3. ඔපම්මවග්ගො

1. කකචූපමසුත්තවණ්ණනා

222. මොළින්ති කෙසරචනං. වෙහායසන්ති ආකාසෙ. රතනචඞ්කොටවරෙනාති රතනසිලාමයවරචඞ්කොටකෙන සහස්සනෙත්තො සිරසා පටිග්ගහි. ‘‘සුවණ්ණචඞ්කොටකවරෙනා’’තිපි (බු. වං. අට්ඨ. 23 දූරෙනිදානකථා; ජා. අට්ඨ. 1.2 අවිදූරෙනිදානකථා) පාඨො.

සාති මොළි. මොළි එතස්ස අත්ථීති මොළිකො, මොළිකො එව මොළියො. ඵග්ගුනොති පන නාමං. සඞ්ඛාති සමඤ්ඤා. වෙලීයති ඛණමුහුත්තාදිවසෙන උපදිසීයතීති වෙලා, කාලොති ආහ ‘‘තායං වෙලායං…පෙ… අයං කාලවෙලා නාමා’’ති. වෙලයති පරිච්ඡෙදවසෙන තිට්ඨතීති වෙලා, සීමා. වෙලයති සංකිලෙසපක්ඛං චාලයතීති වෙලා, සීලං. අනතික්කමනට්ඨොපි චස්ස සංකිලෙසධම්මනිමිත්තං අචලනමෙව. විඤ්ඤුපුරිසාභාවෙ ඡපඤ්චවාචාමත්තං ඔවාදෙ පමාණං නාම.දවසහගතං කත්වාති කීළාසහිතං කත්වා.

මිස්සීභූතොති අනනුලොමිකසංසග්ගවසෙන මිස්සීභූතො. ‘‘අවණ්ණං භාසතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තං විවරිතුං ‘‘තාපනපචනකොට්ටනාදීනී’’තිආදි වුත්තං. අධිකරණම්පි කරොතීති එත්ථ යථා සො අධිකරණාය පරිසක්කති, තංදස්සනං ‘‘ඉමෙසං භික්ඛූන’’න්තිආදි. අධිකරණං ආකඩ්ඪතීති අධිකරණං උද්දිස්ස තෙ භික්ඛූ ආකඩ්ඪති, අධිකරණං වා තෙසු උප්පාදෙන්තො ආකඩ්ඪති. උද්දෙසපදං වාති පදසො උද්දෙසමත්තං වා. නෙව පියකම්‍යතායාති නෙව අත්තනි සත්ථුනො පියභාවකාමතාය. න භෙදාධිප්පායෙනාති න සත්ථුනො තෙන භික්ඛුනා භෙදාධිප්පායෙන. අත්ථකාමතායාති මොළියඵග්ගුනස්ස හිතකාමතාය.

224. අවණ්ණභාසනෙති භික්ඛුනීනං අගුණකථනෙ. ඡන්දාදීනං වත්ථුභාවතො කාමගුණා ගෙහං විය ගෙහං, තෙ ච තෙ සිතා නිස්සිතාති ගෙහස්සිතාති වුත්තා. තණ්හාඡන්දාපි තාසං කත්තුකාමතාපීති උභයෙපි තණ්හාඡන්දා, පටිඝඡන්දා පන තෙසං කත්තුකාමතා එව. ඵලිකමණි විය පකතිපභස්සරස්ස චිත්තසන්තානස්ස උපසඞ්ගො විය විපරිණාමකාරණං රාගාදයොති ආහ ‘‘රත්තම්පි චිත්තං විපරිණත’’න්තිආදි. හිතානුකම්පීති කරුණාය පච්චුපට්ඨාපනමාහ. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) විය අන්තර-සද්දො චිත්තපරියායොති ආහ ‘‘දොසන්තරොති දොසචිත්තො’’ති.

225. දුබ්බචතාය ඔවාදං අසම්පටිච්ඡන්තො චිත්තෙනෙව පටිවිරුද්ධො අට්ඨාසි. ගණ්හිංසු චිත්තං, හදයගාහිනිං පටිපජ්ජිංසූති අත්ථො. පූරයිංසු අජ්ඣාසයන්ති අත්ථො. එකස්මිං සමයෙ පඨමබොධියං. එකාසනං භොජනස්ස එකාසනභොජනං, එකවෙලායමෙව භොජනං. තඤ්ච ඛො පුබ්බණ්හෙ එවාති ආහ ‘‘එකං පුරෙභත්තභොජන’’න්තිආදි. සත්තක්ඛත්තුං භුත්තභොජනම්පි ඉමස්මිං සුත්තෙ එකාසනභොජනන්තෙව අධිප්පෙතං, න එකාසනිකතාය එකාය එව නිසජ්ජාය භොජනං. ‘‘අප්පඩංස…පෙ… සම්ඵස්ස’’න්තිආදීසු විය අප්ප-සද්දො අභාවත්ථොති ආහ ‘‘නිරාබාධතං, නිද්දුක්ඛත’’න්ති. පධානාදිවසෙන සල්ලහුකං අකිච්ඡං උට්ඨානං සල්ලහුකඋට්ඨානං. න එකප්පහාරෙනාති න එකවාරෙන, න එකස්මිංයෙව කාලෙති අධිප්පායො. ද්වෙ භොජනානීති ‘‘අපරණ්හෙ රත්තිය’’න්ති කාලවසෙන ද්වෙ භොජනානි. පඤ්ච ගුණෙති අප්පාබාධාදිකෙ පඤ්ච ආනිසංසෙ. සතුප්පාදකරණීයමත්තමෙවාති සතුප්පාදමත්තකරණීයමෙව, නිවාරෙතබ්බස්ස පුනප්පුනං සමාදපනඤ්ච නාහොසි.

මණ්ඩභූමීති ඔජවන්තභූමි, යත්ථ පරිසිඤ්චනෙන විනා සස්සානි කිට්ඨානි සම්පජ්ජන්ති. යුගෙ යොජෙතබ්බානි යොග්ගානි, තෙසං ආචරියො යොග්ගාචරියො, තෙසං සික්ඛාපනකො. ගාමණිහත්ථිආදයොපි ‘‘යොග්ගා’’ති වුච්චන්තීති ආහ පාළියං ‘‘අස්සදම්මසාරථී’’ති. චතූසු මග්ගෙසු යෙන යෙන මග්ගෙන ඉච්ඡති. ජවසමගාදිභෙදාසු ගතීසු යං යං ගතිං. තං තං මග්ගං ආරුළ්හාව ඔතිණ්ණායෙව. නෙව වාරෙතබ්බා රස්මිවිනිග්ගණ්හනෙන. න විජ්ඣිතබ්බා පතොදලට්ඨියා. ගමනමෙවාති ඉමෙ යුත්තා මම ඉච්ඡානුරූපං මන්දං ගච්ඡන්ති, සමං ගච්ඡන්ති, සීඝං ගච්ඡන්තීති ඛුරෙසු නිමිත්තග්ගහණං පට්ඨපෙත්වා සාරථිනා තෙසං ගමනමෙව පස්සිතබ්බං හොති, න තත්ථ නියොජනං. තෙහිපි භික්ඛූහි. පජහිංසු පජහිතබ්බං. සාලදූසනාති සාලරුක්ඛවිසනාසකා. අඤ්ඤා ච වල්ලියො සාලරුක්ඛෙ විනන්ධිත්වා ඨිතා. බහි නීහරණෙනාති සාලවනතො බහි ඡඩ්ඩනෙන. සුසණ්ඨිතාති සණ්ඨානසම්පන්නා, මරියාදං බන්ධිත්වාති ආලවාලසම්පාදනවසෙන මරියාදං බන්ධිත්වා. කිපිල්ලපුටකං තම්බකිපිල්ලකපුටකං. සුක්ඛදණ්ඩකහරණං ආලවාලබ්භන්තරා.

226. විදෙහරට්ඨෙ ජාතසංවඩ්ඪතාය වෙදෙහිකා. පණ්ඩා වුච්චති පඤ්ඤා, තාය ඉතා ගතා පවත්තාති පණ්ඩිතා. ගහපතානීති ගෙහසාමිනී. සොරච්චෙනාති සංයමෙන. නිවාතවුත්තීති පණිපාතකාරී. නිබ්බුතාති නිබ්බුතදුච්චරිතපරිළාහා. උට්ඨාහිකාති උට්ඨානවීරියවතී. කිබ්බිසාති කුරූරා.

227. එවං අක්ඛන්තියා දොසං දස්සෙත්වාති ‘‘ගුණවන්තො’’ති ලොකෙ පත්ථටකිත්තිසද්දානම්පි අක්ඛන්තිනිමිත්තං අයසුප්පත්තිගුණපරිහානිආදිං අක්ඛමතායආදීනවං පකාසෙත්වා. වචනපථෙති වචනමග්ගෙ යුත්තකාලාදිකෙ. සණ්හාභාවොපි හි වචනස්ස පවත්තිආකාරොති කත්වා ‘‘වචනපථො’’ ත්වෙව වුත්තො. තෙසංයෙව කාලාදීනං. මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තං, උප්පන්නං මෙත්තචිත්තං එතෙසන්ති උප්පන්නමෙත්තචිත්තා. පුන ‘‘කාලෙන වා, භික්ඛවෙ’’තිආදි (පරි. 362, 363) පාළි ධම්මසභාවදස්සනවසෙන පවත්තා ‘‘පරං චොදනාවසෙන වදන්තා නාම ඉමෙහි ආකාරෙහි වදන්තී’’ති. අධිමුඤ්චිත්වාති අභිරතිවසෙන තස්මිං පුග්ගලෙ භාවනාචිත්තං මුඤ්චිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා. සො පුග්ගලො ආරම්මණං එතස්සාති තදාරම්මණං, මෙත්තචිත්තං. යදි එවං පදෙසවිසයං තං කථං නිප්පදෙසවිසයං විය හොතීති චොදෙන්තො ‘‘කථං තදාරම්මණං සබ්බාවන්තං ලොකං කරොතී’’ති ආහ, ඉතරො ‘‘පඤ්ච වචනපථෙ’’තිආදිනා පරිහරති. ඉධ තදාරම්මණඤ්චාති තස්සෙව මෙත්තචිත්තස්ස ආරම්මණං කත්වාති පාළියං වචනසෙසො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ ‘‘පුන තස්සෙවා’’තිආදි. සබ්බා සත්තකායසඞ්ඛාතා පජා එතස්ස අත්ථීති සබ්බාවන්තොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බාවන්ත’’න්ති ආහ. විපුලෙනාති මහාජනාරම්මණෙන. මහන්තපරියායො හි විපුල-සද්දො, මහත්තඤ්චෙත්ථ බහුකභාවො. තෙනාහ ‘‘අනෙකසත්තාරම්මණෙනා’’ති. තඤ්ච පුග්ගලන්ති පඤ්ච වචනපථෙ ගහෙත්වා ආගතපුග්ගලං. චිත්තස්සාති මෙත්තාසහගතචිත්තස්ස. එත්ථ ච මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විහරිස්සාමාති සම්බන්ධො. තත්ථ කථන්ති ආහ ‘‘තඤ්ච පුග්ගලං සබ්බඤ්ච ලොකං තස්ස චිත්තස්ස ආරම්මණං කත්වා අධිමුච්චිත්වා’’ති.

228. තදත්ථදීපිකන්ති යා මෙත්තං චෙතොවිමුත්තිං සම්මදෙව භාවෙත්වා ඨිතස්ස නිබ්බිකාරතො කෙනචි විකාරං න ආපාදෙතබ්බතා, තදත්ථජොතිකං. අපථවින්ති පථවී න හොතීති අපථවී. නිප්පථවින්ති සබ්බෙන සබ්බං පථවීභාවාභාවං. තිරියං පන අපරිච්ඡින්නාති කස්මා වුත්තං, නනු චක්කවාළපබ්බතෙහි තං තං චක්කවාළං පරිච්ඡින්දති? න, තදඤ්ඤචක්කවාළපථවියා එකාබද්ධභාවතො. තිණ්ණඤ්හි චක්කානං අන්තරසදිසෙ තිණ්ණං තිණ්ණං ලොකධාතූනං අන්තරෙයෙව පථවී නත්ථි ලොකන්තරනිරයභාවතො. චක්කවාළපබ්බතන්තරෙහි සම්බද්ධට්ඨානෙ පථවී එකාබද්ධාව. විවට්ටකාලෙ හි සණ්ඨහමානාපි පථවී යථාසණ්ඨිතපථවියා එකාබද්ධාව සණ්ඨහති. තෙනාහ ‘‘තිරියං පන අපරිච්ඡින්නා’’ති. ඉමිනාව ගම්භීරභාවෙන වුත්තපරිමාණතො පරං නත්ථීති දීපිතං හොති.

229. හලිද්දීති හලිද්දිවණ්ණං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘යං කිඤ්චි පීතකවණ්ණ’’න්ති. වණ්ණසඞ්ඛාතං රූපං අස්ස අත්ථීති රූපී, න රූපීති අරූපීති ආහ ‘‘අරූපො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘සනිදස්සනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති.

230. පඤ්ච යොජනසතානීති හිමවන්තතො සමුද්දං පවිට්ඨට්ඨානවසෙන වුත්තං, න අනොතත්තදහමුඛතො. අඤ්ඤා නදියො උපාදාය ලබ්භමානං ගම්භීරතං අප්පමෙය්‍යඋදකතඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘ගම්භීරා අප්පමෙය්‍යා’’ති වුත්තං. අට්ඨකථායං පන තිණුක්කාය තාපෙතබ්බත්තාභාවදස්සනපරමෙතන්ති වුත්තං ‘‘එතෙන පයොගෙනා’’තිආදි.

231. තූලිනී විය තූලිනීති ආහ ‘‘සිම්බලිතූලලතාතූලසමානා’’ති. සස්සරන්ති එවංපවත්තො සද්දො සස්සරසද්දො. අනුරවදස්සනඤ්හෙතං. තථා භබ්භරසද්දො. සබ්බමෙතං මෙත්තාවිහාරිනො චිත්තස්ස දූසෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවදස්සනපරං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා මහාපථවී කෙනචි පුරිසෙන අපථවිං කාතුං න සක්කා, යථා ආකාසෙ කිඤ්චි රූපං පට්ඨපෙතුං න සක්කා, යථා ගඞ්ගාය උදකං තිණුක්කාය තාපෙතුං න සක්කා, යථා ච බිළාරභස්තං ථද්ධං ඵරුසඤ්ච සම්ඵස්සං කාතුං න සක්කා, එවමෙවං මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා ආසෙවිතාය භාවිතාය බහුලීකතාය පඤ්ච වචනපථෙ ගහෙත්වා ආගතපුරිසෙන කෙනචි පරියායෙන චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තං කාතුං න සක්කාති.

232. ඔචරකාති පරූපඝාතවසෙන හීනකම්මකාරිනො. තෙනාහ ‘‘නීචකම්මකාරකා’’ති. අනධිවාසනෙනාති අක්ඛමනෙන. මය්හං ඔවාදකරො න හොතීති පරම්හි අනත්ථකාරිම්හි චිත්තපදොසනෙන ආඝාතුප්පාදනෙන මම සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජමානො නාම න හොති.

233. අණුන්ති අප්පකං තනු පරිත්තකං. ථූලන්ති මහන්තං ඔළාරිකං. වචනපථස්ස පන අධිප්පෙතත්තා තං සාවජ්ජවිභාගෙන ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘අප්පසාවජ්ජං වා මහාසාවජ්ජං වා’’ති. ඛන්තියා ඉදං භාරියං න හොතීති අවොචුං ‘‘අනධි…පෙ… පස්සාමා’’ති. දීඝරත්තන්ති චිරකාලං, අච්චන්තමෙවාති අත්ථො. අච්චන්තඤ්ච හිතසුඛං නාම අඤ්ඤාධිගමෙනෙවාති ආහ ‘‘අරහත්තෙන කූටං ගණ්හන්තො’’ති.

කකචූපමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

2. අලගද්දූපමසුත්තවණ්ණනා

234. බාධයිංසූති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.417) හනිංසු. තංතංසම්පත්තියා විබන්ධනවසෙන සත්තසන්තානස්ස අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ එති ආගච්ඡතීති අන්තරායො, දිට්ඨධම්මිකාදිඅනත්ථො, අනතික්කමනට්ඨෙන තස්මිං අන්තරායෙ නියුත්තා, අන්තරායං වා ඵලං අරහන්ති, අන්තරායස්ස වා කරණසීලාති අන්තරායිකා. තෙනාහ ‘‘අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා’’ති. ආනන්තරියධම්මාති ආනන්තරියසභාවචෙතනාධම්මා. තත්‍රායං වචනත්ථො – චුතිඅනන්තරඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තා, තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලා, අනන්තරපයොජනාති වා ආනන්තරිකා, තෙ එව ආනන්තරියාති වුත්තා. කම්මානි එව අන්තරායිකාති කම්මන්තරායිකා. මොක්ඛස්සෙව අන්තරායං කරොති, න සග්ගස්ස මිච්ඡාචාරලක්ඛණාභාවතො. න හි භික්ඛුනියා ධම්මරක්ඛිතභාවො අත්ථි. පාකතිකභික්ඛුනීවසෙන චෙතං වුත්තං, අරියාය පන පවත්තං අපායසංවත්තනියමෙව. නන්දමාණවකො චෙත්ථ නිදස්සනං. උභින්නං සමානච්ඡන්දතාවසෙන වා අසග්ගන්තරායිකතා, මොක්ඛන්තරායිකතා පන මොක්ඛත්ථපටිපත්තියා විදූසනතො, අභිභවිත්වා පන පවත්තියං සග්ගන්තරායිකතාපි න සක්කා නිවාරෙතුන්ති. අහෙතුකදිට්ඨිඅකිරියදිට්ඨිනත්ථිකදිට්ඨියොව නියතභාවං පත්තා නියතමිච්ඡාදිට්ඨිධම්මා. පටිසන්ධිධම්මාති පටිසන්ධිචිත්තුප්පාදමාහ. පණ්ඩකාදිග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං සබ්බායපි අහෙතුකපටිසන්ධියා විපාකන්තරායිකභාවතො. යා හි අරියෙ උපවදති, සා චෙතනා අරියූපවාදධම්මා. තතො පරන්ති ඛමාපනතො උපරි. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං මහාසීහනාදස්ස ලීනත්ථපකාසනෙ වුත්තමෙව. යාව භික්ඛුභාවං පටිජානාති පාරාජිකං ආපන්නො. න වුට්ඨාති සෙසං ගරුකාපත්තිං. න දෙසෙති ලහුකාපත්තිං.

අයං භික්ඛු අරිට්ඨො. රසෙන රසං සංසන්දිත්වාති අනවජ්ජෙන පච්චයපරිභුඤ්ජනරසෙන සාවජ්ජං කාමගුණපරිභොගරසං සමානෙත්වා. උපනෙන්තො වියාති බන්ධනං උපනෙන්තො විය. ‘‘ඝටෙන්තො වියා’’තිපි පාඨො. උපසංහරන්තො වියාති සදිසතං උපසංහරන්තො විය එකන්තසාවජ්ජෙ අනවජ්ජභාවපක්ඛෙපෙන. පාපකන්ති ලාමකට්ඨෙන දුග්ගතිසම්පාපනට්ඨෙන ච පාපකං. සෙතුකරණවසෙන මහාසමුද්දං බන්ධන්තෙන විය. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ‘‘සාවජ්ජ’’න්ති දිට්ඨං ‘‘අනවජ්ජ’’න්ති ගහණෙන තෙන පටිවිරුජ්ඣන්තො. එකන්තතො අනන්තරායිකන්ති ගහණෙන වෙසාරජ්ජඤාණං පටිබාහන්තො. කාමකණ්ටකෙහි අරියමග්ගසම්මාපටිපත්ති න උපක්කිලිස්සතීති වදන්තො ‘‘අරියමග්ගෙ ඛාණුකණ්ටකාදීනි පක්ඛිපන්තො’’ති වුත්තො. පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදසඞ්ඛාතෙ, ‘‘අබ්‍රහ්මචරියං පහායා’’ති (දී. නි. 1.8, 194) ආදිදෙසනාසඞ්ඛාතෙ ච ආණාචක්කෙ.

පුච්ඡමානා සමනුයුඤ්ජන්ති නාම. පුච්ඡා හි අනුයොගොති. තෙනාධිගතාය ලද්ධියා අනුවජ්ජනත්ථං පච්චනුභාසනෙන පුන පටිජානාපනං පතිට්ඨාපනං, තං පනස්ස ආදාය සමාදාපනං විය හොතීති ආහ ‘‘සමනුගාහන්ති නාමා’’ති. තස්සා පන ලද්ධියා අනුයුඤ්ජිතාය වුච්චමානම්පි කාරණං කාරණපතිරූපකමෙවාති තස්ස පුච්ඡනං සමනුභාසනං. අනුදහනට්ඨෙන අනුපායපටිපත්තියා සම්පති ආයතිඤ්ච අනුදහනට්ඨෙන. මහාභිතාපනට්ඨෙන අනවට්ඨිතසභාවතාය. ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන මුහුත්තරමණීයතාය. තාවකාලිකට්ඨෙන පරෙහි අභිභවනීයතාය. සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනට්ඨෙන ඡෙදනභෙදනාදිඅධිකරණභාවෙන. උග්ඝාටසදිසතාය අධිකුට්ටනට්ඨෙන. අවණෙ වණං උප්පාදෙත්වා අන්තො අනුපවිසනසභාවතාය විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅනත්ථනිමිත්තතාය සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන.දිට්ඨිථාමෙනාති තස්සා දිට්ඨියා ථාමගතභාවෙන. දිට්ඨිපරාමාසෙනාති දිට්ඨිසඞ්ඛාතපරාමසනෙන. දිට්ඨියෙව හි ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසනෙන පරාමාසො. අභිනිවිස්සාති තණ්හාභිනිවෙසපුබ්බඞ්ගමෙන දිට්ඨාභිනිවෙසෙන ‘‘ඉදමෙවෙත්ථ තථ’’න්ති අභිනිවිසිත්වා. යස්මා හි අභිනිවෙසනං තත්ථ අභිනිවිට්ඨං නාම හොති.තස්මා ආහ ‘‘අධිට්ඨහිත්වා’’ති.

235. නත්ථීති වත්තුකාමොපීති අත්තනො ලද්ධිං නිගුහෙතුකාමතාය අවජානිතුකාමොපි. සම්පටිච්ඡති පටිජානාති. ද්වෙ කථාති විසංවාදනකථං සන්ධාය වදති. අභූතකථා හි පුබ්බෙ පවත්තා භූතකථාය වසෙන ද්වෙ කථාති වුච්චති.

236. කස්ස ඛො නාමාති ඉමිනා සත්ථා ‘‘න මම තුය්හං තාදිසස්ස අත්ථාය ධම්මදෙසනා නාම භූතපුබ්බා’’ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ඛත්තියස්ස වා’’තිආදි.

ඤාණමයා උස්මා එතස්ස අත්ථීති උස්මී, තථාරූපෙහි පච්චයෙහි අනුස්මීකතො තස්මිං අත්තභාවෙ පටිවෙධගබ්භොඅපි උස්මීකතොති විකතභාවතො පඤ්ඤාබීජමස්ස ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අපි නු අත්ථීති භගවා භික්ඛූ පුච්ඡති. තෙ පටික්ඛිපන්තා වදන්ති ඨානගතෙන දුච්චරිතෙන ඤාණුපහතභාවං සම්පස්සන්තා. නිත්තෙජභූතොති නිත්තෙජං භූතො තෙජොහානිප්පත්තො. තතො එව භික්ඛූනම්පි සම්මුඛා ඔලොකෙතුං අසමත්ථතාය පත්තක්ඛන්ධො අධොමුඛො. සහධම්මිකං කිඤ්චි වත්තුං අවිසහනතො අප්පටිභානො. සම්පත්තූපගන්ති සම්පත්තිආවහං. පටිප්පස්සම්භෙන්තොති පටිසෙධෙන්තො.

237. අන්තරායකරලද්ධියා සභාවවිභාවනෙන පරිසං සොධෙති. නිස්සාරෙති නීහරති අවිසුද්ධදිට්ඨිතාය. කස්සචි බුද්ධානුභාවං අජානන්තස්ස. තස්ස හි එවං භවෙය්‍ය ‘‘සහසා කථිත’’න්ති. න හි කදාචි බුද්ධානං සහසා කිරියා නාම අත්ථි. අස්සාති ‘‘කස්සචී’’ති වුත්තභික්ඛුස්ස. සුත්වාපි තුණ්හීභාවං ආපජ්ජෙය්‍යාති අථාපි සියාති සම්බන්ධො. තං සබ්බන්ති ‘‘සචෙ හී’’තිආදිනා වුත්තං සබ්බං පරිකප්පනං. න කරිස්සන්තීති පරිසාය ලද්ධිං සොධෙතීති සම්බන්ධො. ලද්ධිං පකාසෙන්තොති මහාසාවජ්ජතාවසෙන පකාසෙන්තො. සඤ්ඤාවිතක්කෙහීති සුභනිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහාදිවසෙන පවත්තෙහි සඤ්ඤාවිතක්කෙහි. තෙනාහ ‘‘කිලෙසකාමසම්පයුත්තෙහී’’ති. මෙථුනසමාචාරන්ති ඉදං අධිකාරවසෙන වුත්තං. තදඤ්ඤම්පි පන – ‘‘අපිච ඛො මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං පරිමද්දනං නහාපනං සම්බාහනං සාදියතී’’තිආදිනා (අ. නි. 7.50) ආගතං විසභාගවත්ථුවිසයං ආමිසපරිභොගං. ‘‘අඤ්ඤත්‍රෙව කාමෙහි අඤ්ඤත්‍ර කාමසඤ්ඤාහි අඤ්ඤත්‍ර කාමවිතක්කෙහි සමාචරිස්සතී’’ති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

238. යොනිසො පච්චවෙක්ඛණෙන නත්ථි එත්ථ ඡන්දරාගොති නිච්ඡන්දරාගො, තං නිච්ඡන්දරාගං. කදාචි උපොසථිකභාවෙන සමාදින්නසීලාපි හොන්ති කදාචි නොති අනිබද්ධසීලානං ගහට්ඨානං. සීලසමාදානභාවතො අන්තරායකරං. වත්ථුකාමානං සච්ඡන්දරාගපරිභොගඤ්ච. අපච්චවෙක්ඛණෙන භික්ඛූනං ආවරණකරං. පච්චයානං සච්ඡන්දරාගපරිභොගඤ්ච. අයං අරිට්ඨො දුග්ගහිතාය පරියත්තියා වසෙන අම්හෙ චෙව අබ්භාචික්ඛති, අත්තානඤ්ච ඛනති, බහුඤ්ච අපුඤ්ඤං පසවතීති එවං සඤ්ඤා මා හොන්තූති දුග්ගහිතාය පරියත්තියා දොසං දස්සෙන්තො ආහ. උග්ගණ්හන්තීති සජ්ඣායන්ති චෙව වාචුග්ගතං කරොන්තා ධාරෙන්ති චාති අත්ථො.

සුත්තන්තිආදිනා නවප්පභෙදම්පි පරියත්තිධම්මං පරියාදියති. කථං සුත්තං නවප්පභෙදං? සගාථකඤ්හි සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණං, තදුභයවිනිමුත්තඤ්ච සුත්තං උදානාදිවිසෙසසඤ්ඤාවිරහිතං නත්ථි, යං සුත්තඞ්ගං සියා, මඞ්ගලසුත්තාදීනඤ්ච සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා ගාථාභාවතො ධම්මපදාදීනං විය, ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා සගාථකත්තා සගාථාවග්ගස්ස විය, තථා උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානන්ති? වුච්චතෙ –

සුත්තන්ති සාමඤ්ඤවිධි, විසෙසවිධයො පරෙ;

සනිමිත්තා නිරූළ්හත්තා, සහතාඤ්ඤෙන නඤ්ඤතො. (දී. නි. ටී. 1.නිදානකථාවණ්ණනා; අ. නි. ටී. 2.4.6; සාරත්ථ. ටී. 1.බාහිරනිදානකථා);

සබ්බස්සපි හි බුද්ධවචනස්ස සුත්තන්ති අයං සාමඤ්ඤවිධි. තෙනෙවාහ ආයස්මා මහාකච්චානො නෙත්තියං (නෙත්ති. 1.සඞ්ගහවාර) ‘‘නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨී’’ති. ‘‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්නං (පාචි. 655, 1242), සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) එවමාදි ච එතස්ස අත්ථස්ස සාධකං. තදෙකදෙසෙසු පන ගෙය්‍යාදයො විසෙසවිධයො තෙන තෙන නිමිත්තෙන පතිට්ඨිතා. තථා හි ගෙය්‍යස්ස සගාථකත්තං තබ්භාවනිමිත්තං. ලොකෙපි හි සසිලොකං සගාථකං වා චුණ්ණියගන්ථං ‘‘ගෙය්‍ය’’න්ති වදන්ති. ගාථාවිරහෙ පන සති පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්තං. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනඤ්හි ‘‘බ්‍යාකරණ’’න්ති වුච්චති, බ්‍යාකරණමෙව වෙය්‍යාකරණං.

එවං සන්තෙ සගාථකාදීනම්පි පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තානං වෙය්‍යාකරණභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤානං අනොකාසභාවතො, ‘‘ගාථාවිරහෙ සතී’’ති විසෙසිතත්තා ච. තථා හි ධම්මපදාදීසු කෙවලං ගාථාබන්ධෙසු, සගාථකත්තෙපි සොමනස්සඤාණමයිකගාථායුත්තෙසු, ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්ති (ඉතිවු. 1) ආදිවචනසම්බන්ධෙසු, අබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තෙසු ච සුත්තවිසෙසෙසු යථාක්කමං ගාථා-උදාන-ඉතිවුත්තක-අබ්භුතධම්ම-සඤ්ඤා පතිට්ඨිතා, තථා සතිපි ගාථාබන්ධභාවෙ භගවතො අතීතාසු ජාතීසු චරියානුභාවප්පකාසකෙසු ජාතකසඤ්ඤා, සතිපි පඤ්හවිස්සජ්ජනභාවෙ සගාථකත්තෙ ච කෙසුචි සුත්තන්තෙසු වෙදස්ස ලභාපනතො වෙදල්ලසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති එවං තෙන තෙන සගාථකත්තාදිනා නිමිත්තෙන තෙසු තෙසු සුත්තවිසෙසෙසු ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති විසෙසවිධයො සුත්තඞ්ගතො පරෙ ගෙය්‍යාදයො. යං පනෙත්ථ ගෙය්‍යඞ්ගාදිනිමිත්තරහිතං, තං සුත්තඞ්ගං විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතොති. නනු ච සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණන්ති සුත්තඞ්ගං න සම්භවතීති චොදනා තදවත්ථා එවාති? න තදවත්ථා සොධිතත්තා. සොධිතඤ්හි පුබ්බෙ ‘‘ගාථාවිරහෙ සති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්ත’’න්ති.

යඤ්ච වුත්තං ‘‘ගාථාභාවතො මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා’’ති (ඛු. පා. 5.1; සු. නි. 261), තං න, නිරුළ්හත්තා. නිරුළ්හො හි මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තභාවො. න හි තානි ධම්මපදබුද්ධවංසාදයො විය ගාථාභාවෙන පඤ්ඤාතානි, කින්තු සුත්තභාවෙනෙව. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං ‘‘සුත්තනාමක’’න්ති නාමග්ගහණං කතං. යං පන වුත්තං ‘‘සගාථකත්තා ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි නත්ථි, යස්මා සහතාඤ්ඤෙන. සහ ගාථාහීති හි සගාථකං, සහභාවො ච නාම අත්ථතො අඤ්ඤෙන හොති, න ච මඞ්ගලසුත්තාදීසු ගාථාවිනිමුත්තො කොචි සුත්තපදෙසො අත්ථි, යො ‘‘සහ ගාථාහී’’ති වුච්චෙය්‍ය, න ච සමුදායො නාම කොචි අත්ථි. යදපි වුත්තං ‘‘උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානං ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි න අඤ්ඤතො. අඤ්ඤා එව හි තා ගාථා ජාතකාදිපරියාපන්නත්තා, අතො න තාහි උභතොවිභඞ්ගාදීනං ගෙය්‍යඞ්ගභාවොති. එවං සුත්තාදීනං අඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරාභාවො වෙදිතබ්බො.

අත්ථත්ථන්ති අත්ථභූතං යථාභූතං අත්ථං. අනත්ථම්පි කෙචි විපල්ලාසවසෙන ‘‘අත්ථො’’ති ගණ්හන්තීති ‘‘අත්ථත්ථ’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. කාරණත්ථන්ති කාරණභූතං අත්ථං, සීලං සමාධිස්ස කාරණං, සමාධි විපස්සනායාති එවං තස්ස තස්ස කාරණභූතං අත්ථං. තෙනාහ ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සීල’’න්තිආදි. තෙනෙතං දස්සෙති – ඉමස්මිං ඨානෙ සීලං කථිතං, තඤ්ච යාවදෙව සමාධත්ථං, සමාධි විපස්සනත්ථො, විපස්සනා මග්ගත්ථා, මග්ගො ඵලත්ථො, වට්ටං කථිතං යාවදෙව විවට්ටාධිගමත්ථන්ති ජානිතුං න සක්කොන්තීති. එවං පාළියං ‘‘අත්ථ’’න්ති ඉමිනා භාසිතත්ථපයොජනත්ථානං ගහිතතා වෙදිතබ්බා. න පරිග්ගණ්හන්තීති න විචාරෙන්ති, නිජ්ඣානපඤ්ඤාක්ඛමා න හොන්ති, නිජ්ඣායිත්වා පඤ්ඤාය රොචෙත්වා ගහෙතබ්බා න හොන්තීති අධිප්පායො. ඉති එවං එතාය පරියත්තියා වාදප්පමොක්ඛානිසංසා අත්තනො උපරි පරෙහි ආරොපිතවාදස්ස නිග්ගහස්ස මොක්ඛපයොජනා හුත්වා ධම්මං පරියාපුණන්ති. වාදප්පමොක්ඛො වා නින්දාපමොක්ඛො. යස්ස චාති යස්ස ච සීලාදිපූරණෙන පත්තබ්බස්ස, මග්ගස්ස වා තදධිගමෙන පත්තබ්බස්ස, ඵලස්ස වා තදධිගමෙන පත්තබ්බස්ස, අනුපාදාවිමොක්ඛස්ස වා අත්ථාය. ධම්මං පරියාපුණන්ති, ඤායෙන පරියාපුණන්තීති අධිප්පායො. නානුභොන්ති න වින්දන්ති. තෙසං තෙ ධම්මා දුග්ගහිතා උපාරම්භමානදප්පමක්ඛපළාසාදිහෙතුභාවෙන දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති.

239. අලං පරියත්තො ගදො අස්සාති අලගද්දො අනුනාසිකලොපං ද-කාරාගමඤ්ච කත්වා. වට්ටදුක්ඛකන්තාරතො නිත්ථරණත්ථාය පරියත්ති නිත්ථරණපරියත්ති. භණ්ඩාගාරෙ නියුත්තො භණ්ඩාගාරිකො, භණ්ඩාගාරිකො විය භණ්ඩාගාරිකො, ධම්මරතනානුපාලකො. අඤ්ඤං අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා භණ්ඩාගාරිකස්සෙව සතො පරියත්ති භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති. ‘‘වංසානුරක්ඛකොවා’’ති අවධාරණං සීහාවලොකනඤායෙන තන්තිධාරකොව පවෙණිපාලකොවාති පුරිමපදද්වයෙපි යොජෙතබ්බං.

යදි තන්තිධාරණාදිඅත්ථං බුද්ධවචනස්ස පරියාපුණනං භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති, කස්මා ‘‘ඛීණාසවස්සා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං, නනු එකච්චස්ස පුථුජ්ජනස්සපි අයං නයො ලබ්භතීති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. අත්තනො ඨානෙති නිත්ථරණට්ඨානෙ. කාමං පුථුජ්ජනො ‘‘පවෙණිං පාලෙස්සාමී’’ති අජ්ඣාසයෙන පරියාපුණාති. අත්තනො පන භවකන්තාරතො අනිත්තිණ්ණත්තා තස්ස සා පරියත්ති නිත්ථරණපරියත්ති එව නාම හොතීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදි.

නිජ්ඣානං ඛමන්තීති නිජ්ඣානපඤ්ඤං ඛමන්ති. තත්ථ තත්ථ ආගතෙ සීලාදිධම්මෙ නිජ්ඣායිත්වා පඤ්ඤාය රොචෙත්වා යාථාවතො ගහෙතබ්බා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉධ සීල’’න්තිආදි. න කෙවලං සුග්ගහිතං පරියත්තිං නිස්සාය මග්ගභාවනාඵලසච්ඡිකිරියා, පරවාදනිග්ගහසකවාදපතිට්ඨාපනාදීනිපි ඉජ්ඣන්තීති දස්සෙතුං ‘‘පරවාදෙ’’තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහං නිග්ගහිත්වා’’තිආදි (දී. නි. 2.268). ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානන්ති දිට්ඨිවිනිවෙඨනාදිවසෙන ඉච්ඡිතං ඉච්ඡිතං පාළිපදෙසං. මොචෙතුන්ති අපනෙතුං. අහිතාය දුක්ඛාය අසංවත්තනම්පි තදභාවෙ උප්පජ්ජනකහිතසුඛස්ස කාරණමෙව තස්මිං සති භාවතොති. සුග්ගහිතඅලගද්දස්සපි හිතාය සුඛාය සංවත්තනතා දට්ඨබ්බා.

240. උත්තරන්ති එතෙනාති උත්තරො, සිනන්ති බන්ධන්තීති සෙතු, උත්තරො ච සො සෙතු චාති උත්තරසෙතු. කූලං පරතීරං වහති පාපෙතීති කුල්ලං. කලාපං කත්වා බද්ධොති වෙළුනළාදීහි කලාපවසෙන බද්ධො. අණුන්ති ඉදං අට්ඨසමාපත්තිආරම්මණං සඤ්ඤොජනං සන්ධාය වදති. ථූලන්ති ඉතරං. දිට්ඨින්ති යථාභූතදස්සනං, විපස්සනන්ති අත්ථො. එවං පරිසුද්ධං එවං පරියොදාතන්ති තෙභූමකෙසු ධම්මෙසු ඤාතං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති, එවං තණ්හාදිට්ඨිසංකිලෙසාභාවෙන සබ්බසො විසුද්ධං, පරිසුද්ධත්තා එව පරියොදාතං. න අල්ලීයෙථාති නිකන්තිවසෙන න නිස්සයෙථ. න කෙලායෙථාති න මමායෙථ. න ධනායෙථාති ධනං ද්‍රබ්‍යං න කයිරාථ. උභයත්ථාති සමථෙ විපස්සනාය ච.

අසද්ධම්මෙතිආදීසු අසතං හීනජ්ඣාසයානං ධම්මොති අසද්ධම්මො. ගාමවාසීනං ධම්මොති ගාමධම්මො. කිලෙසානං වස්සනසභාවතාය වසලධම්මො. කිලෙසෙහි දූසිතත්තා ථූලත්තා ච දුට්ඨුල්ලො. උදකසුද්ධිපරියොසානතාය ඔදකන්තිකො. ‘‘ධම්මාපි වො පහාතබ්බා’’ති ඉමිනාපි ඔවාදෙන භික්ඛූ උද්දිස්ස කථෙන්තොපි අරිට්ඨංයෙව නිග්ගණ්හාති.

241. තිවිධග්ගාහවසෙනාති තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහවසෙන. යදි එවං ‘‘අහං මමාති ගණ්හාතී’’ති ගාහද්වයමෙව කස්මා වුත්තන්ති? නයිදමෙවං තත්ථාපි ගාහත්තයස්සෙව වුත්තත්තා. ‘‘අහ’’න්ති හි ඉමිනා මානදිට්ඨිග්ගාහා වුත්තා ‘‘අහමස්මී’’ති ගාහසාමඤ්ඤතො. දිට්ඨිපි දිට්ඨිට්ඨානං පුරිමුප්පන්නාය දිට්ඨියා උත්තරදිට්ඨියා සක්කායදිට්ඨියා සස්සතදිට්ඨියා ච කාරණභාවතො. ආරම්මණං පඤ්ච ඛන්ධා, රූපාරම්මණාදීනි ච. දිට්ඨියා පච්චයො අවිජ්ජා-ඵස්ස-සඤ්ඤා-විතක්ක-අයොනිසොමනසිකාර-පාපමිත්තපරතොඝොසාදිකො දිට්ඨියා උපනිස්සයාදිපච්චයො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.124)‘‘කතමානි අට්ඨ දිට්ඨිට්ඨානානි අවිජ්ජාපි ඵස්සොපි සඤ්ඤාපි විතක්කොපි අයොනිසොමනසිකාරොපි පාපමිත්තොපි පරතොඝොසොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදි. රූපාරම්මණාති රුප්පනසභාවධම්මාරම්මණා. රූපං පන අත්තාති න වත්තබ්බං ඉධ ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති (සං. නි. 3.81, 345) ඉමස්ස ගාහස්ස අනධිප්පෙතත්තා. සො හි ‘‘යම්පි තං දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදිනා පරතො වුච්චති. ඉධ පන ‘‘රූපවන්තං අත්තානං සමනුපස්සති, අත්තනි රූපං, රූපස්මිං අත්තාන’’න්ති ඉමෙ තයො ගාහා අධිප්පෙතාති කෙචි, තදයුත්තං. යස්මා රූපං අත්තා න හොති, අත්තග්ගාහස්ස පන ආලම්බනං හොති, අත්තසභාවෙයෙව වා රූපාදිධම්මෙ ආරබ්භ අත්තදිට්ඨි උප්පජ්ජති, න අත්තානං තස්ස පරමත්ථතො අනුපලබ්භනතො, තස්මා රූපාදිආරම්මණාව අත්තදිට්ඨීති කත්වා වුත්තං, රූපං පන ‘‘අත්තා’’ති න වත්තබ්බන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. ‘‘යම්පි තං දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදිනා පන විපස්සනාපටිවිපස්සනා විය දිට්ඨිඅනුපස්සනා නාම දස්සිතා.

ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනානං සම්පත්තගාහින්ද්‍රියවිසයතාය පත්වා ගහෙතබ්බතා. තඤ්හි තස්ස අත්තනො විසයං පරිභුත්වා සම්බන්ධං හුත්වා ගණ්හාති. අවසෙසානි සත්තායතනානි විඤ්ඤාතං නාම මනසා විඤ්ඤාතබ්බතො. අඤ්ඤථා ඉතරෙසම්පි විඤ්ඤාතතා සියා. පත්තන්ති අධිගතං. පරියෙසිතන්ති ගවෙසිතං. අනුවිචරිතන්ති චින්තිතං. තෙනාහ ‘‘මනසා’’ති. එත්ථ ච පත්තපරියෙසනානං අපටික්ඛෙපස්ස, විසුං, එකජ්ඣං පටික්ඛෙපස්ස ච වසෙන චතුක්කොටිකං දස්සෙත්වා පත්තපරියෙසිතෙහි අනුවිචරිතස්ස භෙදං දස්සෙතුං ‘‘ලොකස්මිඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. පරියෙසිත්වා පත්තං පඨමං චෙතසා පච්ඡා කායෙන පත්තත්තා පත්තං නාම. පරියෙසිත්වා නොපත්තං පරියෙසිතං නාම කෙවලං පරියෙසිතභාවතො. අපරියෙසිත්වා පත්තඤ්ච නොපත්තඤ්ච මනසා අනුවිචරිතබ්බතො මනසානුවිචරිතං නාම.

අයඤ්ච විකප්පො ආකුලො වියාති ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. පත්තට්ඨෙනාති පත්තභාවෙන පත්තතාසාමඤ්ඤෙන. අපරියෙසිත්වා නොපත්තං මනසානුවිචරිතං නාම පත්තියා පරියෙසනාය ච අභාවතො. සබ්බං වා එතන්ති ‘‘පරියෙසිත්වා පත්තම්පී’’තිආදිනා වුත්තං චතුබ්බිධම්පි. ඉමිනාති ‘‘යම්පි තං දිට්ඨිට්ඨානං’’තිආදිවචනෙන. විඤ්ඤාණාරම්මණා තණ්හාමානදිට්ඨියො කථිතා පාරිසෙසඤායෙන. එවං පාරිසෙසඤායපරිග්ගහෙ කිං පයොජනන්ති ආහ ‘‘දෙසනාවිලාසෙනා’’තිආදි. යෙසං විනෙය්‍යානං දෙසෙතබ්බධම්මස්ස සරූපං අනාමසිත්වා ආරම්මණකිච්ච-සම්පයුත්තධම්ම-ඵලවිසෙසාදි-පකාරන්තරවිභාවනෙන පටිවෙධො හොති, තෙසං තප්පකාරභෙදෙහි ධම්මෙහි, යෙසං පන යෙන එකෙනෙව පකාරෙන සරූපෙනෙව වා විභාවනෙ කතෙ පටිවෙධො හොති, තෙසං තං වත්වා ධම්මිස්සරත්තා තදඤ්ඤං නිරවසෙසාකාරවිභාවනඤ්ච දෙසනාවිලාසො. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨාදිආරම්මණවසෙන විඤ්ඤාණං දස්සිත’’න්ති.

දිට්ඨිට්ඨානන්ති දිට්ඨි එව දිට්ඨිට්ඨානං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. යං රූපං එසා දිට්ඨි ‘‘ලොකො ච අත්තා චා’’ති ගණ්හාති. තං රූපං සන්ධාය ‘‘සො ලොකො සො අත්තා’’ති වචනං වුත්තන්ති යොජනා. සො පෙච්චභවිස්සාමීති උද්ධමාඝාතනිකවාදවසෙනායං දිට්ඨීති ආහ ‘‘සො අහං පරලොකං ගන්ත්වා නිච්චො භවිස්සාමී’’තිආදි. ධුවොති ථිරො. සස්සතොති සබ්බදාභාවී. අවිපරිණාමධම්මොති ජරාය මරණෙන ච අවිපරිණාමෙතබ්බසභාවො, නිබ්බිකාරොති අත්ථො. තම්පි දස්සනන්ති තම්පි තථාවුත්තං දිට්ඨිදස්සනං අත්තානං විය තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහවිසෙසෙන ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘එතං මමා’’තිආදි. දිට්ඨාරම්මණාති දිට්ඨිවිසයා. කථං පන දිට්ඨි දිට්ඨිවිසයා හොතීති ආහ ‘‘විපස්සනායා’’තිආදි. පටිවිපස්සනාකාලෙති යමකතො සම්මසනාදිකාලං සන්ධායාහ. තත්ථ අක්ඛරචින්තකානං සද්දෙ විය, වෙදජ්ඣායීනං වෙදසත්ථෙ විය ච දිට්ඨියං දිට්ඨිගතිකානං දිට්ඨිග්ගාහප්පවත්ති දට්ඨබ්බා.

සමනුපස්සතීති පදස්ස ච තස්සො සමනුපස්සනා අත්ථොති යොජනා. තෙන සමනුපස්සනා නාම චතුබ්බිධාති දස්සෙති. තත්ථ ඤාණං තාව සමවිසමං සම්මා යාථාවතො අනුපස්සතීති සමනුපස්සනා. ඉතරා පන සංකිලෙසවසෙන අනු අනු පස්සන්තීති සමනුපස්සනා. යදි එවං හොතු තාව දිට්ඨිසමනුපස්සනා මිච්ඡාදස්සනභාවතො, කථං තණ්හාමානාති? තණ්හායපි සත්තානං පාපකරණෙ උපායදස්සනවසෙන පඤ්ඤාපතිරූපිකා පවත්ති ලබ්භතෙව, යාය වඤ්චනනිකතිසාචියොගා සම්භවන්ති. මානොපි සෙය්‍යාදිනා දස්සනවසෙනෙව තථා අත්තානං ඌහතීති තණ්හාමානානං සමනුපස්සනාපතිරූපිකා පවත්ති ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. අවිජ්ජමානෙති ‘‘එතං මමා’’ති එවං ගහෙතබ්බෙ තණ්හාවත්ථුස්මිං අජ්ඣත්තඛන්ධපඤ්චකෙ අනුපලබ්භමානෙ විනට්ඨෙ. න පරිතස්සති භයපරිත්තාසතණ්හාපරිත්තාසානං මග්ගෙන සමුග්ඝාතිතත්තා.

242. චතූහි කාරණෙහීති ‘‘අසති න පරිතස්සතී’’ති වුත්තම්පි ඉතරෙහි තීහි සහ ගහෙත්වා වුත්තං. චතූහි කාරණෙහීති චතුක්කොටිකසුඤ්ඤතාකථනස්ස කාරණෙහි. බහිද්ධා අසතීති බාහිරෙ වත්ථුස්මිං අවිජ්ජමානෙ. සා පනස්ස අවිජ්ජමානතා ලද්ධවිනාසෙන වා අලද්ධාලාභෙන වාති පාළියං – ‘‘අහු වත මෙ, තං වත මෙ නත්ථි, සියා වත මෙ, තං වතාහං න ලභාමී’’ති වුත්තන්ති තදුභයං පරික්ඛාරවසෙන විභජිත්වා තත්ථ පරිතස්සනං දස්සෙතුං ‘‘බහිද්ධා පරික්ඛාරවිනාසෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යානං ‘‘රථො වය්හ’’න්ති එවමාදි. වාහනං හත්ථිඅස්සාදි.

යෙහි කිලෙසෙහීති යෙහි අසන්තපත්ථනාදීහි කිලෙසෙහි. එවං භවෙය්‍යාති එවං ‘‘අහු වත මෙ’’තිආදිනා චොදනාදි භවෙය්‍ය. දිට්ඨිට්ඨානාධිට්ඨානපරියුට්ඨානාභිනිවෙසානුසයානන්ති එත්ථ අපරාපරං පවත්තාසු දිට්ඨීසු යා පරතො උප්පන්නා දිට්ඨියො, තාසං පුරිමුප්පන්නා දිට්ඨියො කාරණට්ඨෙන දිට්ඨිට්ඨානානි. අධිකරණට්ඨෙන දිට්ඨාධිට්ඨානානි, පරියුට්ඨානප්පත්තියා සබ්බාපි දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි. ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 2.202, 427; 3.27-29; උදා. 55; මහානි. 20; නෙත්ති. 59) පවත්තියා අභිනිවෙසා. අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ සයන්තීති අනුසයාති එවං දිට්ඨිට්ඨානාදීනං පදානං විභාගො වෙදිතබ්බො. තණ්හාදීහි කම්පනියතාය සබ්බසඞ්ඛාරාව ඉඤ්ජිතානීති සබ්බසඞ්ඛාරඉඤ්ජිතානි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධි, ඛන්ධාව උපධි ඛන්ධූපධි. එස නයො සෙසෙසුපි. තදෙව ච ආගම්ම තණ්හා ඛීයති විරජ්ජති නිරුජ්ඣතීති යොජනා. උච්ඡිජ්ජිස්සාමි නාමස්සූතිආදීසු නිපාතමත්තං, සංසයෙ වා. තාසොති අත්තනියාභාවං පටිච්ච තණ්හාපරිත්තාසො චෙව භයපරිත්තාසො ච. තෙනාහ ‘‘තාසො හෙසො’’තිආදි. නො චස්සං,නො ච මෙ සියාති ‘‘අහ’’න්ති කිර කොචි නො චස්සං, ‘‘මෙ’’ති ච කිඤ්චි නො සියාති. තාසප්පතීකාරදස්සනඤ්හෙතං.

243. එත්තාවතාති ‘‘එවං වුත්තෙ’’තිආදිනා, පුච්ඡානුසන්ධිවසෙන පවත්තාය ‘‘ඡයිමානි, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිට්ඨානානී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.241) වා. සාපි හි අජ්ඣත්තඛන්ධවිනාසෙ පරිතස්සනකං දස්සෙත්වා අපරිතස්සනකං දස්සෙන්තී පවත්තාති තස්සනකස්ස සුඤ්ඤතාදස්සනං අකිච්චසාධකම්පි සුඤ්ඤතාදස්සනමෙවාති ඉමෙසං වසෙන ‘‘චතුක්කොටිකා සුඤ්ඤතා කථිතා’’ති වුත්තං. බහිද්ධා පරික්ඛාරන්ති බාහිරං සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකඤ්ච සත්තොපකරණං. තඤ්හි ජීවිතවුත්තියා පරික්ඛාරකට්ඨෙන ‘‘පරික්ඛාරො’’ති වුත්තං. පරිග්ගහං නාම කත්වාති ‘‘මම ඉද’’න්ති පරිග්ගහෙතබ්බතාය පරිග්ගහිතං නාම කත්වා. සබ්බොපි දිට්ඨිග්ගාහො ‘‘අත්තා නිච්චො ධුවො සස්සතො, අත්තා උච්ඡිජ්ජති විනස්සතී’’තිආදිනා අත්තදිට්ඨිසන්නිස්සයොයෙවාති වුත්තං ‘‘සක්කායදිට්ඨිපමුඛා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො’’ති. අයාථාවග්ගාහිනා අභිනිවෙසනපඤ්ඤාපනානං උපත්ථම්භභාවතො දිට්ඨි එව නිස්සයොති දිට්ඨිනිස්සයො. පරිග්ගණ්හෙය්‍යාති නිච්චාදිවිසෙසයුත්තං කත්වා පරිග්ගණ්හෙය්‍ය. කිමෙවං පරිග්ගහෙතුං සක්කුණෙය්‍ය? සබ්බත්ථාති ‘‘තං, භික්ඛවෙ, අත්තවාදුපාදානං උපාදියෙථ, තං, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිනිස්සයං නිස්සයෙථා’’ති එතෙසුපි.

244. අත්තනි වා සතීති යස්ස අත්තනො සන්තකභාවෙන කිඤ්චි අත්තනියන්ති වුච්චෙය්‍ය, තස්මිං අත්තනි සති, සො එව පන අත්තා පරමත්ථතො නත්ථීති අධිප්පායො. සක්කා හි වත්තුං බාහිරකපරිකප්පිතො අත්තා ‘‘පරමත්ථො’’ති? සියා ඛන්ධපඤ්චකං ඤෙය්‍යසභාවත්තා යථා තං ඝටො, යදි පන තදඤ්ඤං නාම කිඤ්චි අභවිස්ස, න තං නියමතො විපරීතං සියාති? න ච සො පරමත්ථතො අත්ථි පමාණෙහි අනුපලබ්භමානත්තා තුරඞ්ගමවිසාණං වියාති. අත්තනියෙ වා පරික්ඛාරෙ සතීති ‘‘ඉදං නාම අත්තනො සන්තක’’න්ති තස්ස කිඤ්චනභාවෙන නිච්ඡිතෙ කිස්මිඤ්චි වත්ථුස්මිං සති. අත්තනො ඉදන්ති හි අත්තනියන්ති. අහන්ති සතීති ‘‘අහං නාමාය’’න්ති අහංකාරවත්ථුභූතෙ පරමත්ථතො නිද්ධාරිතසරූපෙ කිස්මිඤ්චි සති තස්ස සන්තකභාවෙන මමාති කිඤ්චි ගහෙතුං යුත්තං භවෙය්‍ය. මමාති සති ‘‘අහ’’න්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉති පරමත්ථතො අත්තනො අනුපලබ්භමානත්තා අත්තනියං කිඤ්චි පරමත්ථතො නත්ථෙවාති සබ්බසඞ්ඛාරානං අනත්තතාය අනත්තනියතං, අනත්තනියතාය ච අනත්තකතං දස්සෙති. භූතතොති භූතත්ථතො. තථතොති තථසභාවතො. ථිරතොති ඨිතසභාවතො නිබ්බිකාරතො.

යස්මා හුත්වා න හොතීති යස්මා පුබ්බෙ අසන්තං පච්චයසමවායෙන හුත්වා උප්පජ්ජිත්වා පුන භඞ්ගුපගමෙන න හොති, තස්මා න නිච්චන්ති අනිච්චං, අධුවන්ති අත්ථො. තතො එව උප්පාදවයවත්තිතොති උප්පජ්ජනවසෙන නිරුජ්ඣනවසෙන ච පවත්තනතො. සභාවවිගමො ඉධ විපරිණාමො, ඛණිකතා තාවකාලිකතා, නිච්චසභාවාභාවො එව නිච්චපටික්ඛෙපො. අනිච්චධම්මා හි තෙනෙව අත්තනො අනිච්චභාවෙන අත්ථතො නිච්චතං පටික්ඛිපන්ති නාම. තථා හි වුත්තං ‘‘න නිච්චන්ති අනිච්ච’’න්ති. උප්පාදජරාභඞ්ගවසෙන රූපස්ස නිරන්තරබාධතාති පටිපීළනාකාරෙනස්ස දුක්ඛතා. සන්තාපො දුක්ඛදුක්ඛතාදිවසෙන සන්තාපනං පරිදහනං, තතො එවස්ස දුස්සහතාය දුක්ඛමතා. තිස්සන්නං දුක්ඛතානං සංසාරදුක්ඛස්ස ච අධිට්ඨානතාය දුක්ඛවත්ථුකතා. සුඛසභාවාභාවො එව සුඛපටික්ඛෙපො. විපරිණාමධම්මන්ති ජරාය මරණෙන ච විපරිණමනසභාවං. යස්මා ඉදං රූපං පච්චයසමවායෙන උප්පාදං, උප්පාදානන්තරං ජරං පත්වා අවස්සමෙව භිජ්ජති, භින්නඤ්ච භින්නමෙව, නාස්ස කස්සචි සඞ්කමොති භවන්තරානුපගමනසඞ්ඛාතෙන සඞ්කමාභාවෙන විපරිණාමධම්මතං පාකටං කාතුං ‘‘භවසඞ්කන්ති උපගමනසභාව’’න්ති වුත්තං. පකතිභාවවිජහනං සභාවවිගමො නිරුජ්ඣනමෙව. න්ති අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං රූපං. ඉමිනාති ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති රූපස්ස තණ්හාදිග්ගාහානං වත්ථුභාවපටික්ඛෙපෙන. රූපඤ්හි උප්පන්නං ඨිතිං මා පාපුණාතු, ඨිතිප්පත්තං මා ජීරතු, ජරප්පත්තං මා භිජ්ජතු, උදයබ්බයෙහි මා කිලමියතූති න එත්ථ කස්සචි වසීභාවො අත්ථි, ස්වායමස්ස අවසවත්තනට්ඨො අනත්තතාසල්ලක්ඛණස්ස කාරණං හොතීති ආහ ‘‘අවසවත්තනාකාරෙන රූපං, භන්තෙ, අනත්තාති පටිජානන්තී’’ති. නිවාසිකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකවිරහෙන තතො සුඤ්ඤතා සුඤ්ඤට්ඨො, සාමිභූතස්ස කස්සචි අභාවො අස්සාමිකට්ඨො, යථාවුත්තවසවත්තිභාවාභාවො අනිස්සරට්ඨො, පරපරිකප්පිතඅත්තසභාවාභාවො එව අත්තපටික්ඛෙපට්ඨො.

යස්මා අනිච්චලක්ඛණෙන විය දුක්ඛලක්ඛණං, තදුභයෙන අනත්තලක්ඛණං සුවිඤ්ඤාපයං, න කෙවලං, තස්මා තදුභයෙනෙත්ථ අනත්තලක්ඛණවිභාවනං කතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘භගවා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනිච්චවසෙනාති අනිච්චතාවසෙන. දුක්ඛවසෙනාති දුක්ඛතාවසෙන. න උපපජ්ජතීති න යුජ්ජති. තමෙව අයුජ්ජමානතං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුස්ස උප්පාදොපී’’තිආදි වුත්තං. යස්මා අත්තවාදී අත්තානං නිච්චං පඤ්ඤපෙති, චක්ඛුං පන අනිච්චං, තස්මා චක්ඛු විය අත්තාපි අනිච්චො ආපන්නො. තෙනාහ ‘‘යස්ස ඛො පනා’’තිආදි. තත්ථ වෙතීති විගච්ඡති නිරුජ්ඣති. ඉති චක්ඛු අනත්තාති චක්ඛුස්ස උදයබ්බයවන්තතාය අනිච්චතා, අත්තනො ච අත්තවාදිනා අනිච්චතාය අනිච්ඡිතත්තා චක්ඛු අනත්තා.

කාමං අනත්තලක්ඛණසුත්තෙ (සං. නි. 3.59; මහාව. 20) – ‘‘යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපං අනත්තා, තස්මා රූපං ආබාධාය සංවත්තතී’’ති රූපස්ස අනත්තතාය දුක්ඛතා විභාවිතා විය දිස්සති, තථාපි ‘‘යස්මා රූපං ආබාධාය සංවත්තති, තස්මා අනත්තා’’ති පාකටතාය සාබාධතාය රූපස්ස අත්තසාරාභාවො විභාවිතො, තතො එව ච ‘‘න ලබ්භති රූපෙ එවං මෙ රූපං හොතු, එවං මෙ රූපං මා අහොසී’’ති රූපෙ කස්සචි අනිස්සරතා, තස්ස ච අවසවත්තනාකාරො දස්සිතොති ආහ ‘‘දුක්ඛවසෙන අනත්තතං දස්සෙතී’’ති. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති යං වත්ථු අනිච්චං, තං දුක්ඛං උදයබ්බයපටිපීළිතත්තා, යං පන නිච්චං තදභාවතො, තං සුඛං යථා තං නිබ්බානන්ති අධිප්පායො. යං තන්ති කාරණනිද්දෙසොවායං, යස්මා රූපං අනිච්චං, තං තස්මාති අත්ථො. යං දුක්ඛං තදනත්තාති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අනිච්චන්ති ඉමිනා ඝටාදි විය පච්චයුප්පන්නත්තා රූපං අනිච්චන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඉමිනාව නයෙන ‘‘අනත්තා’’ති වත්තුං ලබ්භමානෙපි ‘‘අනත්තා’’ති වත්තා නාම නත්ථි. එවං දුක්ඛන්ති වදන්තීති එත්ථාපි යථාරහං වත්තබ්බං ‘‘අක්ඛිසූලාදිවිකාරප්පත්තකාලෙ විය පච්චයුප්පන්නත්තා දුක්ඛං රූප’’න්තිආදිනා. දුද්දසං දුප්පඤ්ඤාපනං. තථා හි සරභඞ්ගාදයොපි සත්ථාරො නාද්දසංසු, කුතො පඤ්ඤාපනා. තයිදං අනත්තලක්ඛණං.

තස්මාතිහාතිආදිනා තියද්ධගතරූපං ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා වුත්තන්ති ආහ ‘‘එතරහි අඤ්ඤදාපී’’ති. තං පන යාදිසං තාදිසම්පි තථා වුත්තන්ති අජ්ඣත්තාදිවිසෙසොපි වත්තබ්බො. පි-සද්දෙන වා තස්සාපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

245. උක්කණ්ඨතීති නාභිරමති. අඤ්ඤත්ථ ‘‘නිබ්බිදා’’ති බලවවිපස්සනා වුච්චති, සානුලොමා පන සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ‘‘වුට්ඨානගාමිනී’’ති, සා ඉධ කථං නිබ්බිදා නාම ජාතාති ආහ ‘‘වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය හී’’තිආදි. ඉමිනා සිඛාපත්තනිබ්බෙදතාය වුට්ඨානගාමිනී ඉධ නිබ්බිදානාමෙන වුත්තාති දස්සෙති.

‘‘සො අනුපුබ්බෙන සඤ්ඤග්ගං ඵුසතී’’ති (දී. නි. 1.414, 415) වත්වා ‘‘සඤ්ඤා ඛො පොට්ඨපාද පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා ඤාණ’’න්ති (දී. නි. 1.416) වුත්තත්තා සඤ්ඤග්ගන්ති වුත්තා ලොකියාසු පහානසඤ්ඤාසු සිඛාපත්තභාවතො. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති වුත්තා ඉදප්පච්චයතාදස්සනස්ස මත්ථකප්පත්තීති කත්වා. තතො පරඤ්හි අසඞ්ඛතාරම්මණං ඤාණං හොති. තෙනාහ – ‘‘පුබ්බෙ ඛො සුසිම ධම්මට්ඨිතිඤාණං, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණ’’න්ති (සං. නි. 2.70). පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති වුත්තා මග්ගාධිගමස්ස පරිපන්ථභූතසබ්බසංකිලෙසවිසුද්ධි පධානිකස්ස යොගිනො, පධානභාවනාය වා ජාතං අඞ්ගන්ති කත්වා. පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීති වුත්තා පරමුක්කංසගතපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිභාවතො. අතම්මයතන්ති එත්ථ තම්මයතා නාම තණ්හා, කාමතණ්හාදීසු තාය තාය නිබ්බත්තත්තා තම්මයං නාම තෙභූමිකප්පවත්තං, තස්ස භාවොති කත්වා. තස්සා තණ්හාය පරියාදානතො වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අතම්මයතාති වුච්චති. නිස්සායාති තං අතම්මයතං පච්චයං කත්වා. ආගම්මාති තස්සෙව වෙවචනං. නානත්තාති නානාසභාවා බහූ අනෙකප්පකාරා. නානත්තසිතාති නානාරම්මණනිස්සිතා රූපාදිවිසයා. එකත්තාති එකසභාවා. එකත්තසිතාති එකංයෙව ආරම්මණං නිස්සිතා. තං නිස්සායාති තං එකත්තසිතං උපෙක්ඛං පච්චයං කත්වා. එතිස්සාති එතිස්සා උපෙක්ඛාය. පහානං හොතීති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛතො පභුති සබ්බං උපෙක්ඛං පජහිත්වා ඨිතස්ස ‘‘අතම්මයතා’’ති වුත්තාය වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය අරූපාවචරසමාපත්තිඋපෙක්ඛාය විපස්සනුපෙක්ඛාය ච පහානං හොතීති පරියාදානන්ති වුත්තාති. සබ්බසඞ්ඛාරගතස්ස මුඤ්චිතුකම්‍යතාපටිසඞ්ඛානස්ස සිඛාපත්තභාවතො වුට්ඨානගාමිනී මුඤ්චිතුකම්‍යතා පටිසඞ්ඛානන්ති ච වුත්තා. මුදුමජ්ඣාදිවසෙන පවත්තිආකාරමත්තං, අත්ථතො එකත්ථා මුඤ්චිතුකම්‍යතාදයො, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. ද්වීහි නාමෙහීති ගොත්‍රභු, වොදානන්ති ඉමෙහි ද්වීහි නාමෙහි.

විරාගොති මග්ගො, අච්චන්තමෙව විරජ්ජති එතෙනාති විරාගො, තෙන. මග්ගෙන හෙතුභූතෙන. විමුච්චතීති පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තිවසෙන විමුච්චති. තෙනාහ ‘‘ඵලං කථිත’’න්ති.

මහාඛීණාසවොති පසංසාවචනං යථා ‘‘මහාරාජා’’ති. තථා හි තං පසංසන්තො සත්ථා ‘‘අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු උක්ඛිත්තපලිඝො ඉතිපී’’තිආදිමාහාති. තදත්ථං විවරිතුං ‘‘ඉදානි තස්සා’’තිආදි වුත්තං. යථාභූතෙහීති යාථාවතො භූතෙහි. දුරුක්ඛිපනට්ඨෙනාති පචුරජනෙහි උක්ඛිපිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවෙන. නිබ්බානනගරප්පවෙසෙ විබන්ධනෙන පලිඝො වියාති පලිඝොති වුච්චති. මත්ථකච්ඡින්නො තාලො පත්තඵලාදීනං අනඞ්ගතො තාලාවත්ථු අසිවෙ ‘‘සිවා’’ති සමඤ්ඤා විය. තෙනාහ ‘‘සීසච්ඡින්නතාලො විය කතා’’ති. පුනබ්භවස්ස කරණසීලො, පුනබ්භවං වා ඵලං අරහතීති පොනොභවිකො. එවංභූතො පන පුනබ්භවං දෙති නාමාති ආහ ‘‘පුනබ්භවදායකො’’ති. පුනබ්භවඛන්ධානං පච්චයොති ඉමිනා ජාතිසංසාරොති ඵලූපචාරෙන කාරණං වුත්තන්ති දස්සෙති. පරික්ඛාති වුච්චති සන්තානස්ස පරික්ඛිපනතො. සංකිණ්ණත්තාති සබ්බසො කිණ්ණත්තා විනාසිතත්තා. ගබ්භීරානුගතට්ඨෙනාති ගම්භීරං අනුපවිට්ඨට්ඨෙන. ලුඤ්චිත්වාති උද්ධරිත්වා. එතානීති කාමරාගසඤ්ඤොජනාදීනි. අග්ගළාති වුච්චන්ති අවධාරණට්ඨෙන. අග්ගමග්ගෙන පතිතො මානද්ධජො එතස්සාති පතිතමානද්ධජො. ඉතරභාරොරොපනස්ස පුරිමපදෙහි පකාසිතත්තා ‘‘මානභාරස්සෙව ඔරොපිතත්තා පන්නභාරොති අධිප්පෙතො’’ති වුත්තං. මානසංයොගෙනෙව විසංයුත්තත්තාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පඤ්චපි ඛන්ධෙ අවිසෙසතො අස්මීති ගහෙත්වා පවත්තමානො ‘‘අස්මිමානො’’ති අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘රූපෙ අස්මීති මානො’’තිආදි.

නගරද්වාරස්ස පරිස්සයපටිබාහනත්ථඤ්චෙව සොභනත්ථඤ්ච උභොසු පස්සෙසු එසිකත්ථම්භෙ නිඛණිත්වා ඨපෙන්තීති ආහ ‘‘නගරද්වාරෙ උස්සාපිතෙ එසිකත්ථම්භෙ’’ති. පාකාරවිද්ධංසනෙනෙව පරික්ඛාය භූමිසමකරණං හොතීති ආහ ‘‘පාකාරං භින්දන්තො පරික්ඛං සංකිරිත්වා’’ති. එවන්තිආදි උපමාසංසන්දනං. සන්තො සංවිජ්ජමානො කායො ධම්මසමූහොති සක්කායො, උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං. ද්වත්තිංස කම්මකාරණා දුක්ඛක්ඛන්ධෙ ආගතා. අක්ඛිරොගසීසරොගාදයො අට්ඨනවුති රොගා. රාජභයාදීනි පඤ්චවීසති මහාභයානි.

246. අනධිගමනීයවිඤ්ඤාණතන්ති ‘‘ඉදං නාම නිස්සාය ඉමිනා නාම ආකාරෙන පවත්තතී’’ති එවං දුවිඤ්ඤෙය්‍යචිත්තතං. අන්වෙසන්ති පච්චත්තෙ එකවචනන්ති ආහ ‘‘අන්වෙසන්තො’’ති. සත්තොපි තථාගතොති වුච්චති ‘‘තථාගතො පරං මරණා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.65) විය. සත්තො හි යථෙකො කම්මකිලෙසෙහි ඉත්ථත්තං ආගතො, තථා අපරොපි ආගතොති ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. උත්තමපුග්ගලොති භගවන්තං සන්ධාය වදති. ඛීණාසවොපීති යො කොචි ඛීණාසවොපි ‘‘තථාගතො’’ති අධිප්පෙතො. සොපි හි යථෙකො චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සූපට්ඨිතචිත්තො සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා අනුත්තරං අරහත්තං ආගතො අධිගතො, තථා අපරොපි ආගතොති ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. අසංවිජ්ජමානොති පරමත්ථතො අනුපලබ්භනීයො. අවින්දෙය්‍යොති න වින්දිතබ්බො, දුවිඤ්ඤෙය්‍යොති අත්ථො.

තථාගතො සත්තො පුග්ගලොති න පඤ්ඤපෙමි පරමත්ථතො සත්තස්සෙව අභාවතොති අධිප්පායො. කිං පඤ්ඤපෙස්සාමි පඤ්ඤත්තිඋපාදානස්සපි ධරමානකස්ස අභාවතො. ‘‘අනුප්පාදො ඛෙමං, අනුප්පත්ති ඛෙම’’න්තිආදිනා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා පක්ඛන්ධනවසෙන පවත්තං අග්ගඵලසමාපත්තිඅත්ථං විපස්සනාචිත්තං වා.

තුච්ඡාති කරණෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘තුච්ඡකෙනා’’ති. විනයතීති විනයො, සො එව වෙනයිකො. තථා මන්ති තථාභූතං මං. පරමත්ථතො විජ්ජමානස්ස හි සත්තස්ස අභාවං වදන්තො සත්තවිනාසපඤ්ඤාපකො ච නාම සියා, අහං පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං තං ‘‘නත්ථී’’ති වදාමි. යථා ච ලොකො වොහරති, තථෙව තං වොහරාමි, තථාභූතං මං යෙ සමණබ්‍රාහ්මණා ‘‘වෙනයිකො සමණො ගොතමො’’ති වදන්තා අසතා තුච්ඡා මුසා අභූතෙන අබ්භාචික්ඛන්තීති යොජනා. අප්පටිසන්ධිකස්ස ඛීණාසවස්ස චරිමචිත්තං නිරුපාදානතො අනුපාදානො විය ජාතවෙදො පරිනිබ්බුතං ඉදං නාම නිස්සිතන්ති න පඤ්ඤායතීති වදන්තො කිමෙත්තාවතා උච්ඡෙදවාදී භවෙය්‍ය, නාහං කදාචිපි අත්ථි, නාපි කොචි අත්ථීති වදාමි. එවං සන්තෙ කිං නිස්සාය තෙ මොඝපුරිසා සතො සත්තස්ස නාම උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙතීති වදන්තා අසතා…පෙ… අබ්භාචික්ඛන්තීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

මහාබොධිමණ්ඩම්හීති බොධිමණ්ඩග්ගහණෙන සත්තසත්තාහමාහ. තෙන ධම්මචක්කපවත්තනතො (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) පුබ්බෙ වුත්තං තන්තිදෙසනං වදති. චතුසච්චමෙව පඤ්ඤපෙමීති එතෙන සච්චවිමුත්තා සත්ථුදෙසනා නත්ථීති දස්සෙති. එත්ථ ච – ‘‘පුබ්බෙ චෙව එතරහි ච දුක්ඛඤ්චෙව පඤ්ඤපෙමි දුක්ඛස්ස ච නිරොධ’’න්ති වදන්තො භගවා නාහං කදාචිපි ‘‘අත්තා උච්ඡිජ්ජති, විනස්සතී’’ති වා, ‘‘අත්තා නාම කොචි අත්ථී’’ති වා වදාමි. එවං සන්තෙ කිං නිස්සාය තෙ මොඝපුරිසා ‘‘සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙතී’’ති අසතා තුච්ඡෙන අබ්භාචික්ඛන්තීති දස්සෙති. පරෙති අමාමකා, මම ඔවාදස්ස අභාජනභූතාති අත්ථොති ආහ ‘‘සච්චානි…පෙ… අසමත්ථපුග්ගලා’’ති. අධිප්පායෙනාති ඉමිනා තෙසං අධිප්පායමත්තං, රොසනවිහෙසනානි පන තථාගතස්ස ආකාසස්ස විලිඛනං විය න සම්භවන්තියෙවාති දස්සෙති. ආහනති චිත්තන්ති ආඝාතො. අප්පතීතා හොන්ති එතෙනාති අප්පච්චයො. චිත්තං න අභිරාධයතීති අනභිරද්ධි. අතුට්ඨීති තුට්ඨිපටිපක්ඛො තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදො, කොධො එව වා.

පරෙති අඤ්ඤෙ එකච්චෙ. ආනන්දන්ති පමොදන්ති එතෙනාති ආනන්දො, පීතියා එවෙතං අධිවචනං. සොභනමනතා සොමනස්සං, චෙතසිකසුඛස්සෙතං අධිවචනං. උප්පිලති පුරිමාවත්ථාය භිජ්ජති විසෙසං ආපජ්ජතීති උප්පිලං, තදෙව උප්පිලාවිතං, තස්ස භාවො උප්පිලාවිතත්තං. යාය උප්පන්නාය කායචිත්තං වාතපූරිතභත්තා විය උද්ධුමායනාකාරප්පත්තං හොති, තස්සා ගෙහස්සිතාය ඔදග්ගියපීතියා එතං අධිවචනං. සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං අසමත්ථාති දුක්ඛමෙව උප්පජ්ජති නිරුජ්ඣති ච, න අඤ්ඤො සත්තො නාම අත්ථීති එවං ජානිතුං අසමත්ථා ‘‘අත්තා නාම අත්ථී’’ති එවංදිට්ඨිනො අප්පහීනවිපල්ලාසා. උත්තමං පසාදනීයට්ඨානං තථාගතම්පි අක්කොසන්ති, කිමඞ්ගං පන භික්ඛූති අධිප්පායො.

247. අනත්තනියෙපි ඛන්ධපඤ්චකෙ මිච්ඡාගාහවසෙන අත්තනියසඤ්ඤාය පවත්තස්ස ඡන්දරාගස්ස පහානං. අම්හාකං නෙව අත්තාති යස්මා රූපවෙදනාදියෙව අත්තග්ගාහවත්ථු තබ්බිනිමුත්තස්ස ලොභනෙය්‍යස්ස අභාවතො. එතං තිණකට්ඨසාඛාපලාසං න අම්හාකං රූපං, න විඤ්ඤාණං, තස්මා අම්හාකං නෙව අත්තාති යොජනා. අජ්ඣත්තිකස්ස වත්ථුනො නෙව අත්තාති පටික්ඛිත්තත්තා බාහිරවත්ථු අත්තනියභාවෙන පටික්ඛිත්තං හොතීති ආහ ‘‘අම්හාකං චීවරාදිපරික්ඛාරොපි න හොතී’’ති. ඛන්ධපඤ්චකංයෙවාති බාහිරවත්ථුං නිදස්සනං කත්වා ඛන්ධපඤ්චකංයෙව න තුම්හාකන්ති පජහාපෙති. න උප්පාටෙත්වා කන්දං විය. න ලුඤ්චිත්වා වා කෙසෙ වියාති. ඉමිනා රූපාදීනං නාමමුඛෙන පහානං ඉච්ඡන්ති. උල්ලිඞ්ගිතමත්ථං ඡන්දරාගවිනයෙන පජහාපෙතීති සරූපතො දස්සෙති.

248. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා’’තිආදි දෙසනා තිපරිවට්ටං. යාව ඉමං ඨානන්ති ‘‘එවං ස්වාක්ඛාතො’’ති යාවායං පාළිපදෙසො. සුවිඤ්ඤෙය්‍යභාවෙන අක්ඛාතත්තාපි ස්වාක්ඛාතොති ආහ ‘‘සුකථිතත්තා එව උත්තානො විවටො පකාසිතො’’ති. තිරියං විදාරණෙන ඡින්නං, දීඝසො ඵාලනෙන භින්නං, තතො එව තත්ථ තත්ථ සිබ්බිතගණ්ඨිකතජිණ්ණවත්ථං පිලොතිකා, තදභාවතො ඡින්නපිලොතිකො, පිලොතිකරහිතොති අත්ථො. ඉරියාපථ-සණ්ඨපනඅවිජ්ජමානඣාන-විපස්සනානි ඡින්නාය අවිජ්ජමානාය පටිපත්තියා සිබ්බනගණ්ඨිකරණසදිසානි, තාදිසං ඉධ නත්ථීති ආහ ‘‘න හෙත්ථ…පෙ… අත්ථී’’ති. පතිට්ඨාතුං න ලභතීති පෙසලෙහි සද්ධිං සංවාසවසෙනපි පතිට්ඨාතුං න ලභති, විසෙසාධිගමවසෙන පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

කාරණ්ඩවං නිද්ධමථාති විපන්නසීලතාය කචවරභූතං පුග්ගලං කචවරමිව නිරපෙක්ඛා අපනෙථ. කසම්බුඤ්චාපකස්සථාති කසටභූතඤ්ච නං ඛත්තියාදීනං මජ්ඣගතං සම්භින්නං පග්ඝරිතකුට්ඨං චණ්ඩාලං විය අපකස්සථ නික්කඩ්ඪථ. කිං කාරණං? සඞ්ඝාරාමො නාම සීලවන්තානං කතො, න දුස්සීලානං, යතො එතදෙව. තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙති යථා පලාපා අන්තොසාරරහිතා අතණ්ඩුලා බහි ථුසෙන වීහි විය දිස්සන්ති, එවං පාපභික්ඛූ අන්තොසීලරහිතාපි බහි කාසාවාදිපරික්ඛාරෙන භික්ඛූ විය දිස්සන්ති, තස්මා ‘‘පලාපා’’ති වුච්චන්ති, තෙ පලාපෙ වාහෙථ ඔධුනාථ විධමථ. පරමත්ථතො අස්සමණෙ වෙසමත්තෙන සමණමානිනෙ එවං නිද්ධමිත්වාන…පෙ…පතිස්සතාති. තත්ථ කප්පයව්හොති කප්පෙථ, කරොථාති වුත්තං හොති. පතිස්සතාති පති පති සතා සම්පජානන්තා සුට්ඨු පජානන්තා. පතිස්සතා වා සප්පතිස්සා අඤ්ඤමඤ්ඤං සගාරවා. අථෙවං සුද්ධා සුද්ධෙහි සංවාසං කප්පෙන්තා දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සමග්ගා. අනුක්කමෙන පරිපාකගතපඤ්ඤතාය නිපකා. සබ්බස්සෙවිමස්ස දුක්ඛවට්ටස්ස අන්තං කරිස්සථ, පරිනිබ්බානං පාපුණිස්සථාති අත්ථො.

වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය සබ්බසො සමුච්ඡින්නවට්ටමූලකත්තා.

ධම්මං අනුස්සරන්ති, ධම්මස්ස වා අනුස්සරණසීලාති ධම්මානුසාරිනො. එවං සද්ධානුසාරිනොපි වෙදිතබ්බා. පටිපන්නස්සාති පටිපජ්ජමානස්ස, සොතාපත්තිමග්ගට්ඨොපි අධිප්පෙතො. අධිමත්තන්ති බලවං. පඤ්ඤාවාහීති පඤ්ඤං වාහෙති, පඤ්ඤා වා ඉමං පුග්ගලං වහතීති පඤ්ඤාවාහීතිපි වදන්ති. පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමන්ති පඤ්ඤං පුරෙචාරිකං කත්වා. අයං වුච්චතීති අයං එවරූපො පුග්ගලො පඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන ධම්මෙන සරති අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. සද්ධාවාහීති සද්ධං වාහෙති, සද්ධා වා ඉමං පුග්ගලං වහතීති සද්ධාවාහීතිපි වදන්ති. සද්ධාපුබ්බඞ්ගමන්ති සද්ධං පුරෙචාරිකං කත්වා. අයං වුච්චතීති අයං එවරූපො පුග්ගලො සද්ධාය සරති අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී. සද්ධාමත්තන්ති ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා බුද්ධසුබුද්ධතාය සද්දහනමත්තං. මත්ත-සද්දෙන අවෙච්චප්පසාදං නිවත්තෙති. පෙමමත්තන්ති යථාවුත්තසද්ධානුසාරෙන උප්පන්නං තුට්ඨිමත්තං. සිනෙහොති කෙචි. එවං විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නිසින්නානන්ති කලාපසම්මසනාදිවසෙන ආරද්ධවිපස්සනානං. එකා සද්ධාති විපස්සනානුසාරෙන ස්වාක්ඛාතධම්මතා සිද්ධා, තතො එව එකා සෙට්ඨා උළාරා සද්ධා උප්පජ්ජති. එකං පෙමන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සග්ගෙ ඨපිතා විය හොන්තීති තෙසං සද්ධාපෙමානං සග්ගසංවත්තනියතාය අබ්‍යභිචාරීභාවමාහ. චූළසොතාපන්නොති වදන්ති එකදෙසෙන සච්චානුබොධෙ ඨිතත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අලගද්දූපමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

3. වම්මිකසුත්තවණ්ණනා

249. පියවචනන්ති පියසමුදාචාරො. විඤ්ඤුජාතිකා හි පරං පියෙන සමුදාචරන්තා ‘‘භව’’න්ති වා, ‘‘දෙවානං පියො’’ති වා, ‘‘ආයස්මා’’ති වා සමුදාචරන්ති, තස්මා සම්මුඛා සම්බොධනවසෙන ‘‘ආවුසො’’ති, තිරොක්ඛං ‘‘ආයස්මා’’ති අයම්පි සමුදාචාරො. මහාකස්සපඋරුවෙලකස්සපාදයො අඤ්ඤෙපි කස්සපනාමකා අත්ථීති ‘‘කතරස්ස කස්සපස්සා’’ති පුච්ඡන්ති. රඤ්ඤාති කොසලරඤ්ඤා. ‘‘සඤ්ජානිංසූ’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘අයං පනා’’තිආදි ආරද්ධං. අස්සාති කුමාරකස්සපස්ස, ‘‘සඤ්ජානිංසූ’’ති වුත්තසඤ්ජානනස්ස වා. පුඤ්ඤානි කරොන්තොති කප්පසතසහස්සං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච නිබ්බත්තිත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි භාවෙන්තො. ඔසක්කන්තෙති පරිහායමානෙ. පඨමන්ති කුමාරිකාකාලෙ. සත්ථා උපාලිත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසි තං අධිකරණං විනයකම්මෙනෙවස්සා භික්ඛුනියා පබ්බජ්ජාය අරොගභාවං.

පඤ්ඤත්තිවිභාවනාති ‘‘අන්ධවන’’න්ත්වෙව පඤ්ඤායමානස්ස විභාවනා. ඔලීයතීති සඞ්කුචති සණිකං වත්තති. භාණකොති සරභාණකො. යං අත්ථි, තං ගහෙත්වාති ඉදානි පරියෙසිතබ්බට්ඨානං නත්ථි, යථාගතං පන යං අත්ථි, තං ගහෙත්වා. බලවගුණෙති අධිමත්තගුණෙ. කස්සපභගවතො කාලෙ නිරුළ්හසමඤ්ඤාවසෙන වචනසන්තතියා අවිච්ඡෙදෙන ච ඉමස්මිම්පි බුද්ධුප්පාදෙ තං ‘‘අන්ධවන’’න්ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ, උපරූපරිවඩ්ඪමානාය පථවියා උපරි රුක්ඛගච්ඡාදීසු සඤ්ජායන්තෙසුපීති. සෙක්ඛපටිපදන්ති සෙක්ඛභාවාවහං විසුද්ධිපටිපත්තිං.

අඤ්ඤතර-සද්දො අපාකටෙ විය පාකටෙපි වත්තති එක-සද්දෙන සමානත්ථත්තාති දස්සෙතුං ‘‘අභිජානාතී’’තිආදි වුත්තං. භයභෙරවදස්සිතම්පි අභික්කන්ත-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං ඉධ දස්සෙන්තො එවං හෙට්ඨා තත්ථ තත්ථ කතා අත්ථසංවණ්ණනා පරතො තස්මිං තස්මිං සුත්තපදෙසෙ යථාරහං වත්තබ්බාති නයදස්සනං කරොති. කඤ්චනසන්නිභත්තචතා සුවණ්ණවණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ඡවිය’’න්ති. ඡවිගතා පන වණ්ණධාතු එව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො’’ති එත්ථ වණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අපරෙ. වණ්ණීයති කිත්තීයති උග්ඝොසනන්ති වණ්ණො, ථුති. වණ්ණීයති අසඞ්කරතො වවත්ථපීයතීති වණ්ණො, කුලවග්ගො. වණ්ණීයති ඵලං එතෙන යථාසභාවතො විභාවීයතීති වණ්ණො, කාරණං. වණ්ණනං දීඝරස්සාදිවසෙන සණ්ඨහනන්ති වණ්ණො, සණ්ඨානං. වණ්ණීයති අණුමහන්තාදිවසෙන පමීයතීති වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණෙති විකාරමාපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, රූපායතනං. එවං තෙන තෙන පවත්තිනිමිත්තෙන වණ්ණ-සද්දස්ස තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා.

අනවසෙසත්තං සකලතා කෙවලතා. කෙවලකප්පාති එත්ථ කෙචි ඊසං අසමත්තා කෙවලා කෙවලකප්පාති වදන්ති, එවං සති අනවසෙසත්ථො එව කෙවල-සද්දො සියා. අනත්ථන්තරෙන පන කප්ප-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කත්වා කෙවලා එව කෙවලකප්පා. තථා වා කප්පනීයත්තා පඤ්ඤපෙතබ්බත්තා කෙවලකප්පා. යෙභුය්‍යතා බහුලභාවො. අබ්‍යාමිස්සතා විජාතියෙන අසඞ්කරො සුද්ධතා. අනතිරෙකතා තංමත්තතා විසෙසාභාවො. කෙවලකප්පන්ති කෙවලං දළ්හං කත්වාති අත්ථො. කෙවලං වුච්චති නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තත්තා. තෙනාහ ‘‘විසංයොගාදිඅනෙකත්ථො’’ති. කෙවලං එතස්ස අධිගතං අත්ථීති කෙවලී, සච්ඡිකතනිරොධො ඛීණාසවො.

කප්ප-සද්දො පනායං සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො චාති අධිප්පායෙන ඔකප්පනීයපදෙ ලබ්භමානං ඔකප්පසද්දමත්තං නිදස්සෙති, අඤ්ඤථා කප්ප-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ ඔකප්පනීයපදං අනිදස්සනමෙව සියා. සමණකප්පෙහීති විනයසිද්ධෙහි සමණවොහාරෙහි. නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාලං. පඤ්ඤත්තීති නාමං. නාමඤ්හෙතං තස්ස ආයස්මතො, යදිදං කප්පොති. කප්පිතකෙසමස්සූති කත්තරිකාය ඡෙදිතකෙසමස්සු. ද්වඞ්ගුලකප්පොති මජ්ඣන්හිකවෙලාය වීතික්කන්තාය ද්වඞ්ගුලතාවිකප්පො. ලෙසොති අපදෙසො. අනවසෙසං ඵරිතුං සමත්ථස්සපි ඔභාසස්ස කෙනචි කාරණෙන එකදෙසඵරණම්පි සියා, අයං පන සබ්බසොව ඵරීති දස්සෙතුං සමන්තත්ථො කප්ප-සද්දො ගහිතොති ආහ ‘‘අනවසෙසං සමන්තතො’’ති.

සමණසඤ්ඤාසමුදාචාරෙනාති ‘‘අහං සමණො’’ති එවං උප්පන්නසඤ්ඤාසමුට්ඨිතෙන සමුදාචාරෙන, තන්නිමිත්තෙන වා තබ්බොහාරෙන. පුබ්බයොගෙති පුබ්බයොගකථායං. පපඤ්චො එසාති එසො තුම්හෙසු ආගතෙසු යථාපවත්තො පටිසන්ථාරො කථාසමුදාචාරො ච අම්හාකං පපඤ්චො. එත්තකම්පි අකත්වා සමණධම්මමෙව කරොමාති අධිප්පායො.

අරියභූමිං පත්තොති අනාගාමිඵලං අධිගතො. පක්කුසාතිකුලපුත්තං සන්ධාය වදති. විභජිත්වාති විභාගං කත්වා. තුරිතාලපනවසෙනාති තුරිතං ආලපනවසෙන. තෙන දුල්ලභො අයං සමණො, තස්මා සීඝමස්ස පඤ්හො කථෙතබ්බො, ඉමිනා ච සීඝං ගන්ත්වා සත්ථා පුච්ඡිතබ්බොති තුරිතං ආලපීති දස්සෙති. ‘‘යථා වා’’තිආදිනා පන වචනාලඞ්කාරවසෙන ද්වික්ඛත්තුං ආලපති. එවමාහාති ‘‘භික්ඛු භික්ඛූ’’ති එවං ද්වික්ඛත්තුං අවොච.

වම්මිකපරියායෙන කරජකායං පච්චක්ඛං කත්වා දස්සෙන්තී දෙවතා ‘‘අයං වම්මිකො’’ති ආහ. තාය පන භාවත්ථස්ස අභාසිතත්තා සද්දත්ථමෙව දස්සෙන්තො ‘‘පුරතො ඨිතං…පෙ… අයන්ති ආහා’’ති අවොච. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. මණ්ඩූකන්ති ථලමණ්ඩූකං. සො හි උද්ධුමායිකාති වුච්චති, න උදකමණ්ඩූකො. තස්ස නිවාසතො වාතො මා ඛො බාධයිත්ථාති ‘‘උපරිවාතතො අපගම්මා’’ති වුත්තං. කථං පනායං දෙවතා ඉමිනා නීහාරෙන ඉමෙ පඤ්හෙ ථෙරස්ස ආචික්ඛීති? කෙචි තාව ආහු – යථාසුතමත්ථං උපමාභාවෙන ගහෙත්වා අත්තනො පටිභානෙන උපමෙය්‍යත්ථං මනසා චින්තෙත්වා තං භගවාව ඉමස්ස ආචික්ඛිස්සති. සා ච දෙසනා අත්ථාය හිතාය සුඛාය හොතීති ‘‘අයං වම්මිකො’’තිආදිනා උපමාවසෙනෙව පන්නරස පඤ්හෙ ථෙරස්ස ආචික්ඛි. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කිර බාරාණසියං එකො සෙට්ඨි අඩ්ඪො මහද්ධනො මහන්තං නිධානං නිදහිත්වා පලිඝාදිආකාරානි කානිචිපි ලඞ්ගානි තත්ථ ඨපෙසි. සො මරණකාලෙ අත්තනො සහායස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ආරොචෙසි – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ මයා නිධානං නිදහිතං, තං මම පුත්තස්ස විඤ්ඤුතං පත්තස්ස දස්සෙතී’’ති වත්වා කාලමකාසි. බ්‍රාහ්මණො සහායකපුත්තස්ස විඤ්ඤුතං පත්තකාලෙ තං ඨානං දස්සෙසි. සො නිඛනිත්වා සබ්බපච්ඡා නාගං පස්සි, නාගො අත්තනො පුත්තං දිස්වා ‘‘සුඛෙනෙව ධනං ගණ්හතූ’’ති අපගච්ඡි. ස්වායමත්ථො තදා ලොකෙ පාකටො ජාතො. අයං පන දෙවතා තදා බාරාණසියං ගහපතිකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ උරං දත්වා සාසනෙ පබ්බජිතො පඤ්චහි සහායකභික්ඛූහි සද්ධිං සමණධම්මමකාසි. යෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘පඤ්ච භික්ඛූ නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා’’තිආදි. තෙන වුත්තං ‘‘යථාසුතමත්ථං උපමාභාවෙන ගහෙත්වා’’තිආදි. අපරෙ පන ‘‘දෙවතා අත්තනො පටිභානෙන ඉමෙ පඤ්හෙ එවං අභිසඞ්ඛරිත්වා ථෙරස්ස ආචික්ඛී’’ති වදන්ති. දෙවපුත්තෙ නිස්සක්කං දෙවපුත්තපඤ්හත්තා තස්ස අත්ථස්ස.

251. චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තොති චාතුමහාභූතිකො. තෙනාහ ‘‘චතුමහාභූතමයස්සා’’ති. වමති උග්ගිරන්තො විය හොතීති අත්ථො. වන්තකොති උච්ඡඩ්ඩකො. වන්තුස්සයොති උපචිකාහි වන්තස්ස මත්තිකාපිණ්ඩස්ස උස්සයභූතො. වන්තසිනෙහසම්බද්ධොති වන්තෙන ඛෙළසිනෙහෙන සම්පිණ්ඩිතො. අසුචිකලිමලං වමතීති එත්ථ මුඛාදීහි පාණකානං නිග්ගමනතො පාණකෙ වමතීති අයම්පි අත්ථො ලබ්භතෙව. අරියෙහි වන්තකොති කායභාවසාමඤ්ඤෙන වුත්තං. දුක්ඛසච්චපරිඤ්ඤාය වා සබ්බස්සපි තෙභූමකධම්මජාතස්ස පරිඤ්ඤාතත්තා සබ්බොපි කායො අරියෙහි ඡන්දරාගප්පහානෙන වන්තො එව. තං සබ්බන්ති යෙහි තීහි අට්ඨිසතෙහි උස්සිතො, යෙහි න්හාරූහි සම්බද්ධො, යෙහි මංසෙහි අවලිත්තො, යෙන අල්ලචම්මෙන පරියොනද්ධො, යාය ඡවියා රඤ්ජිතො, තං අට්ඨිආදිසබ්බං අච්චන්තමෙව ජිගුච්ඡිත්වා විරත්තතායවන්තමෙව. ‘‘යථා චා’’තිආදිනා වත්තබ්බොපමතොපි වම්මිකො විය වම්මිකොති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

සම්භවති එතස්මාති සම්භවො, මාතාපෙත්තිකො සම්භවො එතස්සාති මාතාපෙත්තිකසම්භවො. තස්ස. උපචියති එතෙනාති උපචයො’ ඔදනකුම්මාසං උපචයො එතස්සාති ඔදනකුම්මාසූපචයො. තස්ස. අධුවසභාවතාය අනිච්චධම්මස්ස, සෙදගූථ-පිත්ත-සෙම්හාදි-ධාතුක්ඛොභ-ගරුභාවදුග්ගන්ධානං විනොදනාය උච්ඡාදෙතබ්බධම්මස්ස, පරිතො සම්බාහනෙන පරිමද්දිතබ්බධම්මස්ස, ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවතාය භෙදනධම්මස්ස, තතො එව විකිරණසභාවතාය විද්ධංසනධම්මස්සාති ධම්ම-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. තනුවිලෙපනෙනාති කායාවලෙපනෙන උච්ඡාදනවිලෙපනෙන. අඞ්ගපච්චඞ්ගාබාධවිනොදනත්ථායාති තාදිසසමුට්ඨාන-සරීරවිකාරවිගමාය. යස්මා සුක්කසොණිතං ආහාරො, උච්ඡාදනං පරිමද්දනඤ්ච යථාරහං උප්පාදස්ස, වුඩ්ඪියා ච පච්චයො, තස්මා ආහ ‘‘මාතාපෙත්තික…පෙ… කථිතො’’ති. උච්චාවචභාවොති යථාරහං යොජෙතබ්බො – ඔදනකුම්මාසූපචය-උච්ඡාදනපරිමද්දනග්ගහණෙහි උච්චභාවො, වඩ්ඪී. මාතාපෙත්තිකසම්භවග්ගහණෙන සමුදයො. ඉතරෙහි අවචභාවො, පරිහානි, අත්ථඞ්ගමො පකාසිතො. අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සණ්ඨපනම්පි හි වට්ටපච්චයත්තා වට්ටන්ති.

කොධො ධූමොති එත්ථ ධූමපරියායෙන කොධස්ස වුත්තත්තා ධූම-සද්දො කොධෙ වත්තතීති වුත්තං ‘‘ධූමො විය ධූමො’’ති. භස්මනීති භස්මං. මොසවජ්ජන්ති මුසාවාදො. ධූමො එව ධූමායිතං. ඉච්ඡා ධූමායිතං එතිස්සාති ඉච්ඡාධූමායිතා, පජා. ඉච්ඡාධූමායිතසද්දස්ස තණ්හාය වුත්ති වුත්තනයො එව. ධූමායන්තොති විතක්කසන්තාපෙන සංතප්පෙන්තො, විතක්කෙන්තොති අත්ථො. පලිපොති දුක්කරමහාකද්දමං. තිමූලන්ති තීහි මූලෙහි පතිට්ඨිතං විය අචලං පවත්තන්ති වුත්තං. රජො ච ධූමො ච මයා පකාසිතාති රජසභාවකරණට්ඨෙන ‘‘රජො’’ති ච ධූමසභාවකරණට්ඨෙන ‘‘ධූමො’’ති ච මයා පකාසිතා. පකතිධූමො විය අග්ගිස්ස කිලෙසග්ගිජාලස්ස පඤ්ඤාණභාවතො. ධම්මදෙසනාධූමො ඤාණග්ගිසන්ධීපනස්ස පුබ්බඞ්ගමභාවතො. අයං රත්තිං ධූමායනාති යා දිවා කත්තබ්බකම්මන්තෙ උද්දිස්ස රත්තියං අනුවිතක්කනා, අයං රත්තිං ධූමායනා.

සත්තන්නං ධම්මානන්ති ඉදං සුත්තෙ (චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 28) ආගතනයෙන වුත්තං. සුත්තඤ්ච තථා ආරාධනවෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන. තදෙකට්ඨතාය වා තදඤ්ඤකිලෙසානං. සුන්දරපඤ්ඤොති ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාය පඤ්ඤාය සුන්දරපඤ්ඤො.

එතන්ති ‘‘සත්ථ’’න්ති එතං අධිවචනං සංකිලෙසධම්මානං සසනතො සමුච්ඡින්දනතො. න්ති වීරියං. පඤ්ඤාගතිකමෙව පඤ්ඤාය හිතස්සෙව අධිප්පෙතත්තා. ලොකියාය පඤ්ඤාය ආරම්භකාලෙ ලොකියවීරියං ගහෙතබ්බං, ලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය පවත්තික්ඛණෙ ලොකුත්තරවීරියං ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. අත්ථදීපනාති උපමෙය්‍යත්ථදීපනී උපමා.

ගාමතොති අත්තනො වසනගාමතො. මන්තෙති ආථබ්බනමන්තෙ. තෙ හි බ්‍රාහ්මණා අරඤ්ඤෙ එව වාචෙන්ති ‘‘මා අඤ්ඤෙ අස්සොසු’’න්ති. තථා අකාසීති චත්තාරො කොට්ඨාසෙ අකාසි. එවමෙත්ථ වම්මිකපඤ්හස්සෙව වසෙන උපමා ආගතා, සෙසානං වසෙන හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා.

ලඞ්ගනට්ඨෙන නිවාරණට්ඨෙන ලඞ්ගී, පලිඝො. ඤාණමුඛෙති විපස්සනාඤාණවීථියං. පතතීති පවත්තති. කම්මට්ඨානඋග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙනාති චතුසච්චකම්මට්ඨානස්ස උග්ගණ්හනෙන තස්ස අත්ථපරිපුච්ඡාවසෙන චෙව විපස්සනාසඞ්ඛාත-අත්ථවිනිච්ඡය-පරිපුච්ඡාවසෙන ච. සබ්බසො ඤාතුං ඉච්ඡා හි පරිපුච්ඡා. විපස්සනා ච අනිච්චාදිතො සබ්බතෙභූමකධම්මානං ඤාතුං ඉච්ඡති. එවං විපස්සනාවසෙන අවිජ්ජාපහානමාහ, උපරිකත්තබ්බසබ්භාවතො න තාව මග්ගවසෙන.

වල්ලිඅන්තරෙ වාති වා-සද්දො පංසුඅන්තරෙ වා මත්තිකන්තරෙ වාති අවුත්තවිකප්පත්ථො. චිත්තාවිලමත්තකොවාති චිත්තක්ඛොභමත්තකොව. අනිග්ගහිතොති පටිසඞ්ඛානබලෙන අනිවාරිතො. මුඛවිකුලනං මුඛසඞ්කොචො. හනුසඤ්චොපනං පාපෙති අන්තොජප්පනාවත්ථායං. දිසා විලොකනං පාපෙති යත්ථ බාධෙතබ්බො ඨිතො, තංදස්සනත්ථං නිවාරකපරිවාරණත්ථං. දණ්ඩසත්ථාභිනිපාතන්ති දණ්ඩසත්ථානං පරස්ස උපරි නිපාතනාවත්ථං. යෙන කොධෙන අනිග්ගහිතෙන මාතාදිකං අඝාතෙතබ්බං උග්ඝාතෙත්වා ‘‘අයුත්තං වත මයා කත’’න්ති අත්තානම්පි හනති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘පරඝාතනම්පි අත්තඝාතනම්පි පාපෙතී’’ති. යෙන වා පරස්ස හඤ්ඤමානස්ස වසෙන ඝාතකොපි ඝාතනං පාපුණාති, තාදිසස්ස වසෙනායමත්ථො වෙදිතබ්බො. කොධසාමඤ්ඤෙන හෙතං වුත්තං ‘‘පරං ඝාතෙත්වා අත්තානං ඝාතෙතී’’ති. පරමුස්සදගතොති පරමුක්කංසගතො. දළ්හං පරිස්සයමාවහතාය කොධොව කොධූපායාසො. තෙනාහ ‘‘බලවප්පත්තො’’තිආදි.

ද්වෙධාපථසමා හොති අප්පටිපත්තිහෙතුභාවතො.

කුසලධම්මො න තිට්ඨති නීවරණෙහි නිවාරිතපරමත්තා. සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවයතො පඨමං සමථෙන නීවරණවික්ඛම්භනං හොති, විපස්සනා පන තදඞ්ගවසෙනෙව තානි නීහරතීති වුත්තං ‘‘වික්ඛම්භනතදඞ්ගවසෙනා’’ති.

‘‘කුම්මොව අඞ්ගානි සකෙ කපාලෙ’’තිආදීසු (සං. නි. 1.17) කුම්මස්ස අඞ්ගභාවෙන විසෙසතො පාදසීසානි එව වුච්චන්තීති ආහ ‘‘පඤ්චෙව අඞ්ගානි හොන්තී’’ති. විපස්සනාචාරස්ස වුච්චමානත්තා අධිකාරතො සම්මසනීයානමෙව ධම්මානං ඉධ ගහණන්ති ‘‘සබ්බෙපි සඞ්ඛතා ධම්මා’’ති විසෙසං කත්වාව වුත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘පඤ්චන්නෙතං උපාදානක්ඛන්ධානං අධිවචන’’න්ති.

සුනන්ති කොට්ටන්ති එත්ථාති සූනා, අධිකුට්ටනන්ති ආහ ‘‘සූනාය උපරී’’ති. අසිනාති මංසකන්තනෙන. ඝාතියමානාති හඤ්ඤමානා විබාධියමානා. වත්ථුකාමානං උපරි කත්වාති වත්ථුකාමෙසු ඨපෙත්වා තෙ අච්චාධානං කත්වා. කන්තිතාති ඡින්දිතා. කොට්ටිතාති බිලසො විභජිතා. ඡන්දරාගප්පහානන්ති ඡන්දරාගස්ස වික්ඛම්භනප්පහානං.

සම්මත්තාති මුච්ඡිතා සම්මූළ්හා. නන්දීරාගං උපගම්ම වට්ටං වඩ්ඪෙන්තීති සම්මූළ්හත්තා එවආදීනවං අපස්සන්තා නන්දීරාගස්ස ආරම්මණං උපගන්ත්වා තං පරිබ්‍රූහෙන්ති. නන්දීරාගබද්ධාති නන්දීරාගෙ ලග්ගත්තා තෙන බද්ධා. වට්ටෙ ලග්ගන්තීති තෙභූමකෙ වට්ටෙ සජ්ජන්ති. තත්ථ සජ්ජත්තා එව දුක්ඛං පත්වාපි න උක්කණ්ඨන්ති න නිබ්බින්දන්ති. ඉධ අනවසෙසප්පහානං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘චතුත්ථමග්ගෙන නන්දීරාගප්පහානං කථිත’’න්ති.

අනඞ්ගණසුත්තෙ (ම. නි. අට්ඨ. 1.63) පකාසිතො එව ‘‘ඡන්දාදීහි න ගච්ඡන්තී’’තිආදිනා. ‘‘බුද්ධො සො භගවා’’තිආදි ‘‘නමො කරොහී’’ති (ම. නි. 1.249, 251) වුත්තනමක්කාරස්ස කරණාකාරදස්සනං. බොධායාති චතුසච්චසම්බොධාය. තථා දමථසමථතරණපරිනිබ්බානානි අරියමග්ගවසෙන වෙදිතබ්බානි. සමථපරිනිබ්බානානි පන අනුපාදිසෙසවසෙනපි යොජෙතබ්බානි. කම්මට්ඨානං අහොසීති විපස්සනාකම්මට්ඨානං අහොසි. එතස්ස පඤ්හස්සාති එතස්ස පන්නරසමස්ස පඤ්හස්ස අත්ථො. එවං ඉතරෙසුපි වත්තබ්බං විපස්සනාකම්මට්ඨානං ඛීණාසවගුණෙහි මත්ථකං පාපෙන්තො යථානුසන්ධිනාව දෙසනං නිට්ඨපෙසි, න පුච්ඡිතානුසන්ධිනාති අධිප්පායො. නනු ච පුච්ඡාවසෙනායං දෙසනා ආරද්ධාති? සච්චං ආරද්ධා, එවං පන ‘‘පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො’’ති වත්තබ්බං, න ‘‘පුච්ඡානුසන්ධිවසෙන නිට්ඨපිතා’’ති. අන්තරපුච්ඡාවසෙන දෙසනාය අපරිවත්තිතත්තා ආරම්භානුරූපමෙව පන දෙසනා නිට්ඨපිතා.

වම්මිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

4. රථවිනීතසුත්තවණ්ණනා

252. මහාගොවින්දෙන පරිග්ගහිතතාකිත්තනං තදා මගධරාජෙන පරිග්ගහිතූපලක්ඛණං. තස්ස හි සො පුරොහිතො. මහාගොවින්දොති පුරාතනො එකො මගධරාජාති කෙචි. ගය්හතීති ගහො, රාජූනං ගහො රාජගහං. නගර-සද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො. අඤ්ඤෙපෙත්ථ පකාරෙති රාජූහි දිස්වා සම්මා පතිට්ඨාපිතත්තා තෙසං ගහං ගෙහභූතන්තිපි රාජගහං. ආරක්ඛසම්පත්තිආදිනා අනත්ථුප්පත්තිහෙතුතාය උපගතානං පටිරාජූනං ගහං ගහභූතන්තිපි රාජගහං, ආරාමරාමණීයකාදීහි රාජතෙ, නිවාසසුඛතාදිනා සත්තෙහි මමත්තවසෙන ගය්හති, පරිග්ගය්හතීති වා රාජගහන්ති එවමාදිකෙ පකාරෙ. බුද්ධකාලෙ ච චක්කවත්තිකාලෙ චාති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. වෙළූහි පරික්ඛිත්තං අහොසි, න පන කෙවලං කට්ඨකපවනමෙව. රඤ්ඤො උය්‍යානකාලෙ පතිට්ඨාපිතඅට්ටාලකවසෙන අට්ටාලකයුත්තං.

ජනනං ජාති, ජාතියා භූමි ජාතිභූමං, ජායි වා මහාබොධිසත්තො එත්ථාභි ජාති, සා එව භූමීති ජාතිභූමං, සා ඉමෙසං නිවාසොති ජාතිභූමකාති ආහ ‘‘ජාතිභූමකාති ජාතිභූමිවාසිනො’’ති. කස්ස පනායං ජාතිභූමීති ආහ ‘‘තං ඛො පනා’’තිආදි. තෙන අනඤ්ඤසාධාරණාය ජාතියා අධිප්පෙතත්තා සදෙවකෙ ලොකෙ සුපාකටභාවතො විසෙසනෙන විනාපි විසිට්ඨවිසයොව ඉධ ජාති-සද්දො විඤ්ඤායතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්ස ජාතට්ඨානසාකියජනපදො’’ති. තත්ථපි කපිලවත්ථුසන්නිස්සයො පදෙසොති ආහ ‘‘කපිලවත්ථාහාරො’’ති.

ගරුධම්මභාවවණ්ණනා

සාකියමණ්ඩලස්සාති සාකියරාජසමූහස්ස. දසන්නං අප්පිච්ඡකථාදීනං වත්ථු දසකථාවත්ථු, අප්පිච්ඡතාදි. තත්ථ සුප්පතිට්ඨිතතාය තස්ස ලාභී දසකථාවත්ථුලාභී. තත්ථාති දසකථාවත්ථුස්මිං.

ගරුකරණීයතාය ධම්මො ගරු එතස්සාති ධම්මගරු, තස්ස භාවො ධම්මගරුතා, තාය. ‘‘අජ්ඣාසයෙන වෙදිතබ්බො’’ති වත්වා න කෙවලං අජ්ඣාසයෙනෙව, අථ ඛො කායවචීපයොගෙහිපි වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මගරුතායෙව හී’’තිආදිමාහ. තියාමරත්තිං ධම්මකථං කත්වාති එත්ථ ‘‘කුම්භකාරස්ස නිවෙසනෙ තියාමරත්තිං වසන්තො ධම්මකථං කත්වා’’ති එවං වචනසෙසවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤථා යථාලාභවසෙන අත්ථෙ ගය්හමානෙ තියාමරත්තිං ධම්මකථා කතාති ආපජ්ජති, න ච තං අත්ථි. වක්ඛති හි ‘‘බහුදෙව රත්තින්ති දියඩ්ඪයාමමත්ත’’න්ති. දසබලාදිගුණවිසෙසා විය ධම්මගාරවහෙතුකා පරහිතපටිපත්තිපි සබ්බබුද්ධානං මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය සදිසා එවාති ඉමස්ස භගවතො ධම්මගාරවකිත්තනෙ ‘‘කස්සපොපි භගවා’’තිආදිනා කස්සපභගවතො ධම්මගාරවං දස්සෙති.

චාරිකං නික්ඛමීති ජනපදචාරිකං චරිතුං නික්ඛමි. ජනපදචාරිකාය අකාලෙ නික්ඛන්තත්තා කොසලරාජාදයො වාරෙතුං ආරභිංසු. පවාරෙත්වා හි චරණං බුද්ධාචිණ්ණං. පුණ්ණාය සම්මාපටිපත්තිං පච්චාසීසන්තො භගවා ‘‘කිං මෙ කරිස්සසී’’ති ආහ.

අනහාතොවාති ධම්මසවනුස්සුක්කෙන සායන්හෙ බුද්ධාචිණ්ණං න්හානං අකත්වාව. අත්තහිතපරහිතපටිපත්තීසු එකිස්සා ද්වින්නඤ්ච අත්ථිතාසිද්ධා චතුබ්බිධතා පටිපත්තිකතා එව නාම හොතීති වුත්තං ‘‘පටිපන්නකො ච නාම…පෙ… චතුබ්බිධො හොතී’’ති. පටික්ඛෙපපුබ්බකොපි හි පටිපන්නො අත්ථතො පටිපන්නත්ථො එවාති. කාමං අත්තහිතාය පටිපන්නො තාය සම්මාපටිපත්තියා සාසනං සොභති, න පන සාසනං වඩ්ඪෙති අප්පොස්සුක්කභාවතො, න ච කාරුණිකස්ස භගවතො සබ්බථා මනොරථං පූරෙති. තථා හි භගවා පඨමබොධියං එකසට්ඨියා ච අරහන්තෙසු ජාතෙසු – ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, බහුජනහිතායා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.86-88; මහාව. 32) භික්ඛූ පරහිතපටිපත්තියං නියොජෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘එවරූපං භික්ඛුං භගවා න පුච්ඡති, කස්මා? න මය්හං සාසනස්ස වුඩ්ඪිපක්ඛෙ ඨිතො’’ති.

සමුදායො අප්පකෙන ඌනොපි අනූනො විය හොතීති බාකුලත්ථෙරං චතුත්ථරාසිතො බහි කත්වාපි ‘‘අසීතිමහාථෙරා වියා’’ති වුත්තං. අසීතිමහාථෙරසමඤ්ඤා වා අවයවෙපි අට්ඨසමාපත්තිසාමඤ්ඤා විය දට්ඨබ්බා. ඊදිසෙ ඨානෙ බහූනං එකතො කථනං මහතා කණ්ඨෙන ච කථනං සත්ථු චිත්තාරාධනමෙවාති තෙහි භික්ඛූහි තථා පටිපන්නන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තෙ භික්ඛූ මෙඝසද්දං සුත්වා’’තිආදිමාහ. ගුණසම්භාවනායාති වක්ඛමානගුණහෙතුකාය සම්භාවනාය සම්භාවිතො, න යෙන කෙනචි කිච්චසමත්ථතාදිනා.

ගරුධම්මභාවවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අප්පිච්ඡතාදිවණ්ණනා

අප්ප-සද්දස්ස පරිත්තපරියායතං මනසි කත්වා ආහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනං සාවසෙසං වියා’’ති. තෙනාහ ‘‘න හි තස්සා’’තිආදි. අප්ප-සද්දො පනෙත්ථ අභාවත්ථොති සක්කා විඤ්ඤාතුං ‘‘අප්පාබාධතඤ්ච සඤ්ජානාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.225; 2.134) විය.

අත්‍රිච්ඡතා නාම (අ. නි. ටී. 1.1.63) අත්‍ර අත්‍ර ඉච්ඡාති කත්වා. අසන්තගුණසම්භාවනතාති අත්තනි අවිජ්ජමානං ගුණානං විජ්ජමානානං විය පරෙසං පකාසනා. සද්ධොති මං ජනො ජානාතූති වත්තපටිපත්තිකාරකවිසෙසලාභීති ජානාතු ‘‘වත්තපටිපත්තිආපාථකජ්ඣායිතා’’ති එවමාදිනා. සන්තගුණසම්භාවනාති ඉච්ඡාචාරෙ ඨත්වා අත්තනි විජ්ජමානසීලධුතධම්මාදිගුණවිභාවනා. තාදිසස්ස හි පටිග්ගහණෙ අමත්තඤ්ඤුතාපි හොති.

ගණ්හන්තොයෙව උම්මුජ්ජි අඤ්ඤෙසං අජානන්තානංයෙවාති අධිප්පායො.

අප්පිච්ඡතාපධානං පුග්ගලාධිට්ඨානෙන චතුබ්බිධං ඉච්ඡාපභෙදං දස්සෙත්වා පුනපි පුග්ගලාධිට්ඨානෙන චතුබ්බිධං ඉච්ඡාපභෙදං දස්සෙන්තො ‘‘අපරොපි චතුබ්බිධො අප්පිච්ඡො’’තිආදිමාහ. දායකස්ස වසන්ති දායකස්ස චිත්තවසං. දෙය්‍යධම්මස්ස වසන්ති දෙය්‍යධම්මස්ස අප්පබහුභාවං. අත්තනො ථාමන්ති අත්තනො යාපනමත්තකථාමං.

එකභික්ඛුපි න අඤ්ඤාසි සොසානිකවත්තෙ සම්මදෙව වුත්තිත්තා. අබ්බොකිණ්ණන්ති අවිච්ඡෙදං. දුතියො මං න ජානෙය්‍යාති දුතියො සහායභූතොපි යථා මං ජානිතුං න සක්කුණෙය්‍ය, තථා සට්ඨි වස්සානි නිරන්තරං සුසානෙ වසාමි, තස්මා අහං අහො සොසානිකුත්තමො.

ධම්මකථාය ජනතං ඛොභෙත්වාති ලොමහංසනසාධුකාරදානචෙලුක්ඛෙපාදිවසෙන සන්නිපතිතං ඉතරඤ්ච ‘‘කථං නු ඛො අය්‍යස්ස සන්තිකෙව ධම්මං සොස්සාමා’’ති කොලාහලවසෙන මහාජනං ඛොභෙත්වා. ගතොති ‘‘අයං සො, තෙන රත්තියං ධම්මකථා කතා’’ති ජානනභයෙන පරියත්තිඅප්පිච්ඡතාය පරිවෙණං ගතො.

තයො කුලපුත්තා වියාති පාචීනවංසදායෙ සමග්ගවාසං වුත්ථා තයො කුලපුත්තා විය. පහායාති පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිවසෙන පච්ඡා අග්ගමග්ගෙනෙව පජහිත්වා.

අප්පිච්ඡතාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ද්වාදසවිධසන්තොසවණ්ණනා

පකතිදුබ්බලාදීනං ගරුචීවරාදීනි නඵාසුභාවාවහානි සරීරඛෙදාවහානි ච හොන්තීති පයොජනවසෙන නඅත්‍රිච්ඡතාදිවසෙන තානි පරිවත්තෙත්වා ලහුකචීවරපරිභොගො න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. මහග්ඝචීවරං, බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වාපි තානි විස්සජ්ජෙත්වා තදඤ්ඤස්ස ගහණං යථාසාරුප්පනයෙ ඨිතත්තා න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘තෙසං…පෙ… ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. එවං සෙසපච්චයෙසුපි යථාබලයථාසාරුප්පසන්තොසනිද්දෙසෙසු අපිසද්දග්ගහණෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. යථාසාරුප්පසන්තොසොයෙව අග්ගො අලොභජ්ඣාසයස්ස උක්කංසනතො.

ද්වාදසවිධසන්තොසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තිවිධපවිවෙකවණ්ණනා

එකොති එකාකී. ගච්ඡතීති චුණ්ණිකඉරියාපථවසෙන වුත්තං. චරතීති විහාරතො බහි සඤ්චාරවසෙන, විහරතීති දිවාවිහාරාදිවසෙන. කායවිවෙකොති ච නෙක්ඛම්මාධිමුත්තස්ස භාවනානුයොගවසෙන විවෙකට්ඨකායතා, න ඣානවිවෙකමත්තං. තෙනාහ ‘‘නෙක්ඛම්මාභිරතාන’’න්ති. පරිසුද්ධචිත්තානන්ති නීවරණාදිසංකිලෙසතො විසුද්ධචිත්තානං. පරමවොදානප්පත්තානන්ති විතක්කාදිතංතංඣානපටිපක්ඛවිගමෙන පරමං උත්තමං වොදානං පත්තානං. නිරුපධීනන්ති කිලෙසුපධිආදීනං විගමෙන නිරුපධීනං.

තිවිධපවිවෙකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චවිධසංසග්ගවණ්ණනා

සංසීදති එතෙනාති සංසග්ගො, රාගො. සවනහෙතුකො, සවනවසෙන වා පවත්තො සංසග්ගො සවනසංසග්ගො. එස නයො සෙසෙසුපි. කායසංසග්ගො පන කායපරාමාසො. ඉත්ථී වාති වධූ, යුවතී වා. සන්ධානෙතුන්ති පුබ්බෙනාපරං ඝටෙතුං. සොතවිඤ්ඤාණවීථිවසෙනාති ඉදං මූලභූතං සවනං සන්ධාය වුත්තං, තස්ස පිට්ඨිවත්තකමනොද්වාරිකජවනවීථීසු උප්පන්නොපි රාගො සවනසංසග්ගොයෙව. දස්සනසංසග්ගෙපි එසෙව නයො. අනිත්ථිගන්ධබොධිසත්තො පරෙහි කථියමානවසෙන පවත්තසවනසංසග්ගස්ස නිදස්සනං. තිස්සදහරො අත්තනා සුය්‍යමානවසෙන. තත්ථ පඨමං ජාතකෙ වෙදිතබ්බන්ති ඉතරං දස්සෙන්තො ‘‘දහරො කිරා’’තිආදිමාහ. කාමරාගෙන විද්ධොති රාගසල්ලෙන හදයෙ අප්පිතො අන්තො අනුවිද්ධො.

සොති දස්සනසංසග්ගො. එවං වෙදිතබ්බොති වත්ථුවසෙන පාකටං කරොති. තස්මිං කිර ගාමෙ යෙභුය්‍යෙන ඉත්ථියො අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා, තස්මා ථෙරො ‘‘සචෙ අන්තොගාමෙ න චරිස්සසී’’ති ආහ. කාලස්සෙව පවිට්ඨත්තා යාගුං අදාසි, තස්මා යාගුමෙව ගහෙත්වා ගච්ඡන්තං ‘‘නිවත්තථ, භන්තෙ, භික්ඛං ගණ්හාහී’’ති ආහංසු. යාචිත්වාති ‘‘න මයං, භන්තෙ, භික්ඛං දාතුකාමා නිවත්තෙම, අපිච ඉදං භන්තෙ කාරණ’’න්ති යාචිත්වා.

ආදිතො ලපනං ආලාපො, වචනපටිවචනවසෙන පවත්තො ලාපො සල්ලාපො. භික්ඛුනියාති ඉදං නිදස්සනමත්තං. යාය කායචිපි ඉත්ථියා සන්තකපරිභොගවසෙන උප්පන්නරාගොපි සම්භොගසංසග්ගොව.

පඤ්චවිධසංසග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගාහගාහකාදිවණ්ණනා

භික්ඛුනො භික්ඛූහි කායපරාමාසො කායසම්බාහනාදිවසෙන. කායසංසග්ගන්ති කායපරාමාසසංසග්ගං. ගාහගාහකොති ගණ්හනකානං ගණ්හනකොති අත්ථො. ගාහමුත්තකොති අයොනිසො ආමිසෙහි සඞ්ගණ්හනකෙහි සයං මුච්චනකො. මුත්තගාහකොති යථාවුත්තසඞ්ගහතො මුත්තානං සඞ්ගණ්හනකො. මුත්තමුත්තකොති මුච්චනකෙහි සයම්පි මුච්චනකො. ගහණවසෙන සඞ්ගණ්හනවසෙන. උපසඞ්කමන්ති තතො කිඤ්චි ලොකාමිසං පච්චාසීසන්තා, න දක්ඛිණෙය්‍යවසෙන. භික්ඛුපක්ඛෙ ගහණවසෙනාති පච්චයලාභාය සඞ්ගණ්හනවසෙනාති යොජෙතබ්බං. වුත්තනයෙනාති ‘‘ආමිසෙනා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන.

ඨානන්ති අත්තනො ඨානාවත්ථං. පාපුණිතුං න දෙති උප්පන්නමෙව තං පටිසඞ්ඛානබලෙන නීහරන්තො වික්ඛම්භෙති. තෙනාහ ‘‘මන්තෙනා’’තිආදි. යථා ජීවිතුකාමො පුරිසො කණ්හසප්පෙන, අමිත්තෙන වා සහ න සංවසති, එවං ඛණමත්තම්පි කිලෙසෙහි සහ න සංවසතීති අත්ථො.

චතුපාරිසුද්ධිසීලං ලොකියං ලොකුත්තරඤ්ච. තථා සමාධිපි. විපස්සනාය පාදකා විපස්සනාපාදකාති අට්ඨසමාපත්තිග්ගහණෙන යථා ලොකියසමාධි ගහිතො, එවං විපස්සනාපාදකා එතෙසන්ති විපස්සනාපාදකාති අට්ඨසමාපත්තිග්ගහණෙනෙව ලොකුත්තරො සමාධි ගහිතො. යථා හි චත්තාරි රූපජ්ඣානානි අධිට්ඨානං කත්වා පවත්තො මග්ගසමාධි විපස්සනාපාදකො, එවං චත්තාරි අරූපජ්ඣානානි අධිට්ඨානං කත්වා පවත්තොපි. සමාපත්තිපරියායො පන පුබ්බවොහාරෙන වෙදිතබ්බො. පටිපක්ඛසමුච්ඡෙදනෙන සම්මා ආපජ්ජනතො වා යථා ‘‘සොතාපත්තිමග්ගො’’ති. එවමෙත්ථ සීලසමාධීනම්පි මිස්සකභාවො වෙදිතබ්බො, න පඤ්ඤාය එව. විමුත්තීති අරියඵලන්ති වුත්තං ‘‘විමුත්තිසම්පන්නො’’ති වුත්තත්තා. තඤ්හි නිප්ඵාදනට්ඨෙන සම්පාදෙතබ්බං, න නිබ්බානන්ති.

එත්ථ ච අප්පිච්ඡතාය ලද්ධපච්චයෙන පරිතුස්සති, සන්තුට්ඨතාය ලද්ධා තෙ අගධිතො අමුච්ඡිතොආදීනවදස්සී නිස්සරණපඤ්ඤො පරිභුඤ්ජති, එවංභූතො ච කත්ථචි අලග්ගමානසතාය පවිවෙකං පරිබ්‍රූහෙන්තො කෙනචි අසංසට්ඨො විහරති ගහට්ඨෙන වා පබ්බජිතෙන වා. සො එවං අජ්ඣාසයසම්පන්නො වීරියං ආරභති අප්පත්තස්ස පත්තියා, අනධිගමස්ස අධිගමාය. ආරභන්තො ච යථාසමාදින්නං අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛති, තස්ස සීලස්ස සුපරිසුද්ධතං නිස්සාය උප්පජ්ජති අවිප්පටිසාරො, අයමස්ස සීලසම්පදා. තස්ස අවිප්පටිසාරමූලකෙහි පාමොජ්ජපීතිපස්සද්ධිසුඛෙහි සම්මා බ්‍රූහිතං චිත්තං සම්මදෙව සමාධියති, අයමස්ස සමාධිසම්පදා. තතො යථාභූතං ජානං පස්සං නිබ්බින්දති, නිබ්බින්දං විරජ්ජති, විරාගා විමුච්චති, අයමස්ස පඤ්ඤාසම්පදා. විමුත්තචිත්තතා පනස්ස විමුත්තිසම්පදා, තතො විමුත්තිතො ඤාණදස්සනන්ති එතෙසං දසන්නං කථාවත්ථූනං අනුපුබ්බී වෙදිතබ්බා. තස්ස යො දසහි කථාවත්ථූහි සමන්නාගමො, අයං අත්තහිතාය පටිපත්ති. යා නෙසං පරෙසං සංකිත්තනං, අයං පරහිතාය පටිපත්ති. තාසු පුරිමා ඤාණපුබ්බඞ්ගමා ඤාණසම්පයුත්තා ච, ඉතරා කරුණාපුබ්බඞ්ගමා කරුණාසම්පයුත්තා චාති සබ්බං ඤාණකරුණාකණ්ඩං වත්තබ්බං.

දසහි කථාවත්ථූහි කරණභූතෙහි භික්ඛූනං ඔවාදං දෙති, ‘‘භික්ඛුනා නාම අත්‍රිච්ඡතාදිකෙ දූරතො වජ්ජෙත්වා සම්මදෙව අප්පිච්ඡෙන භවිතබ්බ’’න්තිආදිනා තං තං කථාවත්ථුං භික්ඛූනං උපදිසතීති අත්ථො. උපදිසන්තො හි තානි ‘‘තෙහි භික්ඛූ ඔවදතී’’ති වුත්තො. ඔවදතියෙව සරූපදස්සනමත්තෙන. සුඛුමං අත්ථං පරිවත්තෙත්වාති එවම්පි අප්පිච්ඡතා හොති එවම්පීති අප්පිච්ඡතාදිවසෙන අපරාපරං අප්පිච්ඡතාවුත්තිං දස්සෙත්වා තත්ථ සුඛුමනිපුණං අප්පිච්ඡතාසඞ්ඛාතං අත්ථං ජානාපෙතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාපෙතීති යථාවුත්තෙහි විසෙසෙහි විඤ්ඤාපෙති. කාරණන්ති යෙන කාරණෙන අප්පිච්ඡතා ඉජ්ඣති, තං පන ‘‘මහිච්ඡතාදීසු එතෙ දොසා, අප්පිච්ඡතාය අයමානිසංසො’’තිආදීනවානිසංසදස්සනං දට්ඨබ්බං. සම්මා හෙතුනා අප්පිච්ඡතං දස්සෙතීති සන්දස්සකො. ගාහෙතුන්ති යථා ගණ්හති, තථා කාතුං, තත්ථ පට්ඨපෙතුන්ති අත්ථො. උස්සාහජනනවසෙනාති යථා තං සමාදානං නිච්චලං හොති, එවං උස්සොළ්හියා උප්පාදනවසෙන සම්මදෙව උත්තෙජෙතීති සමුත්තෙජකො. උස්සාහජාතෙති අප්පිච්ඡතාය ජාතුස්සාහෙ. වණ්ණං වත්වා තත්ථ සම්පත්තිං ආයතිඤ්ච ලබ්භමානගුණං කිත්තෙත්වා සම්පහංසෙති සම්මදෙව පකාරෙහි තොසෙතීති සම්පහංසකො. එවං සන්තුට්ඨිආදීසු යථාරහං යොජනා කාතබ්බා.

ගාහගාහකාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චලාභවණ්ණනා

253. සත්ථු සම්මුඛා එවං වණ්ණො අබ්භුග්ගතොති. ඉමිනා තස්ස වණ්ණස්ස යථාභූතගුණසමුට්ඨිතතං දස්සෙති. මන්දමන්දො වියාති අති විය අඡෙකො විය. අබලබලො වියාති අති විය අබලො විය. භාකුටිකභාකුටිකො වියාති අති විය දුම්මුඛො විය. අනුමස්සාති අනුමසිත්වා, දස කථාවත්ථූනි සරූපතො විසෙසතො ච අනුපරිග්ගහෙත්වාති අත්ථො. පරිග්ගණ්හනං පන නෙසං අනුපවිසනං විය හොතීති වුත්තං ‘‘අනුපවිසිත්වා’’ති. සබ්‍රහ්මචාරීහි වණ්ණභාසනං එකො ලාභොති යොජනා. එවං සෙසෙසුපි. පත්ථයමානො එවමාහ ධම්මගරුතායාති අධිප්පායො.

පඤ්චලාභවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චාරිකාදිවණ්ණනා

254. අභිරමනං අභිරතං, තදෙව අනුනාසිකලොපං අකත්වා වුත්තං ‘‘අභිරන්ත’’න්ති. භාවනපුංසකඤ්චෙතං. අනභිරති නාම නත්ථි, අභිරමිත්වා චිරවිහාරොපි නත්ථි සම්මදෙව පරිඤ්ඤාතවත්ථුකත්තා. සබ්බසහා හි බුද්ධා භගවන්තො අසය්හලාභිනො.

පුබ්බෙ ධම්මගරුතාකිත්තනපසඞ්ගෙන ගහිතං අග්ගහිතඤ්ච මහාකස්සපපච්චුග්ගමනාදිං එකදෙසෙන දස්සෙත්වා වනවාසිතිස්සසාමණෙරස්ස වත්ථුං විත්ථාරෙත්වා ජනපදචාරිකං කථෙතුං ‘‘භගවා හී’’තිආදි ආරද්ධං. ආකාසගාමීහි සද්ධිං ගන්තුකාමො ‘‘ඡළභිඤ්ඤානං ආරොචෙහී’’ති ආහ. සඞ්ඝකම්මෙන සිජ්ඣමානාපි උපසම්පදා සත්ථු ආණාවසෙනෙව සිජ්ඣනතො ‘‘බුද්ධදායජ්ජං තෙ දස්සාමී’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. අපරෙ ‘‘අපරිපුණ්ණවීසතිවස්සස්සෙව තස්ස උපසම්පදං අනුජානන්තො සත්ථා ‘බුද්ධදායජ්ජං තෙ දස්සාමී’ති අවොචා’’ති වදන්ති. උපසම්පාදෙත්වාති ධම්මසෙනාපතිනා උපජ්ඣායෙන උපසම්පාදෙත්වා.

නවයොජනසතිකං මජ්ඣිමදෙසපරියාපන්නමෙව, තතො පරං නාධිප්පෙතං දන්ධතාවසෙන ගමනතො. සමන්තාති ගතගතට්ඨානස්ස චතූසු පස්සෙසු. අඤ්ඤෙනපි කාරණෙනාති භික්ඛූනං සමථවිපස්සනාතරුණභාවතො අඤ්ඤෙනපි මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ වෙනෙය්‍යානං ඤාණපරිපාකාදිකාරණෙන නික්ඛමති, අන්තොමණ්ඩලං ඔතරති. සත්තහි වාතිආදි ‘‘එකං මාසං වා’’තිආදිනා වුත්තානුක්කමෙන යොජෙතබ්බං.

සරීරඵාසුකත්ථායාති එකස්මිංයෙව ඨානෙ නිබද්ධවාසෙන උස්සන්නධාතුකස්ස සරීරස්ස විරෙචනෙන ඵාසුභාවත්ථාය. අට්ඨුප්පත්තිකාලාභිකඞ්ඛනත්ථායාති අග්ගික්ඛන්ධූපමසුත්ත (අ. නි. 7.72) මඝදෙවජාතකාදිදෙසනානං (ජා. 1.1.9) විය ධම්මදෙසනාය අට්ඨුප්පත්තිකාලස්ස ආකඞ්ඛනෙන. සුරාපානසික්ඛාපදපඤ්ඤාපනෙ (පාචි. 326) විය සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනත්ථාය. බොධනෙය්‍යසත්තෙ අඞ්ගුලිමාලාදිකෙ බොධනත්ථාය. නිබද්ධවාසඤ්ච පුග්ගලං උද්දිස්ස චාරිකා නිබද්ධචාරිකා.

255. අපරිග්ගහභාවං කත්ථචි අලග්ගභාවං දස්සෙතුං ‘‘යූථං පහාය…පෙ… මත්තහත්ථී වියා’’ති වුත්තං. අසහායකිච්චොති සහායකිච්චරහිතො සීහො විය. තෙනස්ස එකවිහාරිතං තෙජවන්තතඤ්ච දස්සෙති. තදා පන කායවිවෙකො න සක්කා ලද්ධුන්ති ඉදමෙත්ථ කාරණං දට්ඨබ්බං. බහූහීතිආදි පන සභාවදස්සනවසෙන වුත්තං. ථෙරස්ස පරිසා සුවිනීතා චිණ්ණගරුවාසා ගරුනො ඉච්ඡානුරූපමෙව වත්තති.

වුත්තකාරණයුත්තෙ අද්ධානගමනෙ චාරිකානං වොහාරො සාසනෙ නිරුළ්හොති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. කෙනචිදෙව නිමිත්තෙන කිස්මිඤ්චි අත්ථෙ පවත්තාය සඤ්ඤාය තන්නිමිත්තරහිතෙපි අඤ්ඤස්මිං පවත්ති රුළ්හී නාම. විජිතමාරත්තා සඞ්ගාමවිජයමහායොධො විය. අඤ්ඤං සෙවිත්වාති ‘‘මම ආගතභාවං සත්ථු ආරොචෙහී’’ති ආරොචනත්ථං අඤ්ඤං භික්ඛුං සෙවිත්වා.

භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො තංතංපුග්ගලජ්ඣාසයානුරූපං තදනුච්ඡවිකමෙව ධම්මිං කථං කරොතීති දස්සෙන්තො ‘‘චූළගොසිඞ්ගසුත්තෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාමග්ගිරසානිසංසන්ති ‘‘කච්චි පන වො, අනුරුද්ධා, සමග්ගා සම්මොදමානා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.326) සාමග්ගිරසානිසංසං කථෙසි. ආවසථානිසංසන්ති ‘‘සීතං උණ්හං පටිහනතී’’තිආදිනා (චූළව. 295, 315) ආවසථපටිසංයුත්තං ආනිසංසං. සතිපටිලාභිකන්ති ජොතිපාලත්ථෙරෙ ලාමකං ඨානං ඔතිණ්ණමත්තෙ මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ පන සබ්බඤ්ඤුතං පටිවිජ්ඣිතුං පත්ථනං කත්වා පාරමියො පූරෙන්තො ආගතො. තාදිසස්ස නාම පමාදවිහාරො න යුත්තොති යථා කස්සපො භගවා බොධිසත්තස්ස සතිං පටිලභිතුං ධම්මිං කථං කථෙසි, තථා අයං භගවා තමෙව පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තකථං භික්ඛූනං ඝටිකාරසුත්තං (ම. නි. 2.282) කථෙසි. චත්තාරො ධම්මුද්දෙසෙති – ‘‘උපනීයති ලොකො අද්ධුවො, අතාණො ලොකො අනභිස්සරො, අස්සකො ලොකො සබ්බං පහාය ගමනීයං, ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො චා’’ති (ම. නි. 2.305) ඉමෙ චත්තාරො ධම්මුද්දෙසෙ කථෙසි. කාමඤ්චෙතෙ ධම්මුද්දෙසා රට්ඨපාලසුත්තෙ (ම. නි. 2.304) ආයස්මතා රට්ඨපාලත්ථෙරෙන රඤ්ඤො කොරබ්‍යස්ස කථිතා, තෙ පන භගවතො එව ආහරිත්වා ථෙරෙන තත්ථ කථිතාති වුත්තං ‘‘රට්ඨපාලසුත්තෙ’’තිආදි. තථා හි වුත්තං සුත්තෙ – ‘‘අත්ථි ඛො, මහාරාජ, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො ධම්මුද්දෙසා උද්දිට්ඨා’’තිආදි (ම. නි. 2.305) පානකානිසංසකථන්ති ‘‘අග්ගිහුත්තං මුඛං යඤ්ඤා’’තිආදිනා (ම. නි. 2.400; සු. නි. 573) අනුමොදනං වත්වා පුන පකිණ්ණකකථාවසෙන පානකපටිසංයුත්තං ආනිසංසකථං කථෙසි. එකීභාවෙ ආනිසංසං කථෙසි, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං භගුං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසී’’තිආදි (ම. නි. 3.238). අනන්තනයන්ති අපරිමාණදෙසනානයං අප්පිච්ඡතාදිපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං. තෙනාහ ‘‘පුණ්ණ, අයම්පි අප්පිච්ඡකථායෙවා’’තිආදි බහූහි පරියායෙහි නානානයං දෙසෙති. කථං තථා දෙසිතං ථෙරො අඤ්ඤාසීති ආහ ‘‘පටිසම්භිදාපත්තස්ස…පෙ… අහොසී’’ති.

චාරිකාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තවිසුද්ධිපඤ්හවණ්ණනා

256. තතො පට්ඨායාති. යදා ජාතිභූමකා භික්ඛූ සත්ථු සම්මුඛා ථෙරස්ස වණ්ණං භාසිංසු, තතො පට්ඨාය. සීසානුලොකී හුත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධනං ථෙරෙන සමාගමෙ ආදරවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. තථා හි වුත්තං පාඨෙ ‘‘අප්පෙව නාමා’’තිආදි, ‘‘තරමානරූපො’’ති ච. යං පන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘එකස්මිං ඨානෙ නිලීන’’න්තිආදි, තං අකාරණං. න හි ධම්මසෙනාපති තස්ස ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං අභිඤ්ඤාඤාණෙන ජානිතුං න සක්කොති. ‘‘කච්චි නු ඛො මං අදිස්වාව ගමිස්සතී’’ති අයම්පි චින්තා ආදරවසෙනෙවාති යුත්තං. න හි සත්ථාරං දට්ඨුං ආගතො සාවකො අපි ආයස්මා අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤො සත්ථුකප්පං ධම්මසෙනාපතිං තත්ථ වසන්තං අදිස්වාව ගච්ඡනකො නාම අත්ථි. දිවාවිහාරන්ති සම්පදානෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘දිවාවිහාරත්ථායා’’ති.

257. පුරිමකථායාති පඨමාලාපෙ. අප්පතිට්ඨිතායාති නප්පවත්තිතාය. පච්ඡිමකථා න ජායතීති පච්ඡා වත්තබ්බකථාය අවසරො න හොති. සත්ත විසුද්ධියො පුච්ඡි දිට්ඨසංසන්දනවසෙන. ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම අරියමග්ගො. යස්මා තතො උත්තරිම්පි පත්තබ්බං අත්ථෙව, තස්මා ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලාදීසු ඨිතස්සපි බ්‍රහ්මචරියවාසො මත්ථකං න පාපුණාතී’’ති වුත්තං. තස්මාති බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස මත්ථකං අප්පත්තත්තා. සබ්බං පටික්ඛිපීති සත්තමම්පි පඤ්හං පටික්ඛිපි, ඉතරෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

අප්පච්චයපරිනිබ්බානන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානමාහ. ඉදානි පකාරන්තරෙනපි අනුපාදාපරිනිබ්බානං දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙධා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ගහණූපාදානන්ති දළ්හග්ගහණභූතං උපාදානං. තෙනාහ ‘‘කාමුපාදානාදික’’න්ති. පච්චයූපාදානන්ති යං කිඤ්චි පච්චයමාහ. සො හි අත්තනො ඵලං උපාදියති උපාදානවසෙන ගණ්හතීති උපාදානන්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘පච්චයූපාදානං නාම…පෙ… පච්චයා’’ති. ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චතී’’ති වචනතො (මහාව. 28, 30) අරහත්තඵලං අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති කථෙන්ති. න ච උපාදානසම්පයුත්තන්ති උපාදානෙහි එතං න සහිතං නාපි උපාදානෙහි සහ පවත්ති හුත්වා. න ච කඤ්චි ධම්මං උපාදියතීති කස්සචි ධම්මස්ස ආරම්මණකරණවසෙන න උපාදියති. පරිනිබ්බුතන්තෙති අග්ගමග්ගෙන කාතබ්බකිලෙසපරිනිබ්බානපරියොසානන්තෙ ජාතත්තා. අමතධාතුමෙව අනුපාදාපරිනිබ්බානං කථෙන්ති, කථෙන්තානඤ්ච යථා තස්ස කොචි පච්චයො නාම නත්ථි, එවං අධිගතොපි යථා කොචි පච්චයො නාම න හොති, තථා පරිනිබ්බානං අපච්චයපරිනිබ්බානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අයං අන්තො’’තිආදිමාහ. පුන පුච්ඡං ආරභි අනුපාදාපරිනිබ්බානං සරූපතො පතිට්ඨාපෙතුකාමො.

258. සබ්බපරිවත්තෙසූති සබ්බෙසු පඤ්හපරිවත්තනෙසු, පඤ්හවාරෙසූති අත්ථො. සගහණධම්මමෙවාති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ගණ්හතීති ගහණං, සහ ගහණෙනාති සගහණං, උපාදානියන්ති අත්ථො. විවට්ටසන්නිස්සිතස්ස අභාවතො වට්ටමෙව අනුගතොති වට්ටානුගතො. තෙනාහ ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලමත්තස්සපි අභාවතො’’ති. යො පන චතුබ්බිධෙ විවට්ටූපනිස්සයෙ සීලෙ ඨිතො, සොපි ‘‘අඤ්ඤත්‍ර ඉමෙහි ධම්මෙහී’’ති වත්තබ්බතං අරහති.

සත්තවිසුද්ධිපඤ්හවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තරථවිනීතවණ්ණනා

259. නිස්සක්කවචනමෙතං ‘‘යාව හෙට්ඨිමසොපානකළෙවරා’’තිආදීසු විය. අත්ථොති පයොජනං. චිත්තවිසුද්ධි හෙත්ථ සීලවිසුද්ධිං පයොජෙති තස්ස තදත්ථත්තා. සීලවිසුද්ධිකිච්චං කතං නාම හොති සමාධිසංවත්තනතො. සමාධිසංවත්තනිකා හි සීලවිසුද්ධි නාම. සබ්බපදෙසූති ‘‘චිත්තවිසුද්ධි යාවදෙව දිට්ඨිවිසුද්ධත්ථා’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු, දිට්ඨිවිසුද්ධියං ඨිතස්ස චිත්තවිසුද්ධකිච්චං කතං නාම හොතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං.

සාවත්ථිනගරං විය සක්කායනගරං අතික්කමිතබ්බත්තා. සාකෙතනගරං විය නිබ්බානනගරං පාපුණිතබ්බත්තා. අච්චායිකස්ස කිච්චස්ස උප්පාදකාලො විය නවමෙනෙව ඛණෙන පත්තබ්බස්ස අභිසමයකිච්චස්ස උපාදකාලො. යථා රඤ්ඤො සත්තමෙන රථවිනීතෙන සාකෙතෙ අන්තෙපුරද්වාරෙ ඔරුළ්හස්ස න තාව කිච්චං නිට්ඨිතං නාම හොති, සංවිධාතබ්බසංවිධානං ඤාතිමිත්තගණපරිවුතස්ස සුරසභොජනපරිභොගෙ නිට්ඨිතං නාම සියා, එවමෙතං ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා කිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා තෙසංයෙව පටිප්පස්සද්ධිපහානසාධකඅරියඵලසමඞ්ගිකාලෙ අභිසමයකිච්චං නිට්ඨිතං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘යොගිනො…පෙ… කාලො දට්ඨබ්බො’’ති. තත්ථ පරොපණ්ණාස කුසලධම්මා නාම චිත්තුප්පාදපරියාපන්නා ඵස්සාදයො පරොපණ්ණාස අනවජ්ජධම්මා. නිරොධසයනෙති නිබ්බානසයනෙ.

‘‘විසුද්ධියො’’ති වා ‘‘කථාවත්ථූනී’’ති වා අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානන්ති තෙසං අත්ථතො අනඤ්ඤභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉතී’’ති ආරද්ධං. ආයස්මා පුණ්ණො දස කථාවත්ථූනි විස්සජ්ජෙසීති සත්ත විසුද්ධියො නාම විස්සජ්ජන්තොපි දස කථාවත්ථූනි විස්සජ්ජෙසි තෙසං අත්ථතො අනඤ්ඤත්තා. එතෙනෙව ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො සත්ත විසුද්ධියො පුච්ඡන්තො දස කථාවත්ථූනි පුච්ඡීති අයම්පි අත්ථො වුත්තොවාති වෙදිතබ්බො. න්ති පඤ්හං. කිං ජානිත්වා පුච්ඡීති විසුද්ධිපරියායෙන කථාවත්ථූනි පුච්ඡාමීති කිං ජානිත්වා පුච්ඡි. දසකථාවත්ථුලාභිනං ථෙරං විසුද්ධියො පුච්ඡන්තො පුච්ඡිතට්ඨානෙයෙව පුච්ඡනෙන කිං තිත්ථකුසලො වා පන හුත්වා විසයස්මිං පුච්ඡි, උදාහු පානීයත්ථිකමතිත්ථෙහි ඡින්නතටෙහි පාතෙන්තො විය අතිත්ථකුසලො හුත්වා අපුච්ඡිතබ්බට්ඨානෙ අවිසයස්මිං පුච්ඡීති යොජනා. ඉමිනා නයෙන විස්සජ්ජනපක්ඛෙපි අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. යදත්ථමස්ස විචාරණා ආරද්ධා, තං දස්සෙන්තෙන ‘‘තිත්ථකුසලො හුත්වා’’තිආදිං වත්වා විසුද්ධිකථාවත්ථූනං අත්ථතො අනඤ්ඤත්තෙපි අයං විසෙසො වෙදිතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘යං හී’’තිආදි වුත්තං. තදමිනාති යං ‘‘සංඛිත්තං, විත්ථිණ්ණ’’න්ති ච වුත්තං, තං ඉමිනා ඉදානි වුච්චමානෙන නයෙන විධිනා වෙදිතබ්බං.