9. රතනවග්ගො

1. අන්තෙපුරසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

494. රාජවග්ගස්ස පඨමෙ පරිත්තකොති ගුණෙන ඛුද්දකො. පාසාදවරසද්දස්ස උපරිසද්දෙන සම්බන්ධිතබ්බභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පාසාදවරස්ස උපරි ගතො’’ති. ඉමිනා පාසාදවරස්ස උපරි උපරිපාසාදවරං, තං ගතො උපගතොති උපරිපාසාදවරගතොති වචනත්ථං දස්සෙති. අය්‍යානන්ති භික්ඛූනං. ‘‘කාරණා’’ති ඉමිනා ‘‘වාහසා’’ති පදස්සත්ථං දස්සෙති. තෙහීති අය්‍යෙහි.

497. අන්තරන්ති ඛණං, ඔකාසං වා විවරං වා. ඝාතෙතුන්ති හනිතුං. ඉච්ඡතීති ඉමිනා පත්ථධාතුයා යාචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘රාජන්තෙපුරං හත්ථිසම්මද්ද’’න්තිආදීසු වචනත්ථො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. හත්ථිසම්මද්දන්ති හත්ථිසම්බාධට්ඨානං. අස්සෙහි සම්මද්දො එත්ථාති අස්සසම්මද්දො. රථෙහි සම්මද්දො එත්ථාති රථසම්මද්දොති වචනත්ථං අතිදිසන්තො ආහ ‘‘එසෙව නයො’’ති. ‘‘සම්මත්ත’’න්ති පඨමක්ඛරෙන පාඨස්ස සම්බාධස්ස අවාචකත්තා වුත්තං ‘‘තං න ගහෙතබ්බ’’න්ති. තත්ථාති පාඨෙ. ‘‘හත්ථීනං සම්මද්ද’’න්ති ඉමිනා උත්තරපදස්ස සම්මද්දනං සම්මද්දන්ති භාවත්ථං දස්සෙති, පුරිමපදෙන ඡට්ඨීසමාසඤ්ච. පුරිමපාඨෙ පන උත්තරපදස්ස අධිකරණත්ථඤ්ච පුබ්බපදෙන තතියාසමාසඤ්ච දස්සෙති. බාහිරත්ථසමාසොතිපි වුච්චති. පච්ඡිමපාඨෙ ‘‘හත්ථිසම්මද්ද’’න්තිආදිපදස්ස ලිඞ්ගවිපල්ලාසඤ්ච ‘‘අත්ථී’’ති පාඨසෙසෙන යොජෙතබ්බතඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘හත්ථිසම්මද්දො අත්ථී’’ති. රජිතබ්බානීති රජනීයානි, රජිතුං අරහානීති අත්ථො. ඉමිනා සම්බන්ධකාලෙ පුරිමපාඨෙ රඤ්ඤො අන්තෙපුරෙති විභත්තිවිපල්ලාසො කාතබ්බොති. පච්ඡිමපාඨෙ පන මුඛ්‍යතොව යුජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මිං අන්තෙපුරෙ’’ති.

498. අවසිත්තස්සාති ඛත්තියාභිසෙකෙන අභිසිත්තස්ස. ඉතොති සයනිඝරතො. ඉමිනා පඤ්චමීබාහිරසමාසං දස්සෙති. රඤ්ඤො රතිජනනට්ඨෙන රතනං වුච්චති මහෙසී. මහෙසීති ච සාභිසෙකා දෙවී. නිපුබ්බ ගමුධාතුස්ස නිපුබ්බකමුධාතුයා පරියායභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘නිග්ගතන්ති නික්ඛන්ත’’න්ති. පඨමං.

2. රතනසික්ඛාපදං

502. දුතියෙ පමුස්සිත්වාති සතිවිප්පවාසෙන පමුස්සිත්වා. පුණ්ණපත්තන්ති තුට්ඨිදායං. තඤ්හි මනොරථපුණ්ණෙන පත්තබ්බභාගත්තා ‘‘පුණ්ණපත්ත’’න්ති වුච්චති. තස්ස සරූපං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සතතො පඤ්ච කහාපණා’’ති. ඉධ පන කහාපණානං පඤ්චසතත්තා පඤ්චවීසකහාපණා අධිප්පෙතා. ආභරණසද්දස්ස අලඞ්කාරසද්දෙන පරියායභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අලඞ්කාර’’න්ති. ‘‘මහාලතං නාමා’’ති ඉමිනා න යො වා සො වා අලඞ්කාරො, අථ ඛො විසෙසාලඞ්කාරොති දස්සෙති. මහන්තානි මාලාකම්මලතාකම්මානි එත්ථාති මහාලතා. ලතාගහණෙන හි මාලාපි ගහිතා. නවහි කොටීහි අග්ඝං ඉමස්සාති නවකොටිඅග්ඝනකං, නවකොටිසඞ්ඛාතං අග්ඝං අරහතීති වා නවකොටිඅග්ඝනකං.

504. අන්තෙ සමීපෙ වසනසීලත්තා පරිචාරිකො ‘‘අන්තෙවාසී’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘පරිචාරිකො’’ති.

506. ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතාති ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා. සඞ්ඝ…පෙ… නවකම්මානං අත්ථාය උග්ගණ්හන්තස්ස වා උග්ගණ්හාපෙන්තස්ස වා දුක්කටන්ති යොජනා. අවසෙසන්ති ජාතරූපරජතතො අවසෙසං. මාතුකණ්ණපිළන්ධනතාලපණ්ණම්පීති මාතුයා කණ්ණෙ පිළන්ධිතතාලපණ්ණම්පි, පටිසාමෙන්තස්සාති සම්බන්ධො.

‘‘කප්පියභණ්ඩං හොතී’’ති ඉමිනා අකප්පියභණ්ඩං න වට්ටතීති දස්සෙති. ඉදන්ති භණ්ඩං. පලිබොධො නාමාති අත්තනො පලිබොධො නාම. ඡන්දෙනපීති වඩ්ඪකීආදීනං ඡන්දහෙතුනාපි. භයෙනපීති රාජවල්ලභානං භයහෙතුනාපි. බලක්කාරෙනාති කරණං කාරො, බලෙන කාරො බලක්කාරො, තෙන, බලක්කාරො හුත්වා පාතෙත්වාති අත්ථො.

තත්ථාති මහාරාමෙ. යත්ථාති යස්මිං ඨානෙ, සඞ්කා උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. මහාජනසඤ්චරණට්ඨානෙසූති බහූනං ජනානං සඤ්චරණසඞ්ඛාතෙසු ඨානෙසු. නගහෙතබ්බස්ස හෙතුං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පලිබොධො න හොතී’’ති. යස්මා පලිබොධො න හොති, තස්මා න ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. එකොති එකො භික්ඛු පස්සතීති සම්බන්ධො. ඔක්කම්මාති ඔක්කමිත්වා.

රූපසද්දො භණ්ඩපරියායොති ආහ ‘‘භණ්ඩ’’න්ති. භණ්ඩං රූපං නාමාති යොජනා. භණ්ඩිකන්ති භණ්ඩෙන නියුත්තං පුටකං. ගණෙත්වාති ගණනං කත්වා. නිමිත්තන්තීති එත්ථ ඉතිසද්දො නාමපරියායො. ලඤ්ඡනාදි නිමිත්තං නාමාති හි යොජනා. ලඤ්ඡනාදීති ආදිසද්දෙන නීලපිලොතිකාදයො සඞ්ගණ්හාති. ලාඛායාති ජතුනා.

පතිරූපා නාම ඉධ ලජ්ජිකුක්කුච්චකාති ආහ ‘‘ලජ්ජිනො කුක්කුච්චකා’’ති. ථාවරන්ති ජඞ්ගමා අඤ්ඤං ථාවරං. අද්ධුනොති කාලස්ස. සමාදපෙත්වාති අඤ්ඤෙ සමාදපෙත්වා. උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියාන යාචනා’’ති (ජා. 1.7.59) වුත්තනයෙන යාචිත්වාති අත්ථො.

507. රතනසම්මතන්ති මනුස්සානං උපභොගපරිභොගන්ති. දුතියං.

3. විකාලගාමප්පවිසනසික්ඛාපදං

508. තතියෙ ‘‘තිරච්ඡානභූතං කථ’’න්ති ඉමිනා ‘‘තිරච්ඡානකථ’’න්ති පදස්ස තුල්‍යනිස්සිතසමාසං දස්සෙති. රාජපටිසංයුත්තන්ති රාජූහි පටිසංයුත්තං.

512. සම්බහුලා භික්ඛූති සම්බන්ධො. තස්මිං ගාමෙති තස්මිං පඨමපවිසනගාමෙ. තං කම්මන්ති තං ඉච්ඡිතකම්මං. අන්තරාති ගාමවිහාරානමන්තරෙ. භුම්මත්ථෙ චෙතං නිස්සක්කවචනං.

කුලඝරෙ වාති ඤාතිකුලඋපට්ඨාකකුලඝරෙ වා. තෙලභික්ඛාය වාති තෙලයාචනත්ථාය වා. පස්සෙති අත්තනො පස්සෙ සමීපෙති වුත්තං හොති. තෙනාති ගාමමජ්ඣමග්ගෙන. අනොක්කම්මාති අනොක්කමිත්වා, අපක්කමිත්වාති අත්ථොති. තතියං.

4. සූචිඝරසික්ඛාපදං

517. චතුත්ථෙ කකාරස්ස පදපූරණභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘භෙදනමෙව භෙදනක’’න්ති. අස්සත්ථිඅත්ථෙ අපච්චයොති ආහ ‘‘තං අස්ස අත්ථී’’ති. අස්සාති පාචිත්තියස්ස. පඨමං සූචිඝරං භින්දිත්වා පච්ඡා පාචිත්තියං දෙසෙතබ්බන්ති අත්ථො. අරණිධනුකෙති අරණියා ධනුකෙ. වෙධකෙති කායබන්ධනවෙධකෙති. චතුත්ථං.

5. මඤ්චසික්ඛාපදං

522. පඤ්චමෙ ඡෙදනමෙව ඡෙදනකං, තමස්සත්ථීති ඡෙදනකන්ති අත්ථං සන්ධාය වුත්තං ‘‘වුත්තනයමෙවා’’ති.

නිඛණිත්වාති පමාණාතිරෙකං නිඛණිත්වා. උත්තානං වා කත්වාති හෙට්ඨුපරි පරිවත්තනං වා කත්වා. ඨපෙත්වාති ලම්බණවසෙන ඨපෙත්වාති. පඤ්චමං.

6. තූලොනද්ධසික්ඛාපදං

526. ඡට්ඨෙ එත්ථාති මඤ්චපීඨෙ. අවනහිතබ්බන්ති ඔනද්ධං, තූලෙන ඔනද්ධං තූලොනද්ධන්ති අත්ථොපි යුජ්ජති. තූලං පක්ඛිපිත්වාති මඤ්චපීඨෙ චිමිලිකං පත්ථරිත්වා තස්සුපරි තූලං පක්ඛිපිත්වාති අත්ථොති. ඡට්ඨං.

7. නිසීදනසික්ඛාපදං

531. සත්තමෙ කත්ථාති කිස්මිං ඛන්ධකෙ, කිස්මිං වත්ථුස්මිං වා. හීති සච්චං. තත්ථාති චීවරක්ඛන්ධකෙ, පණීතභොජනවත්ථුස්මිං වා. ‘‘යථා නාමා’’ති ඉමිනා ‘‘සෙය්‍යථාපී’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති, ‘‘පුරාණො චම්මකාරො’’ති ඉමිනා ‘‘පුරාණාසිකොට්ඨො’’ති පදස්ස. චම්මකාරො හි අසිනා චම්මං කුටති ඡින්දතීති ‘‘අසිකොට්ඨො’’ති වුච්චති. වත්ථුප්පන්නකාලමුපනිධාය වුත්තං ‘‘පුරාණො’’ති. තමෙවූපමං පාකටං කරොන්තො ආහ ‘‘යථා හී’’ති. හීති තප්පාකටීකරණං, තං පාකටං කරිස්සාමීති හි අත්ථො. චම්මකාරො කඩ්ඪතීති සම්බන්ධො. විත්ථතන්ති විසාලං. සොපීති උදායීපි. තං නිසීදනං කඩ්ඪතීති යොජනා. තෙනාති කඩ්ඪනහෙතුනා. තන්ති උදායිං. සන්ථතසදිසන්ති සන්ථතෙන සදිසං. එකස්මිං අන්තෙති එකස්මිං කොට්ඨාසෙ, ඵාලෙත්වාති සම්බන්ධොති. සත්තමං.

8. කණ්ඩුපටිච්ඡාදිසික්ඛාපදං

537. අට්ඨමෙ ‘‘කත්ථා’’තිආදීනි වුත්තනයානෙව.

539. ‘‘යස්සා’’ති පදස්ස විසයං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘භික්ඛුනො’’ති. ‘‘නාභියා හෙට්ඨා’’ති ඉමිනා නාභියා අධො අධොනාභීති වචනත්ථං දස්සෙති, ‘‘ජාණුමණ්ඩලානං උපරී’’ති ඉමිනා ජාණුමණ්ඩලානං උබ්භ උබ්භජාණුමණ්ඩලන්ති. උබ්භසද්දො හි උපරිපරියායො සත්තම්‍යන්තනිපාතො. කණ්ඩුඛජ්ජුසද්දානං වෙවචනත්තා වුත්තං ‘‘කණ්ඩූති ඛජ්ජූ’’ති. කණ්ඩති භෙදනං කරොතීති කණ්ඩු. ඛජ්ජති බ්‍යධනං කරොතීති ඛජ්ජු. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ‘‘කච්ඡූ’’ති පාඨො අත්ථි, සො අයුත්තො.

ලොහිතං තුණ්ඩං එතිස්සාති ලොහිතතුණ්ඩිකා. පිළයති විබාධයතීති පිළකා. ආ භුසො අසුචිං සවති පග්ඝරාපෙතීති අස්සාවොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අසුචිපග්ඝරණ’’න්ති. අරිසඤ්ච භගන්දරා ච මධුමෙහො ච. ආදිසද්දෙන දුන්නාමකාදයො සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ අරි විය ඊසති අභිභවතීති අරිසං. භගං වුච්චති වච්චමග්ගං, තං දරති ඵාලෙතීති භගන්දරා, ගූථසමීපෙ ජාතො වණවිසෙසො. මධු විය මුත්තාදිං මිහති සෙචතීති මධුමෙහො, සො ආබාධො මුත්තමෙහො සුක්කමෙහො රත්තමෙහොති අනෙකවිධො. ථුල්ලසද්දො මහන්තපරියායොති ආහ ‘‘මහා’’ති. අට්ඨමං.

9. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදං

542. නවමෙ වස්සෙ වස්සකාලෙ අධිට්ඨාතබ්බාති වස්සිකා, වස්සිකා ච සා සාටිකා චෙති වස්සිකසාටිකාති. නවමං.

10. නන්දත්ථෙරසික්ඛාපදං

547. දසමෙ ‘‘චතූහි අඞ්ගුලෙහී’’ති ඉමිනා චතුරො අඞ්ගුලා චතුරඞ්ගුලාති අසමාහාරදිගුං දස්සෙති. ඌනකප්පමාණොති භගවතො ලාමකපමාණො. ඉමිනා ඔමකසද්දස්ස ලාමකත්ථං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බන්ති. දසමං.

රතනවග්ගො නවමො.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ඛුද්දකවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.