1. මුසාවාදසික්ඛාපද-අත්ථයොජනා

ඛුද්දකානන්ති සුඛුමාපත්තිපකාසකත්තා අප්පකානං, ගණනතො වා පචුරත්තා බහුකානං. යෙසං සික්ඛාපදානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යෙස’’න්ති පදං ‘‘සඞ්ගහො’’ති පදෙ සාම්‍යත්ථඡට්ඨී. සඞ්ගහීයතෙ සඞ්ගහො. ‘‘නවහි වග්ගෙහී’’තිපදං ‘‘සඞ්ගහො, සුප්පතිට්ඨිතො’’ති පදද්වයෙ කරණං. දානීති කාලවාචකො සත්තම්‍යන්තනිපාතො ඉදානි-පරියායො, ඉමස්මිං කාලෙති අත්ථො. තෙසන්ති ඛුද්දකානං, අයං වණ්ණනාති සම්බන්ධො. භවතීති එත්ථ ති-සද්දො එකංසත්ථෙ අනාගතකාලිකො හොති ‘‘නිරයං නූන ගච්ඡාමි, එත්ථ මෙ නත්ථි සංසයො’’තිආදීසු (ජා. 2.22.331) විය. කිඤ්චාපෙත්ථ හි යථා එකංසවාචකො නූනසද්දො අත්ථි, න එවං ‘‘භවතී’’ති පදෙ, අත්ථතො පන අයං වණ්ණනා නූන භවිස්සතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා අවස්සම්භාවියත්ථෙ අනාගතකාලවාචකො හොති ‘‘ධුවං බුද්ධො භවාමහ’’න්තිආදීසු (බු. වං. 2.109-114) විය. කාමඤ්හෙත්ථ යථා අවස්සම්භාවියත්ථවාචකො ධුවසද්දො අත්ථි, න එවං ‘‘භවතී’’ති පදෙ, අත්ථතො පන ධුවං භවිස්සති අයං වණ්ණනාති අත්ථො ගහෙතබ්බොති දට්ඨබ්බං.

1. ‘‘තත්ථා’’ති පදං ‘‘මුසාවාදවග්ගස්සා’’ති පදෙ නිද්ධාරණසමුදායො, තෙසු නවසු වග්ගෙසූති අත්ථො. පඨමසික්ඛාපදෙති වා, තෙසු ඛුද්දකෙසු සික්ඛාපදෙසූති අත්ථො. සක්‍යානං පුත්තොති භගිනීහි සංවාසකරණතො ලොකමරියාදං ඡින්දිතුං, ජාතිසම්භෙදතො වා රක්ඛිතුං සක්කුණන්තීති සක්‍යා. සාකවනසණ්ඩෙ නගරං මාපෙන්තීති වා සක්‍යා, පුබ්බරාජානො. තෙසං වංසෙ භූතත්තා එතරහිපි රාජානො සක්‍යා නාම, තෙසං පුත්තොති අත්ථො. ‘‘බුද්ධකාලෙ’’ති පදං ‘‘පබ්බජිංසූ’’ති පදෙ ආධාරො. සක්‍යකුලතො නික්ඛමිත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘වාදක්ඛිත්තො’’ත්‍යාදිනා වාදෙන ඛිත්තො, වාදම්හි වාති අත්ථං දස්සෙති. යත්‍ර යත්‍රාති යස්සං යස්සං දිට්ඨියං පවත්තතීති සම්බන්ධො. අවජානිත්වාති පටිස්සවෙන වියොගං කත්වා. අවසද්දො හි වියොගත්ථවාචකො. ‘‘අපජානිත්වා’’තිපි පාඨො, පටිඤ්ඤාතං අපනීතං කත්වාති අත්ථො. දොසන්ති අයුත්තිදොසං, සල්ලක්ඛෙන්තො හුත්වාති සම්බන්ධො. කථෙන්තො කථෙන්තොති අන්තසද්දො මානසද්දකාරියො. කථියමානො කථියමානොති හි අත්ථො. පටිජානිත්වාති පටිඤ්ඤාතං කත්වා. ආනිසංසන්ති නිද්දොසං ගුණං. පටිපුබ්බො චරසද්දො පටිච්ඡාදනත්ථොති ආහ ‘‘පටිචරති පටිච්ඡාදෙතී’’ති. ‘‘කිං පන රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති වුත්තෙ ‘‘අනිච්ච’’න්ති වදති. කස්මාති වුත්තෙ ‘‘ජානිතබ්බතො’’ති වදති. යදි එවං නිබ්බානම්පි ජානිතබ්බත්තා අනිච්චං නාම සියාති වුත්තෙ අත්තනො හෙතුම්හි දොසං දිස්වා අහං ‘‘ජානිතබ්බතො’’ති හෙතුං න වදාමි, ‘‘ජාතිධම්මතො’’ති පන වදාමි. තයා පන දුස්සුතත්තා එවං වුත්තන්ති වත්වා අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති. ‘‘කුරුන්දිය’’න්ති පදං ‘‘වුත්ත’’න්ති පදෙ ආධාරො. එතස්සාති ‘‘රූපං අනිච්චං ජානිතබ්බතො’’ති වචනස්ස. තත්‍රාති කුරුන්දියං. තස්සාති පටිජානනාවජානනස්ස. ‘‘පටිච්ඡාදනත්ථ’’න්ති පදං ‘‘භාසතී’’තිපදෙ සම්පදානං. ‘‘මහාඅට්ඨකථාය’’න්තිපදං ‘‘වුත්ත’’න්ති පදෙ ආධාරො. ‘‘දිවාට්ඨානාදීසූ’’ති පදං උපනෙතබ්බං. ඉදං ‘‘අසුකස්මිං නාමපදෙසෙ’’ති පදෙ නිද්ධාරණසමුදායො.

3. සම්මා වදති අනෙනාති සංවාදනං, උජුජාතිකචිත්තං, න සංවාදනං විසංවාදනං, වඤ්චනාධිප්පායවසප්පවත්තං චිත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විසංවාදනචිත්ත’’න්ති. ‘‘වාචා’’ත්‍යාදිනා වචති එතායාති වාචාති අත්ථං දස්සෙති. හීති දළ්හීකරණජොතකං, තදමිනා සච්චන්ති අත්ථො. ‘‘වාචායෙවා’’ති පදං ‘‘බ්‍යප්පථො’’ති පදෙ තුල්‍යත්ථං, ‘‘වුච්චතී’’ති පදෙ කම්මං. පථසද්දපරත්තා වාචාසද්දස්ස බ්‍යාදෙසො කතො. සුද්ධචෙතනා කථිතාති සම්බන්ධො. තංසමුට්ඨිතසද්දසහිතාති තාය චෙතනාය සමුට්ඨිතෙන සද්දෙන සහ පවත්තා චෙතනා කථිතාති යොජනා.

‘‘එව’’න්ති පදං ‘‘දස්සෙත්වා’’ති පදෙ නිදස්සනං, කරණං වා. ‘‘දස්සෙත්වා’’ති පදං ‘‘දස්සෙන්තො ආහා’’ති පදද්වයෙ පුබ්බකාලකිරියා. අන්තෙති ‘‘වාචා’’තිආදීනං පඤ්චන්නං පදානං අවසානෙ. ‘‘ආහා’’ති එත්ථ වත්තමාන-තිවචනස්ස අකාරො පච්චුප්පන්නකාලවාචකෙන ‘‘ඉදානී’’ති පදෙන යොජිතත්තා. ‘‘තත්ථා’’ති පදං ‘‘අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති පදෙ ආධාරො. එත්ථාති ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙ’’තිආදීසු. ‘‘පාළිය’’න්ති පදං ‘‘දෙසනා කතා’’ති පදෙ ආධාරො. නිස්සිතවිඤ්ඤාණවසෙන අවත්වා නිස්සයපසාදවසෙන ‘‘චක්ඛුනා දිට්ඨ’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඔළාරිකෙනෙවා’’ති.

4. තස්සාති ‘‘තීහාකාරෙහී’’තිආදිවචනස්ස. ‘‘අත්ථො’’ති පදං ‘‘වෙදිතබ්බො’’ති පදෙ කම්මං. හීති විසෙසජොතකං, විසෙසං කථයිස්සාමීති අත්ථො. තත්ථාති චතුත්ථපාරාජිකෙ. ඉධාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ.

9. ආදීනම්පීති පිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො.

11. මන්දසද්දො ජළත්ථවාචකොති ආහ ‘‘මන්දත්තා ජළත්තා’’ති. යො පන අඤ්ඤං භණතීති සම්බන්ධො. ‘‘සාමණෙරෙනා’’ති පදං ‘‘වුත්තො’’ති පදෙ කත්තා. අපිසද්දො පුච්ඡාවාචකො, ‘‘පස්සිත්ථා’’ති පදෙන යොජෙතබ්බො, අපි පස්සිත්ථාති අත්ථො. ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙ’’තිආදිවචනතො අඤ්ඤා පූරණකථාපි තාව අත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤා පූරණකථා නාම හොතී’’ති. අප්පතාය ඌනස්ස අත්ථස්ස පූරණවසෙන පවත්තා කථා පූරණකථා. එසා පූරණකථා නාම කාති ආහ ‘‘එකො’’තිආදි. එසා හි ගාමෙ අප්පකම්පි තෙලං වා පූවඛණ්ඩං වා පස්සිත්වා වා ලභිත්වා වා බහුකං කත්වා පූරණවසෙන කථිතත්තා පූරණකථා නාම. බහුකානි තෙලානි වා පූවෙ වා පස්සන්තොපි ලභන්තොපි අප්පකං කත්වා ඌනවසෙන කථිතත්තා ඌනකථාපි අත්ථීති සක්කා වත්තුං. අට්ඨකථාසු පන අවුත්තත්තා වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. බහුකාය පූරණස්ස අත්ථස්ස ඌනවසෙන පවත්තා කථා ඌනකථාති විග්ගහො කාතබ්බොති. පඨමං.