඛන්ධානං විනයපඤ්ඤත්තිරාසීනං කො පකාසකොති ඛන්ධකො, තං ඛන්ධකං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – උභින්නං පාතිමොක්ඛානං සඞ්ගීතිසමනන්තරං ඛන්ධකොවිදා ඛන්ධකෙසු කුසලා මහාථෙරා යං ඛන්ධකං සඞ්ගායිංසු, තස්ස ඛන්ධකස්ස දානි සංවණ්ණනාක්කමො යස්මා සම්පත්තො, තස්මා තස්ස ඛන්ධකස්ස අයං අනුත්තානත්ථවණ්ණනා හොතීති.

යෙ අත්ථාති සම්බන්ධො. හිසද්දො පදාලඞ්කාරො. යෙසන්ති පදානං. තෙති තෙ අත්ථෙ. භවෙති භවෙය්‍ය, භවිතුං සක්කුණෙය්‍යාති අත්ථො. තෙසන්ති අත්ථානං. කින්ති කිං පයොජනං. තෙති අත්ථෙ, ඤාතුන්ති සම්බන්ධො. අථවා තෙති අත්ථා, අවණ්ණිතාති සම්බන්ධො. තෙසංයෙවාති අත්ථානමෙව. අයං පනෙත්ථ යොජනා – පදභාජනීයෙ යෙසං පදානං යෙ අත්ථා භගවතා පකාසිතා, තෙසං පදානන්ති පාඨසෙසො, තෙ අත්ථෙ පුන වදෙය්‍යාම චෙ, කදා පරියොසානං සංවණ්ණනාය පරිනිට්ඨානං භවෙ, න භවෙය්‍යාති අධිප්පායො. යෙ චෙව අත්ථා උත්තානා, තෙසං සංවණ්ණනාය කිං පයොජනං, න පයොජනන්ති අධිප්පායො. අධිප්පායානුසන්ධීහි ච අධිප්පායෙන ච අනුසන්ධිනා ච බ්‍යඤ්ජනෙන ච යෙ පන අත්ථා අනුත්තානා, තෙ අත්ථෙ, අත්ථා වා අවණ්ණිතා යස්මා ඤාතුං න සක්කා, තස්මා තෙසංයෙව අත්ථානං අයං සංවණ්ණනානයො හොතීති. ඉතිසද්දො පරිසමාපනත්ථො.

1. ‘‘තෙන…පෙ… වෙරඤ්ජාය’’න්තිආදීසු (පාරා. 1) කරණවචනෙ විසෙසකාරණමත්ථි විය, ‘‘තෙන…පෙ… පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති එත්ථ කිඤ්චාපි නත්ථීති යොජනා. අසදිසොපමායං. කිඤ්චාපිසද්දො ගරහත්ථජොතකො, පන-සද්දො සම්භාවනත්ථජොතකො. ‘‘කරණවචනෙනෙවා’’ති එත්ථ එවකාරෙන උපයොගවචනං වා භුම්මවචනං වා නිවාරෙති. අභිලාපොති අභිමුඛං අත්ථං ලපතීති අභිලාපො, සද්දො. ආදිතොති වෙරඤ්ජකණ්ඩතො. එතන්ති ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා උරුවෙලාය’’න්තිආදිවචනං. ‘‘අඤ්ඤෙසුපී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ඉතො පරෙසූ’’ති.

යදි විසෙසකාරණං නත්ථි, කිං පනෙතස්ස වචනෙ පයොජනන්ති චොදෙන්තො ආහ ‘‘කිං පනෙතස්සා’’තිආදි. එතස්සාති ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා උරුවෙලාය’’න්තිආදිවචනස්ස. නිදානදස්සනං පයොජනං නාමාති යොජනා. තමෙවත්ථං විභාවෙතුමාහ ‘‘යා හී’’තිආදි. යා පබ්බජ්ජා චෙව යා උපසම්පදා ච භගවතො අනුඤ්ඤාතාති යොජනා. යානි ච අනුඤ්ඤාතානීති සම්බන්ධො. තානීති පබ්බජ්ජාදීනි. අභිසම්බොධින්ති අරහත්තමග්ගඤාණපදට්ඨානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං අරහත්තමග්ගඤාණඤ්ච. බොධිමහාමණ්ඩෙති මහන්තානං මග්ගඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං පසන්නට්ඨානෙ බොධිරුක්ඛමූලෙති අත්ථො. එවන්තිආදි නිගමනං.

තත්ථාති යං ‘‘තෙන සමයෙන උරුවෙලාය’’න්තිආදිවචනං වුත්තං, තත්ථ. උරුවෙලායන්ති එත්ථ උරුසද්දො මහන්තපරියායොති ආහ ‘‘මහාවෙලාය’’න්ති. ‘‘වාලිකරාසිම්හී’’ති ඉමිනා වෙලාසද්දස්ස රාසත්ථං දස්සෙති, කාලසීමාදයො නිවත්තෙති. යදි පන ‘‘උරූ’’ති වාලිකාය නාමං, ‘‘වෙලා’’ති මරියාදාය, එවඤ්හි සති නනු උරුයා වෙලාති අත්ථො දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලා’’ති. ඉමිනා වෙලාය අතික්කමො වෙලා උත්තරපදලොපවසෙන, වෙලාය ආහටා උරු උරුවෙලා පදවිපරියායවසෙනාති දස්සෙති. එත්ථාති ‘‘උරුවෙලාය’’න්තිපදෙ. තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘අතීතෙ කිරා’’තිආදි. අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ පබ්බජිත්වාති සම්බන්ධො. තාපසපබ්බජ්ජන්ති ඉසිපබ්බජ්ජං, න සමණපබ්බජ්ජං. කතිකවත්තන්ති කරණං කතං, කතෙන පවත්තං කතිකං, තමෙව වත්තං කතිකවත්තං. අකංසු කිරාති සම්බන්ධො. යොති යො කොචි. අඤ්ඤොති අත්තනා අපරො. සො ආකිරතූති සම්බන්ධො. පත්තපුටෙනාති පණ්ණෙන කතෙන පුටෙන. තතොති කතිකවත්තකරණතො. තත්ථාති තස්මිං පදෙසෙ. තතොති මහාවාලිකරාසිජනනතො, පරන්ති සම්බන්ධො. නන්ති තං පදෙසං. තන්ති මහාවාලිකරාසිං.

‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ’’ති එත්ථ අස්සත්ථරුක්ඛස්ස උපචාරවසෙන බොධීති නාමලභනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්තිආදි. ඉමිනා චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣතීති බොධීති වචනත්ථෙන චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං බොධි නාමාති දස්සෙති. එත්ථාති බොධිම්හි, බොධියං වා. සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. රුක්ඛොපීති පිසද්දෙන න මග්ගඤාණමෙවාති දස්සෙති. මූලෙති ආසන්නෙ. පඨමාභිසම්බුද්ධොති අනුනාසිකලොපවසෙන සන්ධීති ආහ ‘‘පඨමං අභිසම්බුද්ධො’’ති. ‘‘හුත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘පඨම’’න්තිපදස්ස භාවනපුංසකං දස්සෙති. සබ්බපඨමංයෙවාති සබ්බෙසං ජනානං පඨමමෙව අභිසම්බුද්ධො හුත්වාති සම්බන්ධො. එකො එව පල්ලඞ්කො එකපල්ලඞ්කොති අවධාරණසමාසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකෙනෙව පල්ලඞ්කෙනා’’ති. ‘‘සකිං…පෙ… ආභුජිතෙනා’’ති ඉමිනා අවධාරණඵලං දස්සෙති. පල්ලඞ්කොති ච ඌරුබද්ධාසනං. විමුත්තිසුඛං පටිසංවෙදීති එත්ථ තදඞ්ගාදීසු (පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.104) පඤ්චසු විමුත්තීසු පටිප්පස්සද්ධිසඞ්ඛාතා ඵලසමාපත්ති එවාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘ඵලසමාපත්තිසුඛ’’න්ති. ඵලසමාපත්තීති අරහත්තඵලසමාපත්ති. සා හි විරුද්ධෙහි උපක්කිලෙසෙහි මුච්චිතට්ඨෙන විමුත්තීති වුච්චති, තාය සම්පයුත්තං සුඛං විමුත්තිසුඛං, චතුත්ථජ්ඣානිකං අරහත්තඵලසමාපත්තිසුඛං. අථවා තාය ජාතං සුඛං විමුත්තිසුඛං, සකලකිලෙසදුක්ඛූපසමසුඛං. ‘‘පටිසංවෙදයමානො’’තිඉමිනා ‘‘පටිසංවෙදී’’ති එත්ථ ණීපච්චයස්ස කත්තුත්ථං දස්සෙති. පුනප්පුනං සුට්ඨු වදති අනුභවතීති පටිසංවෙදී. පටිසංවෙදී හුත්වා නිසීදීති සම්බන්ධො.

පච්චයාකාරන්ති අවිජ්ජාදිපච්චයානං උප්පාදාකාරං. කස්මා පච්චයාකාරො පටිච්චසමුප්පාදො නාමාති ආහ ‘‘පච්චයාකාරො හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්තිඉමිනා ‘‘පටිච්චා’’තිපදස්ස කම්මං දස්සෙති, ‘‘සහිතෙ’’තිඉමිනා සංසද්දස්සත්ථං. ‘‘ධම්මෙ’’තිඉමිනා තස්ස සරූපං. එත්ථාති ඉමිස්සං විනයට්ඨකථායං. තත්ථාති ‘‘අනුලොමපටිලොම’’න්තිපදෙ, අනුලොමපටිලොමෙසු වා. ස්වෙව පච්චයාකාරො වුච්චතීති යොජනා. ‘‘අත්තනා කත්තබ්බකිච්චකරණතො’’තිඉමිනා අනුලොමසද්දස්ස සභාවත්ථං දස්සෙති. ස්වෙවාති පච්චයාකාරො එව. තං කිච්චන්ති අත්තනා කත්තබ්බං තං කිච්චං. තස්ස අකරණතොති අත්තනා කත්තබ්බකිච්චස්ස අකරණතො. ඉමිනා පටිලොමසද්දස්ස සභාවත්ථං දස්සෙති. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා පුරිමනයෙනෙව. වාති අථවා. පවත්තියාති සංසාරපවත්තියා. අනුලොමොති අනුකූලො, අනුරූපො වා. ඉතරොති ‘‘අවිජ්ජායත්වෙවා’’තිආදිනා වුත්තො පච්චයාකාරො. තස්සාති පවත්තියා. පටිලොමොති පටිවිරුද්ධො, එත්ථාති ‘‘අනුලොමපටිලොම’’න්තිපදෙ. අත්ථො දට්ඨබ්බොති එත්ථ අත්ථො එවාති සම්භවතො තස්ස ඵලං වා ‘‘සද්දන්තරත්ථාපොහනෙන සද්දො අත්ථං වදතී’’ති වචනතො (උදා. අට්ඨ. 1; දී. නි. ටී. 1.1; ම. නි. ටී. 1.මුලපරියායසුත්තවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 1.1.ඔඝතරයසුත්තවණ්ණනා; අ. නි. ටී. 1.1.රුපාදිවග්ගවණ්ණනා) සද්දන්තරත්ථාපොහනං වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආදිතො පනා’’තිආදි. යාවසද්දො අවධිවචනො. යාව අන්තං පාපෙත්වාති සම්බන්ධො. ඉතොති ඉමෙහි වුත්තෙහි ද්වීහි අත්ථෙහි. ‘‘මනසාකාසී’’ති එත්ථ ඉකාරලොපවසෙන සන්ධීති ආහ ‘‘මනසි අකාසී’’ති. තත්ථාති ‘‘මනසාකාසී’’තිපදෙ. යථාති යෙනාකාරෙන. ඉදන්ති ඉමං ආකාරං. තත්ථාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිපාඨෙ අවයවත්ථො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. සමාසමජ්ඣෙ තසද්දෙන පුබ්බපදස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි ගහෙතබ්බානීති ආහ ‘‘අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චා’’ති. වාක්‍යෙ පන තසද්දෙන පරපදස්සෙව ලිඞ්ගවචනානි ගහෙතබ්බානි. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිපදං ‘‘සම්භවන්තී’’තිපදෙන සම්බන්ධිතබ්බන්ති ආහ ‘‘තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තී’’ති. සබ්බපදෙසූති ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු සබ්බෙසු පදෙසු.

යථා පනාති යෙනාකාරෙන පන. ඉදන්ති ඉමං ආකාරං. තත්ථාති ‘‘අවිජ්ජාය…පෙ… නිරොධො’’තිආදිවාක්‍යෙ. අවිජ්ජායත්වෙවාති එත්ථ ‘‘භද්දියොත්වෙවා’’තිආදීසු විය ‘‘භද්දියො ඉති එවා’’ති පදච්ඡෙදො කත්තබ්බො, න එවං ‘‘අවිජ්ජාය ඉති එවා’’ති, අථ ඛො ‘‘අවිජ්ජාය තු එවා’’ති කාතබ්බොති ආහ ‘‘අවිජ්ජාය තු එවා’’ති. ‘‘ප අතිමොක්ඛං අතිපමොක්ඛ’’න්තිආදීසු (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) විය උපසග්ගබ්‍යත්තයෙන වුත්තං, එවමිධ නිපාතබ්‍යත්තයෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ එවසද්දෙන සත්තජීවාදයො නිවත්තෙති. තුසද්දො පක්ඛන්තරත්ථජොතකො. අනුලොමපක්ඛතො පටිලොමසඞ්ඛාතං පක්ඛන්තරං මනසාකාසීති අත්ථො. අසෙසවිරාගනිරොධසද්දො අයුත්තසමාසො, උත්තරපදෙන ච තතියාසමාසොති ආහ ‘‘විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධා’’ති. තත්ථ අසෙසසද්දං විරාගසද්දෙන සම්බන්ධමකත්වා නිරොධසද්දෙන සම්බන්ධං කත්වා අත්ථස්ස ගහණං අයුත්තසමාසො නාම. ‘‘මග්ගෙනා’’තිඉමිනා විරාගසද්දස්සත්ථං දස්සෙති. මග්ගො හි විරජ්ජනට්ඨෙන විරාගොති වුච්චති. සඞ්ඛාරනිරොධොති එත්ථ මග්ගෙන නිරොධත්තා අනුප්පාදනිරොධො හොතීති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරානං අනුප්පාදනිරොධො හොතී’’ති. අනුප්පාදනිරොධොති ච අනුප්පාදෙන නිරොධො සමුච්ඡෙදවසෙන නිරුද්ධත්තා. එවන්ති යථා අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, එවං තථාති අත්ථො. තත්ථාති ‘‘එවමෙතස්සා’’තිආදිවචනෙ. කෙවලසද්දො සකලපරියායොති ආහ ‘‘සකලස්සා’’ති, අනවසෙසස්සාති අත්ථො. අථවා සත්තජීවාදීහි අමිස්සිතත්තා අමිස්සත්ථොති ආහ ‘‘සුද්ධස්ස වා’’ති. ‘‘සත්තවිරහිතස්සා’’ති ඉමිනා සුද්ධභාවං දස්සෙති. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති එත්ථ ඛන්ධසද්දො රාසත්ථවාචකොති ආහ ‘‘දුක්ඛරාසිස්සා’’ති.

එතමත්ථං විදිත්වාති එත්ථ එතසද්දස්ස විසයං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘ය්වාය’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘අවිජ්ජාදිවසෙන…පෙ… නිරොධො හොතී’’ති ය්වායං අත්ථො වුත්තොති යොජනා. සමුදයො ච හොතීති සම්බන්ධො. විදිතවෙලායන්ති පාකටවෙලායං පසිද්ධකාලෙති අත්ථො. ඉමං උදානන්ති එත්ථ ඉමසද්දො වුච්චමානාපෙක්ඛො. තස්මිං අත්ථෙ විදිතෙ සතීති යොජනා. පජානනතායාති පකාරෙන ජානනභාවස්ස. සොමනස්සයුත්තඤාණසමුට්ඨානන්ති සොමනස්සෙන එකුප්පාදාදිවසෙන යුත්තෙන ඤාණෙන සමුට්ඨානං, යුත්තං වා ඤාණසඞ්ඛාතං සමුට්ඨානං උදානන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ උදානන්ති කෙනට්ඨෙන උදානං? උදානට්ඨෙන, මොදනට්ඨෙන, කීළනට්ඨෙන චාති අත්ථො. කිමිදං උදානං නාම? පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතො උදාහාරො. යථා (උදා. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා) හි යං තෙලාදිමිනිතබ්බවත්ථු මානං ගහෙතුං න සක්කොති විසන්දිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘අවසෙකො’’ති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති. එවමෙවං යං පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතං විතක්කවිප්ඵාරං හදයං සන්ධාරෙතුං න සක්කොති, සො අධිකො හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා වචීද්වාරෙන නික්ඛමන්තො පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛො උදාහාරවිසෙසො ‘‘උදාන’’න්ති වුච්චති. ‘‘අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසී’’ති ඉමිනා උදධාතුස්ස උදාහාරත්ථං දස්සෙති.

තස්සාති උදානස්ස අත්ථො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. යදාති එත්ථ දාපච්චයස්ස අත්ථවාක්‍යං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්මිං කාලෙ’’ති. හවෙති ‘‘බ්‍යත්ත’’න්ති ඉමස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. බ්‍යත්තං පාකටන්ති හි අත්ථො. පාතුභවන්තීති එත්ථ පාතුනිපාතස්ස අත්ථස්ස ‘‘හවෙ’’ති නිපාතෙන වුත්තත්තා භූධාතුස්සෙව අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති. අනුලොම පටිලොම පච්චයාකාර පටිවෙධසාධකාති අනුලොමතො ච පටිලොමතො ච පච්චයාකාරස්ස පටිවිජ්ඣනස්ස සාධකා. බොධිපක්ඛියධම්මාති බොධියා මග්ගඤාණස්ස පක්ඛෙ භවා සත්තතිංස ධම්මා. අථවා පාතුනිපාතෙන සහ ‘‘භවන්තී’’තිපදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පකාසන්තී’’ති. ඉමස්මිං නයෙ හවෙසද්දො එකංසත්ථවාචකො. හවෙ එකංසෙනාති හි අත්ථො. අභිසමයවසෙනාති මග්ගඤාණවසෙන. මග්ගඤාණඤ්හි යස්මා අභිමුඛං චත්තාරි සච්චානි සමෙච්ච අයති ජානාති, තස්මා අභිසමයොති වුච්චති.

‘‘කිලෙසසන්තාපනට්ඨෙනා’’ති ඉමිනා ආභුසො කිලෙසෙ තාපෙතීති ආතාපොති වචනත්ථං දස්සෙති. න වීරියසාමඤ්ඤං හොති, අථ ඛො සම්මප්පධානවීරියමෙවාති ආහ ‘‘සම්මප්පධානවීරියවතො’’ති. ඉමිනා ආතාපීති එත්ථ ඊපච්චයස්ස වන්තුඅත්ථං දස්සෙති. ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන චාති කසිණාදිආරම්මණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣානසභාවෙන අට්ඨසමාපත්තිසඞ්ඛාතෙන ඣානෙන ච. ලක්ඛණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන චාති අනිච්චාදිලක්ඛණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣානසභාවෙන විපස්සනාමග්ගඵලසඞ්ඛාතෙන ඣානෙන ච. ‘‘බාහිතපාපස්සා’’ති ඉමිනා බාහිතො අණො පාපො අනෙනාති බ්‍රාහ්මණොති වචනත්ථං දස්සෙති. අණසද්දො හි පාපපරියායො. ‘‘ඛීණාසවස්සා’’ති ඉමිනා තස්ස සරූපං දස්සෙති. අථස්සාති අථ අස්ස, තස්මිං කාලෙ බ්‍රාහ්මණස්සාති අත්ථො. යා එතා කඞ්ඛා වුත්තාති සම්බන්ධො. ‘‘කො නු ඛො…පෙ… අවොචා’’තිආදිනා (සං. නි. 2.12) නයෙන ච තථා ‘‘කතමං නු ඛො…පෙ… අවොචා’’තිආදිනා (සං. නි. 2.35) නයෙන ච පච්චයාකාරෙ වුත්තාති යොජනා. නො කල්ලො පඤ්හොති අයුත්තො පඤ්හො, දුප්පඤ්හො එසොති අත්ථො. තථාති එවං, තතො අඤ්ඤථා වා. යා ච සොළස කඞ්ඛා (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) ආගතාති සම්බන්ධො. අපටිවිද්ධත්තා කඞ්ඛාති යොජනා. සොළස කඞ්ඛාති අතීතවිසයා පඤ්ච, අනාගතවිසයා පඤ්ච, පච්චුප්පන්නවිසයා ඡාති සොළසවිධා කඞ්ඛා. වපයන්තීති වි අපයන්ති, ඉකාරලොපෙනායං සන්ධි. විත්‍යූපසග්ගො ධාත්වත්ථානුවත්තකො, අපයන්ති – සද්දො අපගමනත්ථොති ආහ ‘‘අපගච්ඡන්තී’’ති. ‘‘නිරුජ්ඣන්තී’’තිඉමිනා අපගමනත්ථමෙව පරියායන්තරෙන දීපෙති. ‘‘කස්මා’’ති ඉමිනා ‘‘යතො පජානාති සහෙතුධම්ම’’න්ති වාක්‍යස්ස පුබ්බවාක්‍යකාරණභාවං දස්සෙති. සහෙතුධම්මන්ති එත්ථ සහ අවිජ්ජාදිහෙතුනාති සහෙතු, සඞ්ඛාරාදිකො පච්චයුප්පන්නධම්මො. සහෙතු ච සො ධම්මො චාති සහෙතුධම්මොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවිජ්ජාදිකෙනා’’තිආදි. ‘‘පටිවිජ්ඣතී’’ති ඉමිනා පජානා තීති එත්ථ ඤාධාතුයා අවබොධනත්ථං දස්සෙති, මාරණතොසනාදිකෙ අත්ථෙ නිවත්තෙති. ඉතීති තස්මා, වපයන්තීති යොජනා.

2. පච්චයක්ඛයස්සාති පච්චයානං ඛයට්ඨානස්ස අසඞ්ඛතස්සාති යොජනා. තත්‍රාති දුතියඋදානෙ. ඛීයන්ති පච්චයා එත්ථාති ඛයං, නිබ්බානන්ති ආහ ‘‘පච්චයානං ඛයසඞ්ඛාතං නිබ්බාන’’න්ති. ‘‘අඤ්ඤාසී’’ති ඉමිනා අවෙදීති එත්ථ විදධාතුයා ඤාණත්ථං දස්සෙති, අනුභවනලාභාදිකෙ නිවත්තෙති. තස්මා වපයන්තීති සම්බන්ධො. වුත්තප්පකාරාති පඨමඋදානෙ වුත්තසදිසා. ධම්මාති බොධිපක්ඛියධම්මා, චතුඅරියසච්චධම්මා වා.

3. ඉමං උදානං උදානෙසීති සම්බන්ධො. යෙන මග්ගෙන විදිතොති යොජනා. තත්‍රාති තතියඋදානෙ. සො බ්‍රාහ්මණො තිට්ඨතීති සම්බන්ධො. තෙහි උප්පන්නෙහි බොධිපක්ඛියධම්මෙහි වා යස්ස අරියමග්ගස්ස චතුසච්චධම්මා පාතුභූතා, තෙන අරියමග්ගෙන වා විධූපයන්ති යොජනා. වුත්තප්පකාරන්ති සුත්තනිපාතෙ වුත්තප්පකාරං. මාරසෙනන්ති කාමාදිකං දසවිධං මාරසෙනං. ‘‘විධමෙන්තො’’තිඉමිනා විධූපයන්ති එත්ථ ධූපධාතුයා විධමනත්ථං දස්සෙති, ලිම්පනත්ථාදයො නිවත්තෙති. ‘‘විද්ධං සෙන්තො’’තිඉමිනා විධමෙන්තොති එත්ථ ධමුධාතුයා ධංසනත්ථං දස්සෙති, සද්දත්ථාදයො නිවත්තෙති. ‘‘සූරියොව ඔභාසය’’න්තිපදස්ස ‘‘සූරියො ඉවා’’ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. සූරියොති ආදිච්චො. සො හි යස්මා පඨමකප්පිකානං සූරං ජනෙති, තස්මා සූරියොති වුච්චති. අබ්භුග්ගතොති අභිමුඛං උද්ධං ආකාසං ගතො, අබ්භං වා ආකාසං උග්ගතො. අබ්භසද්දො හි ආකාසපරියායො. ආකාසො හි යස්මා ආභුසො භාති දිප්පති, තස්මා ‘‘අබ්භ’’න්ති වුච්චති. අයං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං – යථා සූරියො ඔභාසයන්තො තිට්ඨති, එවං බ්‍රාහ්මණො සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තො. යථා සූරියො අන්ධකාරං විධමෙන්තො තිට්ඨති, එවං බ්‍රාහ්මණො මාරසෙනම්පි විධූපයන්තොති.

එත්ථාති එතෙසු තීසු උදානෙසු. පඨමං උදානං උප්පන්නන්ති සම්බන්ධො. ඉමිස්සා ඛන්ධකපාළියා උදානපාළිං සංසන්දන්තො ආහ ‘‘උදානෙ පනා’’තිආදි. උදානෙ පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තන්ති උදානෙ වුත්තවචනං, වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අච්චයෙනාති අතික්කමෙන, තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘තදා හී’’තිආදි. තදාති ‘‘ස්වෙ ආසනා වුට්ඨහිස්සාමී’’ති රත්තිං උප්පාදිතමනසිකාරකාලෙ. භගවා මනසාකාසීති සම්බන්ධො. පුරිමා ද්වෙ උදානගාථා ආනුභාවදීපිකා හොන්තීති යොජනා. තස්සාති පච්චයාකාරපජානනපච්චයක්ඛයාධිගමස්ස. එකෙකමෙවාති අනුලොමපටිලොමෙසු එකෙකමෙව. පඨමයාමඤ්චාති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං, නිරන්තරං පඨමයාමකාලන්ති අත්ථො. ඉධ පනාති ඉමස්මිං ඛන්ධකෙ පන. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘භගවා හී’’තිආදි. තත්ථ භගවා උදානෙසීති සම්බන්ධො. විසාඛපුණ්ණමායාති විසාඛාය යුත්තාය පුණ්ණමාය. ‘‘අරුණො උග්ගමිස්සතී’’ති වත්තබ්බසමයෙති සම්බන්ධො. සබ්බඤ්ඤුතන්ති සබ්බඤ්ඤුභාවං, අනාවරණඤාණන්ති අත්ථො. තතොති අරුණුග්ගමනතො. තං දිවසන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං, තස්මිං දිවසෙති හි අත්ථො. අච්චන්තසංයොගෙ වා, තං දිවසං කාලන්ති හි අත්ථො. එවං මනසි කත්වාති යථා තං දිවසං අනුලොමපටිලොමං මනසාකාසි, එවං මනසි කත්වාති අත්ථො. ඉතීති එවං. ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ…පෙ… නිසීදී’’ති එවං වුත්තං තං සත්තාහන්ති යොජනා. තත්ථෙවාති බොධිරුක්ඛමූලෙයෙව.