8. මහාහත්ථිපදොපමසුත්තවණ්ණනා

300. ජඞ්ගලානන්ති එත්ථ යො නිපිච්ඡලෙන අමුදුකො නිරුදකතාය ථද්ධලූඛභූමිප්පදෙසො, සො ‘‘ජඞ්ගලො’’ති වුච්චති. තබ්බහුලතාය පන ඉධ සබ්බො භූමිප්පදෙසො ජඞ්ගලො, තස්මිං ජඞ්ගලෙ ජාතා, භවාති වා ජඞ්ගලා, තෙසං ජඞ්ගලානං. එවඤ්හි නදීචරානම්පි හත්ථීනං සඞ්ගහො කතො හොති. සමොධාතබ්බානං විය හි සමොධායකානම්පි ජඞ්ගලග්ගහණෙන ගහෙතබ්බතො. පථවීතලචාරීනන්ති ඉමිනා ජලචාරිනො න නිවත්තෙති අදිස්සමානපාදත්තා. පාණානන්ති සාධාරණවචනම්පි ‘‘පදජාතානී’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන විසෙසනිවිට්ඨමෙව හොතීති ආහ ‘‘සපාදකපාණාන’’න්ති. ‘‘මුත්තගත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11) ගත-සද්දො අනත්ථන්තරො විය, ජාත-සද්දො අනත්ථන්තරොති ආහ ‘‘පදජාතානීති පදානී’’ති. සමොධානන්ති සමවරොධං, අන්තොගමං වා. මහන්තත්තෙනාති විපුලභාවෙන.

කුසලා ධම්මාති අනවජ්ජසුඛවිපාකා ධම්මා, න අනවජ්ජමත්තධම්මා. කුසලත්තිකෙ ආගතනයෙන හි ඉධ කුසලා ධම්මා ගහෙතබ්බා, න බාහිතිකසුත්තෙ ආගතනයෙන. චතුබ්බිධො සඞ්ගහොති කස්මා වුත්තං, නනු එකවිධොවෙත්ථ සඞ්ගහො අධිප්පෙතොති? න, අත්ථං අග්ගහෙත්වා අනිද්ධාරිතත්ථස්ස සද්දස්සෙව ගහිතත්තා. සඞ්ගහ-සද්දො තාව අත්තනො අත්ථවසෙන චතුබ්බිධොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අත්ථොපි වා අනිද්ධාරිතවිසෙසො සාමඤ්ඤෙන ගහෙතබ්බතං පත්තො ‘‘සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති එත්ථ සඞ්ගහ-සද්දෙන වචනීයතං ගතොති න කොචි දොසො, නිද්ධාරිතෙ විසෙසෙ තස්ස එකවිධතා සියා, න තතො පුබ්බෙති. සජාතිසඞ්ගහොති සමානජාතියා, සමානජාතිකානං වා සඞ්ගහො. ධාතුකථාවණ්ණනායං පන ‘‘ජාතිසඞ්ගහො’’ඉච්චෙව වුත්තං, තං ජාති-සද්දස්ස සාපෙක්ඛසද්දත්තා ජාතියා සඞ්ගහොති වුත්තෙ අත්තනො ජාතියාති විඤ්ඤායති සම්බන්ධාරහස්ස අඤ්ඤස්ස අවුත්තත්තාති කත්වා වුත්තං. ඉධ පන රූපකණ්ඩවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 594) විය පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘සජාතිසඞ්ගහො’’ඉච්චෙව වුත්තං. සඤ්ජායන්ති එත්ථාති සඤ්ජාති, සඤ්ජාතියා සඞ්ගහො සඤ්ජාතිසඞ්ගහො, සඤ්ජාතිදෙසවසෙන සඞ්ගහොති අත්ථො. ‘‘සබ්බෙ රථිකා’’ති වුත්තෙ සබ්බෙ රථයොධා රථෙන යුජ්ඣනකිරියාය එකසඞ්ගහොති. ‘‘සබ්බෙ ධනුග්ගහා’’ති වුත්තෙ සබ්බෙ ඉස්සාසා ධනුනා විජ්ඣනකිරියාය එකසඞ්ගහොති ආහ ‘‘එවං කිරියවසෙන සඞ්ගහො’’ති. රූපක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතන්ති රූපක්ඛන්ධෙන එකසඞ්ගහං රූපක්ඛන්ධොතෙව ගණිතං, ගහණං ගතන්ති අත්ථො.

දියඩ්ඪමෙව සච්චං භජති මග්ගසච්චදුක්ඛසච්චෙකදෙසභාවතො. සච්චෙකදෙසන්තොගධම්පි සච්චන්තොගධමෙව හොතීති ආහ ‘‘සච්චානං අන්තොගධත්තා’’ති. ඉදානි තමත්ථං සාසනතො ච ලොකතො ච උපමං ආහ රිත්වා දීපෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සාධිකමිදං, භික්ඛවෙ, දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතන්ති ඉදං යස්මිං කාලෙ තං සුත්තං දෙසිතං, තදා පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවසෙන වුත්තං, තතො පරං පන සාධිකානි ද්වෙසතානි සික්ඛාපදානීති. සික්ඛානං අන්තොගධත්තා අධිසීලසික්ඛාය. එත්ථ ච ‘‘සීලං සික්ඛන්තොපි තිස්සො සික්ඛා සික්ඛතී’’ති විසමොයං උපඤ්ඤාසො. තත්ථ හි යො පහාතබ්බං පජහති, සංවරිතබ්බතො සංවරං ආපජ්ජති, අයමස්ස අධිසීලසික්ඛා. යො තත්ථ චෙතසො අවික්ඛෙපො, අයමස්ස අධිචිත්තසික්ඛා. යා තත්ථ වීමංසා, අයමස්ස අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. ඉති සො කුලපුත්තො සරූපතො ලබ්භමානා එව තිස්සො සික්ඛා සික්ඛතීති දීපිතො, න සික්ඛානං අන්තොගධතාමත්තෙන. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘යො තථාභූතස්ස සංවරො, අයමෙත්ථ අධිසීලසික්ඛා, යො තථාභූතස්ස සමාධි, අයමෙත්ථ අධිචිත්තසික්ඛා, යා තථාභූතස්ස පඤ්ඤා, අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. ඉමා තිස්සො සික්ඛා තස්මිං ආරම්මණෙ තාය සතියා තෙන මනසිකාරෙන සික්ඛති ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතී’’ති. ඉධ පන සච්චානං අන්තොගධත්තා සච්ච-සද්දාභිධෙය්‍යතාමත්තෙන චතූසු සච්චෙසු ගණනන්තොගධා හොන්තීති? න, තත්ථාපි හි නිප්පරියායතො අධිසීලසික්ඛාව ලබ්භති, ඉතරා පරියායතොති කත්වා ‘‘සික්ඛානං අන්තොගධත්තා’’ති වුත්තං.

චතූසු අරියසච්චෙසු සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ච තතො අමුච්චිත්වා තස්සෙව අන්තොගධතං සන්ධාය වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘යථා ච එකස්ස හත්ථිපදස්සා’’තිආදිනා දස්සිතා හත්ථිපදොපමා සමත්ථිතා දට්ඨබ්බා. එකස්මිම්පි ද්වීසුපි තීසුපි සච්චෙසු ගණනං ගතා ධම්මාති ඉදං න කුසලත්තිකවසෙනෙව වෙදිතබ්බං, අථ ඛො තිකදුකෙසු යථාරහං ලබ්භමානපදවසෙන වෙදිතබ්බං. තත්ථ එකස්මිං සච්චෙ ගණනං ගතො ධම්මො අසඞ්ඛතධම්මො දට්ඨබ්බො, ද්වීසු සච්චෙසු ගණනං ගතා කුසලා ධම්මා, තථා අකුසලා ධම්මා, අබ්‍යාකතා ච ධම්මා, තීසු සච්චෙසු ගණනං ගතා සඞ්ඛතා ධම්මා, එවං අඤ්ඤෙසම්පි තිකදුකපදානං වසෙන අයමත්ථො යථාරහං විභජිත්වා වත්තබ්බො. තෙනාහ ‘‘එකස්මිම්පි…පෙ… ගතාව හොන්තී’’ති. එකදෙසො හි සමුදායන්තොගධත්තා විසෙසො විය සාමඤ්ඤෙන සමූහෙන සඞ්ගහං ලභති. තෙනාහ ‘‘සච්චානං අන්තොගධත්තා’’ති. දෙසනානුක්කමොති අරියසච්චානි උද්දිසිත්වා දුක්ඛසච්චනිද්දෙසවසෙන පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං විභජනං. තත්ථ ච රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසවසෙනආදිතො අජ්ඣත්තිකාය පථවීධාතුයා විභජනන්ති. අයං ඉමිස්සා දෙසනාය අනුක්කමො.

301. තං පනෙතං උපමාහි විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සුජාතන්ති සුන්දරං, සුසණ්ඨිතං සුපරිණතඤ්චාති අධිප්පායො. පෙසියොති විලීවෙ. මුදුභාවතො කුච්ඡිභාගං ආදාය. ඉතරෙ ච චත්තාරො කොට්ඨාසෙති පඤ්චධා භින්නකොට්ඨාසෙසු ඉතරෙ ච චත්තාරො කොට්ඨාසෙ. ඉතරෙ ච තයො කොට්ඨාසෙතිආදිතො චතුධා භින්නකොට්ඨාසෙසු ඉතරෙ ච තයො කොට්ඨාසෙ.

රාජපුත්තූපමායාති රඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තඋපමාය. න්ති පිළන්ධනං. උරෙ වායාමජනිතඅරියජාතියා ඔරසො. මුඛතො ජාතොති මුඛතො නිග්ගතධම්මදෙසනාය ජාතො, බුද්ධානං වා ධම්මකායස්ස මුඛභූතඅරියධම්මතො ජාතො. තතො එව ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො. සත්ථු ධම්මදායාදස්සෙව ගහිතත්තා ධම්මදායාදො. තෙනාහ ‘‘නො ආමිසදායාදො’’ති. න්ති ‘‘භගවතො පුත්තො’’තිආදිවචනං. මහාපඤ්ඤතාදිගුණෙහි සාතිසයං අනුපුබ්බභාවෙ ඨිතත්තා සම්මා යථාභූතං වදමානො වත්තුං සක්කොන්තො වදෙය්‍ය.

අකුතොභයං නිබ්බානං නිබ්බානගාමිනිඤ්ච. රාගරජාදීනං විගමෙන විගතරජං ධම්මං දෙසෙන්තං සුගතං සම්මාසම්බුද්ධං භික්ඛූනං පරොසහස්සං පයිරුපාසතීති යොජනා.

‘‘සෙවෙථ භජථා’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘පණ්ඩිතා භික්ඛූ අනුග්ගාහකා’’ති. පණ්ඩිතාපි සමානා න අප්පස්සුතා, අථ ඛො ඔවාදානුසාසනීහි අනුග්ගාහකාති පුරිමා උපමා ථෙරස්සෙව වසෙන උදාහටා, දුතියා පන භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්සපි වසෙන උදාහටා.

302. අජ්ඣත්තිකාති සත්තසන්තානපරියාපන්නා. අජ්ඣත්තං පච්චත්තන්ති පදද්වයෙනපි තංතංපාටිපුග්ගලිකධම්මා වුච්චන්තීති ආහ ‘‘උභයම්පෙතං නියකාධිවචනමෙවා’’ති. සසන්තතිපරියාපන්නතාය පන අත්තාති ගහෙතබ්බභාවූපගමනවසෙන අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තං අජ්ඣත්තං, තංතංසත්තසන්තානපරියාපන්නතාය පච්චත්තං. තෙනාහ අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 1.307) ‘‘අත්තනි පවත්තත්තා අජ්ඣත්තං, අත්තානං පටිච්ච පටිච්ච පවත්තත්තා පච්චත්ත’’න්ති. කක්ඛළන්ති කථිනං. යස්මා තං ථද්ධභාවෙන සහජාතානං පතිට්ඨා හොති, තස්මා ‘‘ථද්ධ’’න්ති වුත්තං. ඛරිගතන්ති ඛරසභාවෙසු ගතං තප්පරියාපන්නං, ඛරසභාවමෙවාති අත්ථො. යස්මා පන ඛරසභාවං ඵරුසාකාරෙන උපට්ඨානතො ඵරුසාකාරං හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ඵරුස’’න්ති. උපාදින්නං නාම සරීරට්ඨකං. තත්ථ යං කම්මසමුට්ඨානං, තං නිප්පරියායතො ‘‘උපාදින්න’’න්ති වුච්චති, ඉතරං අනුපාදින්නං. තදුභයම්පි ඉධ තණ්හාදීහි ආදින්නගහිතපරාමට්ඨවසෙන උපාදින්නමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සරීරට්ඨකඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආදින්නන්ති අභිනිවිට්ඨං. මමන්ති ගහිතං. අහන්ති පරාමට්ඨං. ධාතුකම්මට්ඨානිකස්සාති චතුධාතුවවත්ථානවසෙන ධාතුකම්මට්ඨානං පරිහරන්තස්ස. එත්ථාති එතස්මිං ධාතුකම්මට්ඨානෙ. තීසු කොට්ඨාසෙසූති තිප්පකාරෙසු කොට්ඨාසෙසු. න හි තෙ තයො චත්තාරො කොට්ඨාසා.

වුත්තප්පකාරාති ‘‘කෙසා ලොමා’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරා. නානාසභාවතොති සතිපි කක්ඛළභාවසාමඤ්ඤෙ සසම්භාරවිභත්තිතො පන කෙසාදිසඞ්ඝාතගතනානාසභාවතො. ආලයොති අපෙක්ඛා. නිකන්තීති නිකාමනා. පත්ථනාති තණ්හාපත්ථනා. පරියුට්ඨානන්ති තණ්හාපරියුට්ඨානං. ගහණන්ති කාමුපාදානං. පරාමාසොති පරතො ආමසනා මිච්ඡාභිනිවෙසො. න බලවා ආලයාදි. යදි එවං කස්මා විභඞ්ගෙ බාහිරාපි පථවීධාතු විත්ථාරෙනෙව විභත්තාති? යථාධම්මදෙසනත්තා තත්ථ විත්ථාරෙනෙව දෙසනා පවත්තා, යථානුලොමදෙසනත්තා පනෙත්ථ වුත්තනයෙන දෙසනා සංඛිත්තා.

යොජෙත්වා දස්සෙතීති එකජ්ඣං කත්වා දස්සෙති. සාති අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු. සුඛපරිග්ගහො හොති ‘‘න මෙ සො අත්තා’’ති. සිද්ධෙ හි අනත්තලක්ඛණෙ දුක්ඛලක්ඛණං අනිච්චලක්ඛණඤ්ච සිද්ධමෙව හොති සඞ්ඛතධම්මෙසු තදවිනාභාවතොති. විසූකායතීති විසූකං විරූපකිරියං පවත්තෙති. සා පන අත්ථතො විප්ඵන්දනමෙවාති ආහ ‘‘විප්ඵන්දතී’’ති. අස්සාති අජ්ඣත්තිකාය පථවීධාතුයා. අචෙතනාභාවො පාකටො හොති ධාතුමත්තතාය දස්සනතො. තං උභයම්පීති තං පථවීධාතුද්වයම්පි.

තතො විසෙසතරෙනාති තතො බාහිරමහාපථවිතො විසෙසවන්තතරෙන, ලහුතරෙනාති අත්ථො. කුප්පතීති ලුප්පති. විලීයමානාති පකතිඋදකෙ ලොණං විය විලයං ගච්ඡන්තී. උදකානුගතාති උදකං අනුගතා උදකගතිකා. තෙනාහ ‘‘උදකමෙව හොතී’’ති. අභාවො එව අභාවතා, න භවතීති වා අභාවො, තථාසභාවො ධම්මො. තස්ස භාවො අභාවතා. වයො විනාසො ධම්මො සභාවො එතස්සාති වයධම්මො, තස්ස භාවො වයධම්මතා, අත්ථතො ඛයො එව. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි අනිච්චලක්ඛණමෙව වුත්ත’’න්ති. විද්ධංසනභාවස්ස පන පවෙදිතබ්බත්තා කාමං අනිච්චලක්ඛණමෙව වුත්තං සරූපතො, ඉතරානිපි අත්ථතො වුත්තානෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යං පනා’’තිආදි.

මත්තං ඛණමත්තං තිට්ඨතීති මත්තට්ඨො, අප්පමත්තට්ඨො මත්තට්ඨකො, අතිඉත්තරඛණිකොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරිත්තට්ඨිතිකස්සා’’ති. ඨිතිපරිත්තතායාති එකචිත්තපවත්තිමත්තතාඨානලක්ඛණස්ස ඉතරභාවෙන. එකස්ස චිත්තස්ස පවත්තික්ඛණමත්තෙනෙව හි සත්තානං පරමත්ථතො ජීවනක්ඛණො පරිච්ඡින්නො. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි.

ජීවිතන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. සුඛදුක්ඛාති සුඛදුක්ඛා වෙදනා. උපෙක්ඛාපි හි සුඛදුක්ඛාස්වෙව අන්තොගධා ඉට්ඨානිට්ඨභාවතො. අත්තභාවොති ජීවිතවෙදනාවිඤ්ඤාණානි ඨපෙත්වා අවසිට්ඨධම්මා වුත්තා. කෙවලාති අත්තනිච්චභාවෙන අවොමිස්සා. එකචිත්තසමායුත්තාති එකෙන චිත්තෙන සහිතා එකචිත්තක්ඛණිකා. ලහුසො වත්තතෙ ඛණොති තාය එව එකක්ඛණිකතාය ලහුකො අතිඉත්තරො ජීවිතාදීනං ඛණො වත්තති වීතිවත්තතීති අත්ථො. ඉදන්ති ගාථාවචනං.

යස්මා සත්තානං ජීවිතං අස්සාසපස්සාසානං අපරාපරසඤ්චරණං ලභමානමෙව පවත්තති, න අලභමානං, තස්මා අස්සාසපස්සාසූපනිබද්ධං. තථා මහාභූතානං සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. පථවීධාතුයා හි ආපොධාතුආදීනං වා අඤ්ඤතරපකොපෙන බලසම්පන්නොපි පුරිසො පත්ථද්ධකායො වා, අතිසාරාදිවසෙන කිලින්නපූතිකායො වා, මහාඩාහපරෙතො වා, සඤ්ඡිජ්ජමානසන්ධිබන්ධනො වා හුත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණාති. කබළීකාරාහාරානං යුත්තකාලෙ ලභන්තස්සෙව ජීවිතං පවත්තති, අලභන්තස්ස පරික්ඛයං ගච්ඡති, විඤ්ඤාණෙ පවත්තමානෙයෙව ච ජීවිතං පවත්තති, න තස්මිං අප්පවත්තමානෙ. ජීවිතන්ති එත්ථ ඉති-සද්දෙන ඉරියාපථූපනිබද්ධතාසීතුණ්හූපනිබද්ධතාදීනං සඞ්ගහො. චතුන්නඤ්හි ඉරියාපථානං සමවුත්තිතං ලභමානමෙව ජීවිතං පවත්තති, අඤ්ඤතරස්ස පන අධිමත්තතාය ආයුසඞ්ඛාරා උපච්ඡිජ්ජන්ති, සීතුණ්හානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති, අතිසීතෙන පන අතිඋණ්හෙන වා අභිභූතස්ස විපජ්ජතීති.

තණ්හුපාදින්නස්සාති ඉමිනා හි පච්චයුප්පන්නතාකිත්තනෙන සරසපභඞ්ගුතංයෙව විභාවෙති. දුක්ඛානුපස්සනාය තණ්හාග්ගාහස්ස අනිච්චානුපස්සනාය මානග්ගාහස්ස අනත්තානුපස්සනාය දිට්ඨිග්ගාහස්ස උජුවිපච්චනීකභාවතො එකංසෙනෙව තීහි අනුපස්සනාහි ගාහාපි විගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘නොතෙව හොතී’’ති. එකංයෙව ආගතං බාහිරාය පථවීධාතුයා අන්තරධානදස්සනපවත්තජොතනාය.

පරිග්ගහන්ති ධාතුපරිග්ගහණං. පට්ඨපෙන්තොති ආරභන්තො දෙසෙන්තො. සොතද්වාරෙ බලං දස්සෙතීති යොජනා. කම්මට්ඨානිකස්ස බලදස්සනාපදෙසෙන කම්මට්ඨානස්ස ආනුභාවං දස්සෙති. වාචාය ඝට්ටනමෙව වුත්තං සොතද්වාරෙ බලදස්සනභාවතො. බලන්ති ච බාහිරාය විය අජ්ඣත්තිකායපි පථවීධාතුයා අචෙතනාභාවදස්සනෙන රුක්ඛස්ස විය අක්කොසන්තෙපි පහරන්තෙපි නිබ්බිකාරතා. සම්පතිවත්තමානුප්පන්නභාවෙනාති තදා පච්චුප්පන්නභාවෙන. සමුදාචාරුප්පන්නභාවෙනාති ආපාථගතෙ තස්මිං අනිට්ඨෙ සද්දාරම්මණෙ ආරම්මණකරණසඞ්ඛාතඋප්පත්තිවසෙන සොතද්වාරෙ ජවනවෙදනා දුක්ඛාති වචනතො. තථා හි ‘‘උපනිස්සයවසෙනා’’ති වුත්තං. වෙදනාදයොපීති ‘‘වෙදනා අනිච්චා’’ති එත්ථ වුත්තවෙදනා චෙව සඤ්ඤාදයො ච. තෙ හි ඵස්සෙන සමානභූමිකා න පුබ්බෙ වුත්තවෙදනා. ධාතුසඞ්ඛාතමෙව ආරම්මණන්ති යථාපරිග්ගහිතං පථවීධාතුසඞ්ඛාතමෙව විසයං. පක්ඛන්දතීති විපස්සනාචිත්තං අනිච්චන්තිපි දුක්ඛන්තිපි අනත්තාතිපි සම්මසනවසෙන අනුපවිසති. එතෙන බහිද්ධාවික්ඛෙපාභාවමාහ, පසීදතීති පන ඉමිනා කම්මට්ඨානස්ස වීථිපටිපන්නතං. සන්තිට්ඨතීති ඉමිනා උපරූපරි විසෙසාවහභාවෙන අවත්ථානං පටිපක්ඛාභිභවෙන නිච්චලභාවතො. විමුච්චතීති ඉමිනා තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහතො විසෙසෙන මුච්චනං. අට්ඨකථායං පන සමුට්ඨානවසෙන අත්ථො වුත්තො ‘‘අධිමොක්ඛං ලභතී’’ති. සොතද්වාරම්හි ආරම්මණෙ ආපාථගතෙති ඉදං මූලපරිඤ්ඤාය මූලදස්සනං. සොතද්වාරෙහි ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනානං අයොනිසො ආවජ්ජයතො වොට්ඨබ්බනවසෙන ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ ලොභො, අනිට්ඨෙ ච පටිඝො උප්පජ්ජති, මනොද්වාරෙ පන ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො’’ති රජ්ජනාදි හොති, තස්ස පඤ්චද්වාරජවනං මූලං, සබ්බං වා භවඞ්ගාදි. එවං මනොද්වාරජවනස්ස මූලවසෙන පරිඤ්ඤා. ආගන්තුකතාවකාලිකපරිඤ්ඤා පන පඤ්චද්වාරජවනස්සෙව අපුබ්බභාවවසෙන ඉතරභාවවසෙන ච වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සතිපට්ඨානසංවණ්ණනායං වුත්තො එව.

යාථාවතො ධාතූනං පරිග්ගණ්හනවසෙන කතපරිග්ගහස්සපි අනාදිකාලභාවනාවසෙන අයොනිසො ආවජ්ජනං සචෙපි උප්පජ්ජති. වොට්ඨබ්බනං පත්වාති වොට්ඨබ්බනකිච්චතං පත්වා. එකං ද්වෙ වාරෙ ආසෙවනං ලභිත්වා, න ආසෙවනපච්චයං. න හි උපෙක්ඛාසහගතාහෙතුකචිත්තං ආසෙවනපච්චයභූතං අත්ථි. යදි සියා, පට්ඨානෙ කුසලත්තිකෙ පටිච්චවාරාදීසු ‘‘න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ ද්වෙ, ආසෙවනපච්චයා න මග්ගෙ ද්වෙ’’ති ච වත්තබ්බං සියා, ‘‘න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ එකං (පට්ඨා. 1.1.221), ආසෙවනපච්චයා න මග්ගෙ එක’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.152) ච පන වුත්තං. එකං ද්වෙ වාරෙති එත්ථ ච එකග්ගහණං වචනසිලිට්ඨතාය වසෙන වුත්තං. න හි දුතියෙ මොඝවාරෙ එකවාරමෙව වොට්ඨබ්බනං පවත්තති. ද්වික්ඛත්තුං වා තස්ස පවත්තිං සන්ධාය එකවාරග්ගහණං, තික්ඛත්තුං පවත්තිං සන්ධාය ද්වෙවාරග්ගහණං. තත්ථ දුතියං තතියඤ්ච පවත්තමානං ලද්ධාසෙවනං විය හොති. යස්මා පන ‘‘වොට්ඨබ්බනං පත්වා එකං ද්වෙ වාරෙආසෙවනං ලභිත්වා චිත්තං භවඞ්ගමෙව ඔතරතී’’ති ඉදං දුතියමොඝවාරවසෙන වුත්තං භවෙය්‍ය. සො ච ආරම්මණදුබ්බලතාය එව හොතීති අභිධම්මට්ඨකථායං නියමිතො. ඉධ පන තික්ඛානුපස්සනානුභාවෙන අකුසලුප්පත්තියා අසම්භවවසෙන අයොනිසොව ආවජ්ජතො අයොනිසො වවත්ථානං සියා, න යොනිසො, තස්මිඤ්ච පවත්තෙ මහති අතිමහති වා ආරම්මණෙ ජවනං න උප්පජ්ජෙය්‍යාති අයමත්ථො විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බො.

එතස්සෙව වා සතිපි දුවිධතාපරිකප්පනෙ සො ච යදි අනුලොමෙ වෙදනාත්තිකෙ පටිච්චවාරාදීසු ‘‘ආසෙවනපච්චයා න මග්ගෙ ද්වෙ, න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ ද්වෙ’’ති ච වුත්තං සියා, (ලබ්භෙය්‍ය), න ච වුත්තං. යදි පන වොට්ඨබ්බනම්පි ආසෙවනපච්චයො සියා, කුසලාකුසලානම්පි සියා. න හි ආසෙවනපච්චයං ලද්ධුං යුත්තස්ස ආසෙවනපච්චයතාපි ධම්මො ආසෙවනපච්චයො හොතීති අවුත්තො අත්ථි, වොට්ඨබ්බනස්ස පන කුසලාකුසලානං ආසෙවනපච්චයභාවො අවුත්තො – ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති නාසෙවනපච්චයා. අකුසලං…පෙ… නාසෙවනපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.93-94) වචනතො පටික්ඛිත්තො ච. අථාපි සියා අසමානවෙදනානං වසෙනෙව වුත්තන්ති ච, එවමපි යථා – ‘‘ආවජ්ජනා කුසලානං ඛන්ධානං අකුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) වුත්තං, එවං ‘‘ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි වත්තබ්බං සියා. තං ජාතිභෙදා න වුත්තන්ති චෙ? භූමිභින්නස්ස කාමාවචරස්ස රූපාවචරාදීනං ආසෙවනපච්චයභාවො විය ජාතිභින්නස්සපි භවෙය්‍යාති වත්තබ්බො එව සියා, අභින්නජාතිකස්ස ච වසෙන යථා – ‘‘ආවජ්ජනා සහෙතුකානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තං, එවං ‘‘ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තං. තස්මා වෙදනාත්තිකෙපි ‘‘ආසෙවනපච්චයා න මග්ගෙ එකං, න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ එක’’න්ති එවං ගණනාය නිද්ධාරියමානාය වොට්ඨබ්බනස්ස ආසෙවනපච්චයත්තස්ස අභාවා අයං මොඝවාරො උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බො.

වොට්ඨබ්බනං පන වීථිවිපාකසන්තතියා ආවට්ටනතො ආවජ්ජනා, තතො විසදිසස්ස ජවනස්ස කරණතො මනසිකාරොති ච වත්තබ්බතං ලභෙය්‍ය, එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ ‘‘වොට්ඨබ්බනං කුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි න වුත්තං, ‘‘ආවජ්ජනා’’ඉච්චෙව (පට්ඨා. 1.1.417) වුත්තං, තම්පි වොට්ඨබ්බනතො පරං චතුන්නං පඤ්චන්නං වා ජවනානං ආරම්මණපුරෙජාතං භවිතුං අසක්කොන්තං රූපාදිං ආරබ්භ පවත්තමානං වොට්ඨබ්බනං ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. ජවනට්ඨානෙ ඨත්වාති ච ජවනස්ස උප්පජ්ජනට්ඨානෙ ද්වික්ඛත්තුං පවත්තිත්වාති අත්ථො, න ජවනභාවෙනාති. ආසෙවනං ලභිත්වාති චෙත්ථ ආසෙවනං විය ආසෙවනන්ති වුත්තොවායමත්ථො. විප්ඵාරිකත්තා චස්ස ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා පවත්තියෙව චෙත්ථ ආසෙවනසදිසතා. විප්ඵාරිකතාය හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකතා චස්ස වුච්චති. විප්ඵාරිකම්පි ජවනං විය අනෙකක්ඛත්තුං අප්පවත්තියා අසුප්පතිට්ඨිතතාය ච න නිප්පරියායතො ආසෙවනභාවෙන වත්තතීති න ඉමස්ස ආසෙවනත්ථං වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ඵලචිත්තෙසු මග්ගපරියායො විය පරියායවසෙන වුත්තං.

අයන්ති ‘‘සචෙපී’’තිආදිනා වුත්තො එකවාරම්පි රාගාදීනං අනුප්පාදනවසෙන විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො යොගාවචරො. කොටිප්පත්තොති මත්ථකං පත්තො. පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතත්තා විසදවිපස්සනාඤාණතාය තික්ඛවිපස්සකො. ආරම්මණං පරිග්ගහිතමෙව හොති ‘‘එවං මෙ ජවනං ජවිත’’න්ති සාරම්මණස්ස ජවනස්ස හුත්වා අභාවවවත්ථාපනස්ස කම්මට්ඨානභාවතො, තථා ආවජ්ජනවසෙන වා තං ආරම්මණං විස්සජ්ජෙත්වා තාවදෙව මූලකම්මට්ඨානභූතං ආරම්මණං පරිග්ගහිතමෙව හොති. දුතියස්ස පන වසෙනාති ‘‘අපරස්ස රාගාදිවසෙන එකවාරං ජවනං ජවතී’’තිආදිනා වුත්තස්ස නාතිතික්ඛවිපස්සකස්ස වසෙන ‘‘තස්ස ධාතාරම්මණමෙව චිත්තං පක්ඛන්දතී’’තිආදිනා ඉමස්මිං සුත්තෙ ආගතත්තා. ‘‘තමෙනං උපධිපහානාය පටිපන්නං උපධිපටිනිස්සග්ගාය කදාචි කරහචි සතිසම්මොසා උපධිපටිසංයුත්තා සරසඞ්කප්පා සමුදාචරන්ති. දන්ධො උදායි සතුප්පාදො, අථ ඛො නං ඛිප්පමෙව පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙතී’’ති ලටුකිකොපමෙ. තස්ස හි අට්ඨකථායං ‘‘සොතාපන්නාදයො තාව පජහන්තු, පුථුජ්ජනො කථං පජහතී’’ති චොදනං පට්ඨපෙත්වා ‘‘ආරද්ධවිපස්සකො හි සතිසම්මොසෙන සහසා කිලෙසෙ උප්පන්නෙ ‘මාදිසස්ස නාම භික්ඛුනො කිලෙසො උප්පන්නො’ති සංවෙගං කත්වා වීරියං පග්ගය්හ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා මග්ගෙන කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙති, ඉති සො පජහති නාමා’’ති අත්ථො වුත්තො. තෙන වුත්තං – ‘‘තස්ස ධාතාරම්මණමෙව චිත්තං පක්ඛන්දතීතිආදිනා ඉමස්මිං සුත්තෙ ආගතත්තා’’තිආදි. ඉන්ද්‍රියභාවනෙ ච මජ්ඣිමස්ස වසෙන අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

පරිග්ගහවසෙනාති ධාතුපරිග්ගහවසෙන. මම්මච්ඡෙදනාදිවසෙන පවත්තඅක්කොසනාදිං අනිට්ඨං ආරම්මණං පත්වා සොතද්වාරෙ කිලමති පුග්ගලො, තථා පොථනපහරණාදිකං අනිට්ඨං ආරම්මණං පත්වා කායද්වාරෙ කිලමති.

සමුදාචරන්තීති සබ්බසො උද්ධං ආචරන්ති. තයිදං අමනාපෙහි සමුදාචරණං නාම පොථනපහරණාදිවසෙන උපක්කමනමෙවාති ආහ ‘‘උපක්කමන්තී’’ති, බාධන්තීති අත්ථො. තථාසභාවොති යථා පාණිප්පහාරාදීහි ඝට්ටිතමත්තො විකාරං ආපජ්ජති, තථාසභාවො. ‘‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි, භික්ඛවෙ, කකචෙනා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.232) ඔවාදදානං නාම අනඤ්ඤසාධාරණං බුද්ධානංයෙව ආවෙණිකන්ති ආහ ‘‘වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතාති අනුස්සරන්තොපි…පෙ… කකචූපමොවාදං අනුස්සරන්තොපී’’ති වුත්තං. තස්සපි පරියත්තිධම්මභාවතොති කෙචි. යං පන කකචොකන්තකෙසුපි මනුස්සෙසු අප්පදුස්සනං නිබ්බිකාරං, තං සත්ථුසාසනං අනුස්සරන්තොපි සම්මාපටිපත්තිලක්ඛණං ධම්මං අනුස්සරතියෙවාති එවං වා එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. භික්ඛුනො ගුණන්ති අරියධම්මාධිගමනසිද්ධං ගුණමාහ. සො ච සබ්බෙසම්පි අරියානං ගුණොති තං අනුස්සරන්තොපි සඞ්ඝං අනුස්සරති එවාති වුත්තං.

විපස්සනුපෙක්ඛා අධිප්පෙතා, තස්මා උපෙක්ඛා කුසලනිස්සිතා න සණ්ඨාතීති විපස්සනාවසෙන සබ්බස්මිම්පි සඞ්ඛාරගතෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනං න ලභතීති අත්ථො. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා විය ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා ඉට්ඨානිට්ඨෙසු නිබ්බිකාරතාසාමඤ්ඤෙන. තෙනාහ ‘‘සා පනෙසා’’තිආදි. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාඨානෙ ඨපෙති ‘‘ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ’’තිආදිනා අත්තමනතං ආපජ්ජන්තො.

303. ආපොගතන්ති ආබන්ධනවසෙන ආපො, තදෙව ආපොසභාවං ගතත්තා ආපොගතං, සභාවෙනෙව ආපොභාවං වා පත්තන්ති අත්ථො. යස්මා පන සො ආපොභාවසඞ්ඛාතො අල්ලයූසභාවො සසම්භාරපථවීසසම්භාරඋදකාදිගතෙ සබ්බස්මිම්පි ආපස්මිං විජ්ජති, තස්මා වුත්තං ‘‘සබ්බආපෙසු ගතං අල්ලයූසභාවලක්ඛණ’’න්ති, ද්‍රවභාවලක්ඛණන්ති අත්ථො. ‘‘පකුප්පතී’’ති පාකතිකපකොපං සන්ධායාහ ‘‘ඔඝවසෙන වඩ්ඪතී’’ති. තෙනාහ ‘‘අයමස්ස පාකතිකො පකොපො’’ති. ඉතරං පන දස්සෙතුං ‘‘ආපොසංවට්ටකාලෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. ඔගච්ඡන්තීති එත්ථ ඔගමනන්ති පරියාදානං අධිප්පෙතං, න අධොගමනමත්තන්ති ආහ ‘‘උද්ධනෙ…පෙ… පාපුණන්තී’’ති.

304. සබ්බතෙජෙසු ගතන්ති ඉන්ධනාදිවසෙන අනෙකභෙදෙසු සබ්බෙසු තෙජොකොට්ඨාසෙසු ගතං පවත්තං. යථා පීති එව පීතිගතං, එවං තෙජො එව තෙජොගතං, තෙජනවසෙන පවත්තිමත්තන්ති අත්ථො. එවං ආපොගතං, වායොගතඤ්ච වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘පුරිමෙ’’තිආදි. එකාහිකජරාදිභාවෙනාති එකාහිකාදිජරාභෙදෙන. උසුමජාතොති උස්මාභිභූතො. ජීරතීති ජිණ්ණො හොති. තෙජොධාතුවසෙන ලබ්භමානා ඉමස්මිං කායෙ ජරාපවත්ති පාකටජරාවසෙන වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. වලිපලිතාදිභාවන්ති වලිතපලිතභාවං, අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සිථිලභාවඤ්ච. කුප්පිතෙනාති ඛුභිතෙන. සතක්ඛත්තුං තාපෙත්වා තාපෙත්වා සීතූදකෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටසප්පි සතධොතසප්පීති වදන්ති. සරීරෙ පකතිඋසුමං අතික්කමිත්වා උණ්හභාවො සන්තාපො, සරීරස්ස දහනවසෙන පවත්තො මහාදාහො පරිදාහොති අයමෙව තෙසං විසෙසො. අසිතන්ති සුත්තං. ඛායිතන්ති ඛාදිතං. සායිතන්ති අස්සාදිතං. සම්මා පරිපාකං ගච්ඡතීති සමවෙපාකිනියා ගහණියා වසෙන වුත්තං. අසම්මාපරිපාකොපි විසමපාකිනියා ගහණියා වසෙන වෙදිතබ්බො. රසාදිභාවෙනාති රසරුධිරමංසමෙදන්හාරුඅට්ඨිඅට්ඨිමිඤ්ජසුක්කභාවෙන. විවෙකන්ති පුථුභාවං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසභාවං. අසිතාදිභෙදස්ස ආහාරස්ස පරිණාමෙ රසො හොති, තං පටිච්ච රසධාතු උප්පජ්ජතීති අත්ථො. එවං රසස්ස පරිණාමෙ ‘‘රුධිර’’න්තිආදිනා සබ්බං නෙතබ්බං.

හරිතන්තන්ති හරිතමෙව, අන්ත-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කතං යථා ‘‘වනන්තං සුත්තන්ත’’න්ති. චම්මනිල්ලෙඛනං චම්මං ලිඛිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං.

305. උග්ගාරහික්කාරාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන උද්දෙකඛීපනාදිපවත්තකවාතානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. උච්චාරපස්සාවාදීති ආදි-සද්දෙන පිත්තසෙම්හලසිකාදිනීහරණවාතස්ස චෙව උසුමවාතස්ස ච සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. යදිපි කුච්ඡි-සද්දො උදරපරියායො, කොට්ඨ-සද්දෙන පන අබ්භන්තරස්ස වුච්චමානත්තා තදවසිට්ඨො උදරපදෙසො ඉධ කුච්ඡි-සද්දෙන වුච්චතීති ආහ ‘‘කුච්ඡිසයා වාතාති අන්තානං බහිවාතා’’ති. සමිඤ්ජනපසාරණාදීනීති ආදි-සද්දෙන ආලොකනවිලොකනඋද්ධරණාදිකා සබ්බා කායිකකිරියා සඞ්ගහිතා. අවසවති උදකං එතස්මාති ඔස්සවනං, ඡදනන්තො. ඉධාති ඉමස්මිං ඨානෙ.

306. නිස්සත්තභාවන්ති අනත්තකතං. යථාදස්සිතා හි චතස්සො ධාතුයො අනත්තනියං කෙවලං ධාතුමත්තා නිස්සත්තනිජ්ජීවාති ඉමමත්ථං දස්සෙති. පරිවාරිතොති පරිවාරිතභාවෙන ඨිතො පරිවුතො. තෙනාහ ‘‘එතානී’’තිආදි, කට්ඨාදීනි සන්නිවෙසවිසෙසවසෙන ඨපිතානීති අධිප්පායො. අඤ්ඤථා අගාරසමඤ්ඤාය භාවතො. තෙනාහ ‘‘කට්ඨාදීසු පනා’’තිආදි. යදත්ථං පාළියං ‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො’’තිආදි ආරද්ධං, තමත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා කට්ඨාදීනී’’තිආදි වුත්තං.

කාමං හෙට්ඨා ‘‘මත්තට්ඨකස්ස කායස්සා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.302) අවිභාගෙන එකදෙසෙන ච උපාදාරූපම්පි කථිතං, තථා වෙදනාදයො ඛන්ධභාවෙන පරිග්ගහෙත්වා න කථිතා, තථා තණ්හාපි සමුදයසච්චභාවෙන. ඉතරානි පන සච්චානි සබ්බෙන සබ්බං න කථිතානි. තෙනෙවාහ ‘‘හෙට්ඨා…පෙ… න කථිතානී’’ති. චක්ඛුපසාදෙ නිරුද්ධෙති චක්ඛුපසාදෙ විනට්ඨෙ. උපහතෙති පුබ්බකිමිආදීහි උපද්දුතෙ. පලිබුද්ධෙති පුබ්බාදිඋප්පත්තියා විනා පටිච්ඡාදිතෙ. තජ්ජොති තස්සානුරූපො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තියා අනුරූපොති අත්ථො. චක්ඛුස්ස රූපාරම්මණෙ ආපාථගතෙ උප්පජ්ජනමනසිකාරො හදයසන්නිස්සයොපි චක්ඛුම්හි සති හොති, අසති න හොතීති කත්වා ‘‘චක්ඛුං පටිච්ච උප්පජ්ජනමනසිකාරො’’ති වුත්තො. භවඞ්ගාවට්ටනං තස්ස යථා ආරම්මණපච්චයෙ, එවං පසාදපච්චයෙපි හොතීති වුත්තං ‘‘චක්ඛුඤ්ච රූපෙ ච පටිච්චා’’ති. න්ති චක්ඛුද්වාරෙ කිරියමනොධාතුචිත්තං. අඤ්ඤවිහිතස්සාති අඤ්ඤාරම්මණපසුතස්ස. තදනුරූපස්සාති තෙසං චක්ඛුරූපතදාභොගානං අනුරූපස්ස.

චත්තාරි සච්චානි දස්සෙති සරූපතො අත්ථාපත්තිතො චාති අධිප්පායො. තප්පකාරො භූතො, තප්පකාරං වා පත්තො තථාභූතො, තස්ස, යථා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තාදිසස්ස පච්චයාකාරසමවෙතස්සාති අත්ථො. තිසමුට්ඨානරූපන්ති උතුකම්මාහාරසමුට්ඨානරූපං. ඉදඤ්ච සතිපි තදා භවඞ්ගාවට්ටනචිත්තසමුට්ඨානරූපෙ කෙවලං චක්ඛුවිඤ්ඤාණසමුට්ඨිතරූපස්ස අභාවමත්තං ගහෙත්වා වුත්තං. සඞ්ගහං ගච්ඡතීති නගරං විය රජ්ජෙ රූපක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහෙතබ්බතං ගහෙතබ්බතං ගච්ඡති. ‘‘තථාභූතස්සා’’ති වුත්තත්තා වෙදනාදයො චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තාව, විඤ්ඤාණම්පි චක්ඛුවිඤ්ඤාණමෙව. සඞ්ඛාරාති චෙතනාව වුත්තා චෙතනාපධානත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්සාති අධිප්පායො. තත්ථ පන ඵස්සජීවිතින්ද්‍රියමනසිකාරචිත්තට්ඨිතියොපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මාව. එකතො සඞ්ගහො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති එකතො ගණනා. සමාගමොති යථාසකං පච්චයවසෙන සමොධානං. සමවායොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයභාවෙන සමවෙතතාය සමුදිතභාවො.

පච්චයුප්පන්නධම්මො පටිච්ච සමුප්පජ්ජති එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො, පච්චයාකාරො. පච්චයධම්මෙ පස්සන්තොපි පච්චයුප්පන්නධම්මෙ පස්සති, තෙ පස්සන්තොපි පච්චයධම්මෙ පස්සතීති වුත්තං ‘‘යො පටිච්චසමුප්පාද’’න්තිආදි. ඡන්දකරණවසෙනාති තණ්හායනවසෙන. ආලයකරණවසෙනාති අපෙක්ඛාකරණවසෙන. අනුනයකරණවසෙනාති අනුරජ්ජනවසෙන. අජ්ඣොගාහිත්වාති ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා විය ගිලිත්වා විය නිට්ඨපෙත්වා විය දළ්හග්ගහණවසෙන. ඡන්දරාගො විනයති පහීයති එත්ථාති ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගපහානඤ්චාති වුච්චති නිබ්බානං. ආහරිත්වාති පාළියං සරූපතො අනාගතම්පි අත්ථතො ආනෙත්වා සඞ්ගණ්හනවසෙන ගහෙතබ්බං. ආහරණවිධිං පන දස්සෙන්තො ‘‘යා ඉමෙසූ’’තිආදිමාහ. ඉමෙසු තීසු ඨානෙසූති යථාවුත්තෙසු සුඛදුක්ඛාදීසු තීසු අභිසමයට්ඨානෙසු. දිට්ඨීති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන පවත්තා සම්මාදිට්ඨි යාථාවදස්සනං. එවං සඞ්කප්පාදයොපි යථාරහං වෙදිතබ්බා. භාවනාපටිවෙධොති භාවනාවසෙන පටිවෙධො, න ආරම්මණකරණමත්තෙන. අයං මග්ගොති අයං චතුන්නං අරියසච්චානං පටිවිජ්ඣනවසෙන පවත්තො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. එත්තාවතාපීති එවං එකස්මිං චක්ඛුද්වාරෙ වත්ථු පරිග්ගහමුඛෙනපි චතුසච්චකම්මට්ඨානස්ස මත්ථකං පාපනෙන බහුං විපුලං පරිපුණ්ණමෙව භගවතො සාසනං කතං අනුට්ඨිතං හොති.

උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධමෙව භවඞ්ගචිත්තං ආවජ්ජනචිත්තස්ස පච්චයො භවතීති වුත්තං ‘‘තං නිරුද්ධම්පී’’ති. මන්දථාමගතමෙවාති මහතියා නිද්දාය අභිභූතස්ස වසෙන වුත්තං, කපිමිද්ධපරෙතස්ස පන භවඞ්ගචිත්තං කදාචි ආවජ්ජනස්ස පච්චයො භවෙය්‍යාති. භවඞ්ගසමයෙනෙවාති භවඞ්ගස්සෙව පවත්තනසමයෙන පගුණජ්ඣානපගුණකම්මට්ඨානපගුණගන්ථෙසු තෙසං පගුණභාවෙනෙව ආභොගෙන විනාපි මනසිකාරො පවත්තති. තථා හි පගුණං ගන්ථං පගුණභාවෙනෙව නිරන්තරං විය අජ්ඣයමානෙ අඤ්ඤවිහිතතාය ‘‘එත්තකො ගන්ථො ගතො, එත්තකො අවසිට්ඨො’’ති සල්ලක්ඛණා න හොති. චතුසමුට්ඨානම්පීති සබ්බං චතුසමුට්ඨානරූපං, න පුබ්බෙ විය තිසමුට්ඨානමෙවාති අධිප්පායො. පුබ්බඞ්ගමත්තා ඔළාරිකත්තා ච ඵස්සචෙතනාව සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති ගහිතා, න අඤ්ඤෙසං අභාවා. එකදෙසමෙව සම්මසන්තොති යථාඋද්දිට්ඨං අත්ථං හෙට්ඨා අනවසෙසතො අනිද්දිසිත්වා එකදෙසමෙව නිද්දිසනවසෙන දෙසනාය ආමසන්තො. ඉමස්මිං ඨානෙති යථාඋද්දිට්ඨස්ස අත්ථස්ස ‘‘අජ්ඣත්තිකඤ්චෙව, ආවුසො, චක්ඛු’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.306) ඡද්වාරවසෙන නිද්දිසනට්ඨානෙ. හෙට්ඨා පරිහීනදෙසනන්ති – ‘‘යං උපාදාරූපං චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා උපරි තීණි අරියසච්චානී’’ති නිද්දෙසවසෙන පරිහීනං අත්ථජාතං සබ්බං. තංතංද්වාරවසෙනාති චක්ඛුද්වාරාදිකං තංතංද්වාරවසෙන. චතුසච්චවසෙන ආරද්ධා දෙසනා චතුසච්චෙනෙව පරියොසාපිතාති ආහ ‘‘යථානුසන්ධිනාව සුත්තන්තං නිට්ඨපෙසී’’ති.

මහාහත්ථිපදොපමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.