7. විකාලභොජනසික්ඛාපදං

247. සත්තමෙ ගිරිම්හීති පබ්බතම්හි. සො හි හිමවමනාදිවසෙන ජලං, සාරභූතානි ච භෙසජ්ජාදිවත්ථූනි ගිරති නිග්ගිරතීති ගිරීති වුච්චති. අග්ගසමජ්ජොති උත්තමසමජ්ජො. ඉමෙහි පදෙහි අග්ගො සමජ්ජො අග්ගසමජ්ජො, ගිරිම්හි පවත්තො අග්ගසමජ්ජො ගිරග්ගසමජ්ජොති අත්ථං දස්සෙති. සමජ්ජොති ච සභා. සා හි සමාගමං අජන්ති ගච්ඡන්ති ජනා එත්ථාති සමජ්ජොති වුච්චති. ‘‘ගිරිස්ස වා’’තිආදිනා ගිරිස්ස අග්ගො කොටි ගිරග්ගො, තස්මිං පවත්තො සමජ්ජො ගිරග්ගසමජ්ජොති අත්ථො දස්සිතො. සොති ගිරග්ගසමජ්ජො. භවිස්සති කිරාති යොජනා. භූමිභාගෙති අවයවිආධාරො, සන්නිපතතීති සම්බන්ධො. නටඤ්ච නාටකඤ්ච නටනාටකානි. ‘‘නච්චං ගීතං වාදිතඤ්චා’’ති ඉදං තයං ‘‘නාටක’’න්ති වුච්චති. තෙසන්ති නටනාටකානං. දස්සනත්ථන්ති දස්සනාය ච සවනාය ච. සවනම්පි හි දස්සනෙනෙව සඞ්ගහිතං. අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති ඌනවීසතිවස්සසික්ඛාපදස්ස තාව අපඤ්ඤත්තත්තා. තෙති සත්තරසවග්ගියා. තත්ථාති ගිරග්ගසමජ්ජං. අථාති තස්මිං කාලෙ. නෙසන්ති සත්තරසවග්ගියානං අදංසූති සම්බන්ධො. විලිම්පෙත්වාති විලෙපනෙහි විවිධාකාරෙන ලිම්පෙත්වා.

249. ‘‘විකාලෙ’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි විසෙසකාලොව ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘කාලො’’තිආදි. සො චාති භොජනකාලො ච. මජ්ඣන්හිකො හොතීති යොජනා. තෙනෙවාති භොජනකාලස්ස අධිප්පෙතත්තා එව. අස්සාති ‘‘විකාලෙ’’තිපදස්ස. ‘‘විකාලො නාම…පෙ… අරුණුග්ගමනා’’ති පදභාජනෙන අරුණුග්ගමනතො යාව මජ්ඣන්හිකා කාලො නාමාති අත්ථො නයෙන දස්සිතො හොති. තතොති ඨිතමජ්ඣන්හිකතො. සූරියස්ස අතිසීඝත්තා වෙගෙන ඨිතමජ්ඣන්හිකං වීතිවත්තෙය්‍යාති ආහ ‘‘කුක්කුච්චකෙන පන න කත්තබ්බ’’න්ති. කාලත්ථම්භොති කාලස්ස ජානනත්ථාය ථූණො. කාලන්තරෙති කාලස්ස අබ්භන්තරෙ.

අවසෙසං ඛාදනීයං නාමාති එත්ථ විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. යන්ති ඛාදනීයං අත්ථීති සම්බන්ධො. වනමූලාදිපභෙදං යම්පි ඛාදනීයං අත්ථි, තම්පි ආමිසගතිකං හොතීති යොජනා. සෙය්‍යථිදන්ති පුච්ඡාවාචකනිපාතසමුදායො. ඉදං ඛාදනීයං සෙය්‍යථා කතමන්ති අත්ථො. ඉදම්පීති ඉදං ද්වාදසවිධම්පි. පිසද්දෙන න පූවාදියෙවාති දස්සෙති.

තත්ථාති ද්වාදසසු ඛාදනීයෙසු, ආධාරෙ භුම්මං. මූලති පතිට්ඨාති එත්ථ, එතෙනාති වා මූලං. ඛාදිතබ්බන්ති ඛාදනීයං. මූලමෙව ඛාදනීයං මූලඛාදනීයං, තස්මිං විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. මූලකමූලාදීනි ලොකසඞ්කෙතො පදෙසතොයෙව වෙදිතබ්බානි. තං තඤ්හි නාමං අජානන්තානං අතිසම්මූළ්හකාරණත්තා සහ පරියායන්තරෙන වචනත්ථං වක්ඛාම. සූපස්ස හිතං සූපෙය්‍යං, සූපෙය්‍යං පණ්ණං එතෙසන්ති සූපෙය්‍යපණ්ණා, තෙසං මූලානි සූපෙය්‍යපණ්ණමූලානි. ආමීයති අන්තො පවෙසීයතීති ආමිසො, ආකාරො අන්තොකරණත්ථො, ආමිසස්ස ගති විය ගති එතෙසන්ති ආමිසගතිකානි . එත්ථාති මූලෙසු. ජරඩ්ඪන්ති ජරභූතං උපඩ්ඪං. අඤ්ඤම්පීති වජකලිමූලතො අඤ්ඤම්පි.

යානි පන මූලානි වුත්තානි, තානි යාවජීවිකානීති යොජනා. පාළියං වුත්තානීති සම්බන්ධො. ඛාදනීයත්ථන්ති ඛාදනීයස්ස, ඛාදනීයෙ වා විජ්ජමානං, ඛාදනීයෙන වා කාතබ්බං කිච්චං, පයොජනං වාති ඛාදනීයත්ථං. ‘‘ඛාදනීයෙ’’තිඉමිනා ‘‘තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා’’තිආදීසු විය ඛාදනීයත්ථපදස්ස උත්තරපදත්ථපධානභාවං දස්සෙති. තත්ථ ඛාදනීයස්ස, ඛාදනීයෙ වා විජ්ජමානං, ඛාදනීයෙන වා කාතබ්බං කිච්චං නාම ජිඝච්ඡාහරණමෙව. යඤ්හි පූවාදිඛාදනීයං ඛාදිත්වා ජිඝච්ඡාහරණං හොති, තස්ස කිච්චං කිච්චං නාමාති වුත්තං හොති. තං කිච්චං, පයොජනං වා නෙව ඵරන්ති, නෙව නිප්ඵාදෙන්ති. එසෙව නයො ‘‘න භොජනීයෙ භොජනීයත්ථං ඵරන්තී’’තිඑත්ථාපි.

තෙසන්ති මූලානං අන්තො, ලක්ඛණන්ති වා සම්බන්ධො. එකස්මිං ජනපදෙ ඛාදනීයත්ථභොජනීයත්ථෙසු ඵරමානෙසු අඤ්ඤෙසුපි ජනපදෙසු ඵරන්තියෙවාති දස්සනත්ථං ‘‘තෙසු තෙසු ජනපදෙසූ’’ති විච්ඡාපදං වුත්තං. කිඤ්චාපි හි බහූසු ජනපදෙසු පථවීරසආපොරසසම්පත්තිවසෙන ඛාදනීයත්ථභොජනීයත්ථං ඵරමානම්පි එකස්මිං ජනපදෙ පථවීරසආපොරසවිපත්තිවසෙන අඵරමානං භවෙය්‍ය, විකාරවසෙන පන තත්ථ පවත්තත්තා තං ජනපදං පමාණං න කාතබ්බං, ගහෙතබ්බමෙවාති වුත්තං හොති. පකතිආහාරවසෙනාති අඤ්ඤෙහි යාවකාලික, සත්තාහකාලිකෙහි අමිස්සිතං අත්තනො පකතියාව ආහාරකිච්චකරණවසෙන. ‘‘මනුස්සාන’’න්තිඉමිනා අඤ්ඤෙසං තිරච්ඡානාදීනං ඛාදනීයත්ථභොජනීයත්ථං ඵරමානම්පි න පමාණන්ති දස්සෙති. තන්ති මූලං. හීති සච්චං. නාමසඤ්ඤාසූති නාමසඞ්ඛාතාසු සඤ්ඤාසු.

යථා මූලෙ ලක්ඛණං දස්සිතං, එවං කන්දාදීසුපි යං ලක්ඛණං දස්සිතන්ති යොජනා. න කෙවලං පාළියං ආගතානං හලිද්දාදීනං මූලංයෙව යාවජීවිකං හොති, අථ ඛො තචාදයොපීති ආහ ‘‘යඤ්චෙත’’න්තිආදි. යං එතං අට්ඨවිධන්ති සම්බන්ධො.

එවං මූලඛාදනීයෙ විනිච්ඡයං දස්සෙත්වා ඉදානි කන්දඛාදනීයෙ තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කන්දඛාදනීයෙ’’තිආදි. තත්ථ කන්දඛාදනීයෙති කං සුඛං දදාතීති කන්දො, පදුමාදිකන්දො, සුඛස්ස අදායකා පන කන්දා රුළ්හීවසෙන කන්දාති වුච්චන්ති, කන්දො එව ඛාදනීයං කන්දඛාදනීයං, තස්මිං විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. එසෙව නයො උපරිපි. යන්ති කන්දං. ඉමිනා තංසද්දානපෙක්ඛො යංසද්දොපි අත්ථීති ඤාපෙති. තත්ථාති කන්දඛාදනීයෙ. තරුණො, සුඛඛාදනීයොති විසෙසනපදානි යථාවචනං උපරිපි යොජෙතබ්බානි. එවමාදයො ඵරණකකන්දා යාවකාලිකාති සම්බන්ධො.

අධොතොති විසරසො උදකෙන අධූනිතො. තෙති කන්දා සඞ්ගහිතාති සම්බන්ධො.

මූලෙ අලති පවත්තතීති මුළාලො, උදකතො වා උද්ධටමත්තෙ මිලති නිමිලතීති මුළාලං. එවමාදි ඵරණකමුළාලං යාවකාලිකන්ති යොජනා. තං සබ්බම්පීති සබ්බම්පි තං මුළාලං සඞ්ගහිතන්ති සම්බන්ධො.

මසති විජ්ඣතීති මත්ථකො. එවමාදි මත්ථකො යාවකාලිකොති යොජනා. ජරඩ්ඪබුන්දොති ජරභූතඅඩ්ඪසඞ්ඛාතො පාදො.

ඛනීයති අවදාරීයතීති ඛන්ධො, ඛායතීති වා ඛන්ධො. ‘‘අන්තොපථවීගතො’’තිපදං ‘‘සාලකල්‍යාණිඛන්ධො’’තිපදෙනෙව යොජෙතබ්බං, න අඤ්ඤෙහි. එවමාදි ඛන්ධො යාවකාලිකොති යොජනා. අවසෙසාති තීහි දණ්ඩකාදීහි අවසෙසා.

තචති සංවරති පටිච්ඡාදෙතීති තචො. සරසොති එත්ථ එවකාරො යොජෙතබ්බො, සරසො එවාති අත්ථො. තෙසං සඞ්ගහොති සම්බන්ධො. හීති සච්චං. එතන්ති කසාවභෙසජ්ජං, ‘‘අනුජානාමි …පෙ… භොජනීයත්ථ’’න්ති වචනං වා. එත්ථාති කසාවභෙසජ්ජෙ. එතෙසම්පීති මත්ථකඛන්ධත්තචානම්පි.

පතතීති පත්තං. එතෙසන්ති මූලකාදීනං. එවරූපානි පත්තානි ච එකංසෙන යාවකාලිකානීති යොජනා. යා ලොණී ආරොහති, තස්සා ලොණියා පත්තං යාවජීවිකන්ති යොජනා. දීපවාසිනොති තම්බපණ්ණිදීපවාසිනො, ජම්බුදීපවාසිනො වා. යානි වා ඵරන්තීති වුත්තානීති සම්බන්ධො. තෙසන්ති නිම්බාදීනං. ඉදං පදං පුබ්බපරාපෙක්ඛකං, තස්මා ද්වින්නං මජ්ඣෙ වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පණ්ණානං අන්තො නත්ථීති සම්බන්ධො.

පුප්ඵති විකසතීති පුප්ඵං. එවමාදි පුප්ඵං යාවකාලිකන්ති යොජනා. තස්සාති පුප්ඵස්ස. අස්සාති එවමෙව.

ඵලතීති ඵලං. යානීති ඵලානි. ඵරන්තීති සම්බන්ධො. නෙසන්ති ඵලානං පරියන්තන්ති සම්බන්ධො. යානි වුත්තානි, තානි යාවජීවිකානීති යොජනා. තෙසම්පීති ඵලානම්පි පරියන්තන්ති සම්බන්ධො.

අසීයති ඛිපීයති, ඡඩ්ඩීයතීති වා අට්ඨි. එවමාදීනි ඵරණකානි අට්ඨීනි යාවකාලිකානීති යොජනා. තෙසන්ති අට්ඨීනං.

පිසීයති චුණ්ණං කරීයතීති පිට්ඨං. එවමාදීනි ඵරණකානි පිට්ඨානි යාවකාලිකානීති යොජනා. අධොතකන්ති උදකෙන අධූනිතං. තෙසන්ති පිට්ඨානං.

නිරන්තරං අසති සම්බජ්ඣතීති නිය්‍යාසො. සෙසාති උච්ඡුනිය්‍යාසතො සෙසා. පාළියං වුත්තනිය්‍යාසාති සම්බන්ධො. තත්ථාති නිය්‍යාසඛාදනීයෙ. සඞ්ගහිතානං නිය්‍යාසානං පරියන්තන්ති යොජනා. එවන්තිආදි නිගමනං.

වුත්තමෙවාති හෙට්ඨා පඨමපවාරණසික්ඛාපදෙ වුත්තමෙවාති. සත්තමං.