2. අලගද්දූපමසුත්තවණ්ණනා

234. බාධයිංසූති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.417) හනිංසු. තංතංසම්පත්තියා විබන්ධනවසෙන සත්තසන්තානස්ස අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ එති ආගච්ඡතීති අන්තරායො, දිට්ඨධම්මිකාදිඅනත්ථො, අනතික්කමනට්ඨෙන තස්මිං අන්තරායෙ නියුත්තා, අන්තරායං වා ඵලං අරහන්ති, අන්තරායස්ස වා කරණසීලාති අන්තරායිකා. තෙනාහ ‘‘අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා’’ති. ආනන්තරියධම්මාති ආනන්තරියසභාවචෙතනාධම්මා. තත්‍රායං වචනත්ථො – චුතිඅනන්තරඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තා, තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලා, අනන්තරපයොජනාති වා ආනන්තරිකා, තෙ එව ආනන්තරියාති වුත්තා. කම්මානි එව අන්තරායිකාති කම්මන්තරායිකා. මොක්ඛස්සෙව අන්තරායං කරොති, න සග්ගස්ස මිච්ඡාචාරලක්ඛණාභාවතො. න හි භික්ඛුනියා ධම්මරක්ඛිතභාවො අත්ථි. පාකතිකභික්ඛුනීවසෙන චෙතං වුත්තං, අරියාය පන පවත්තං අපායසංවත්තනියමෙව. නන්දමාණවකො චෙත්ථ නිදස්සනං. උභින්නං සමානච්ඡන්දතාවසෙන වා අසග්ගන්තරායිකතා, මොක්ඛන්තරායිකතා පන මොක්ඛත්ථපටිපත්තියා විදූසනතො, අභිභවිත්වා පන පවත්තියං සග්ගන්තරායිකතාපි න සක්කා නිවාරෙතුන්ති. අහෙතුකදිට්ඨිඅකිරියදිට්ඨිනත්ථිකදිට්ඨියොව නියතභාවං පත්තා නියතමිච්ඡාදිට්ඨිධම්මා. පටිසන්ධිධම්මාති පටිසන්ධිචිත්තුප්පාදමාහ. පණ්ඩකාදිග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං සබ්බායපි අහෙතුකපටිසන්ධියා විපාකන්තරායිකභාවතො. යා හි අරියෙ උපවදති, සා චෙතනා අරියූපවාදධම්මා. තතො පරන්ති ඛමාපනතො උපරි. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං මහාසීහනාදස්ස ලීනත්ථපකාසනෙ වුත්තමෙව. යාව භික්ඛුභාවං පටිජානාති පාරාජිකං ආපන්නො. න වුට්ඨාති සෙසං ගරුකාපත්තිං. න දෙසෙති ලහුකාපත්තිං.

අයං භික්ඛු අරිට්ඨො. රසෙන රසං සංසන්දිත්වාති අනවජ්ජෙන පච්චයපරිභුඤ්ජනරසෙන සාවජ්ජං කාමගුණපරිභොගරසං සමානෙත්වා. උපනෙන්තො වියාති බන්ධනං උපනෙන්තො විය. ‘‘ඝටෙන්තො වියා’’තිපි පාඨො. උපසංහරන්තො වියාති සදිසතං උපසංහරන්තො විය එකන්තසාවජ්ජෙ අනවජ්ජභාවපක්ඛෙපෙන. පාපකන්ති ලාමකට්ඨෙන දුග්ගතිසම්පාපනට්ඨෙන ච පාපකං. සෙතුකරණවසෙන මහාසමුද්දං බන්ධන්තෙන විය. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ‘‘සාවජ්ජ’’න්ති දිට්ඨං ‘‘අනවජ්ජ’’න්ති ගහණෙන තෙන පටිවිරුජ්ඣන්තො. එකන්තතො අනන්තරායිකන්ති ගහණෙන වෙසාරජ්ජඤාණං පටිබාහන්තො. කාමකණ්ටකෙහි අරියමග්ගසම්මාපටිපත්ති න උපක්කිලිස්සතීති වදන්තො ‘‘අරියමග්ගෙ ඛාණුකණ්ටකාදීනි පක්ඛිපන්තො’’ති වුත්තො. පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදසඞ්ඛාතෙ, ‘‘අබ්‍රහ්මචරියං පහායා’’ති (දී. නි. 1.8, 194) ආදිදෙසනාසඞ්ඛාතෙ ච ආණාචක්කෙ.

පුච්ඡමානා සමනුයුඤ්ජන්ති නාම. පුච්ඡා හි අනුයොගොති. තෙනාධිගතාය ලද්ධියා අනුවජ්ජනත්ථං පච්චනුභාසනෙන පුන පටිජානාපනං පතිට්ඨාපනං, තං පනස්ස ආදාය සමාදාපනං විය හොතීති ආහ ‘‘සමනුගාහන්ති නාමා’’ති. තස්සා පන ලද්ධියා අනුයුඤ්ජිතාය වුච්චමානම්පි කාරණං කාරණපතිරූපකමෙවාති තස්ස පුච්ඡනං සමනුභාසනං. අනුදහනට්ඨෙන අනුපායපටිපත්තියා සම්පති ආයතිඤ්ච අනුදහනට්ඨෙන. මහාභිතාපනට්ඨෙන අනවට්ඨිතසභාවතාය. ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන මුහුත්තරමණීයතාය. තාවකාලිකට්ඨෙන පරෙහි අභිභවනීයතාය. සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනට්ඨෙන ඡෙදනභෙදනාදිඅධිකරණභාවෙන. උග්ඝාටසදිසතාය අධිකුට්ටනට්ඨෙන. අවණෙ වණං උප්පාදෙත්වා අන්තො අනුපවිසනසභාවතාය විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅනත්ථනිමිත්තතාය සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන.දිට්ඨිථාමෙනාති තස්සා දිට්ඨියා ථාමගතභාවෙන. දිට්ඨිපරාමාසෙනාති දිට්ඨිසඞ්ඛාතපරාමසනෙන. දිට්ඨියෙව හි ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසනෙන පරාමාසො. අභිනිවිස්සාති තණ්හාභිනිවෙසපුබ්බඞ්ගමෙන දිට්ඨාභිනිවෙසෙන ‘‘ඉදමෙවෙත්ථ තථ’’න්ති අභිනිවිසිත්වා. යස්මා හි අභිනිවෙසනං තත්ථ අභිනිවිට්ඨං නාම හොති.තස්මා ආහ ‘‘අධිට්ඨහිත්වා’’ති.

235. නත්ථීති වත්තුකාමොපීති අත්තනො ලද්ධිං නිගුහෙතුකාමතාය අවජානිතුකාමොපි. සම්පටිච්ඡති පටිජානාති. ද්වෙ කථාති විසංවාදනකථං සන්ධාය වදති. අභූතකථා හි පුබ්බෙ පවත්තා භූතකථාය වසෙන ද්වෙ කථාති වුච්චති.

236. කස්ස ඛො නාමාති ඉමිනා සත්ථා ‘‘න මම තුය්හං තාදිසස්ස අත්ථාය ධම්මදෙසනා නාම භූතපුබ්බා’’ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ඛත්තියස්ස වා’’තිආදි.

ඤාණමයා උස්මා එතස්ස අත්ථීති උස්මී, තථාරූපෙහි පච්චයෙහි අනුස්මීකතො තස්මිං අත්තභාවෙ පටිවෙධගබ්භොඅපි උස්මීකතොති විකතභාවතො පඤ්ඤාබීජමස්ස ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අපි නු අත්ථීති භගවා භික්ඛූ පුච්ඡති. තෙ පටික්ඛිපන්තා වදන්ති ඨානගතෙන දුච්චරිතෙන ඤාණුපහතභාවං සම්පස්සන්තා. නිත්තෙජභූතොති නිත්තෙජං භූතො තෙජොහානිප්පත්තො. තතො එව භික්ඛූනම්පි සම්මුඛා ඔලොකෙතුං අසමත්ථතාය පත්තක්ඛන්ධො අධොමුඛො. සහධම්මිකං කිඤ්චි වත්තුං අවිසහනතො අප්පටිභානො. සම්පත්තූපගන්ති සම්පත්තිආවහං. පටිප්පස්සම්භෙන්තොති පටිසෙධෙන්තො.

237. අන්තරායකරලද්ධියා සභාවවිභාවනෙන පරිසං සොධෙති. නිස්සාරෙති නීහරති අවිසුද්ධදිට්ඨිතාය. කස්සචි බුද්ධානුභාවං අජානන්තස්ස. තස්ස හි එවං භවෙය්‍ය ‘‘සහසා කථිත’’න්ති. න හි කදාචි බුද්ධානං සහසා කිරියා නාම අත්ථි. අස්සාති ‘‘කස්සචී’’ති වුත්තභික්ඛුස්ස. සුත්වාපි තුණ්හීභාවං ආපජ්ජෙය්‍යාති අථාපි සියාති සම්බන්ධො. තං සබ්බන්ති ‘‘සචෙ හී’’තිආදිනා වුත්තං සබ්බං පරිකප්පනං. න කරිස්සන්තීති පරිසාය ලද්ධිං සොධෙතීති සම්බන්ධො. ලද්ධිං පකාසෙන්තොති මහාසාවජ්ජතාවසෙන පකාසෙන්තො. සඤ්ඤාවිතක්කෙහීති සුභනිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහාදිවසෙන පවත්තෙහි සඤ්ඤාවිතක්කෙහි. තෙනාහ ‘‘කිලෙසකාමසම්පයුත්තෙහී’’ති. මෙථුනසමාචාරන්ති ඉදං අධිකාරවසෙන වුත්තං. තදඤ්ඤම්පි පන – ‘‘අපිච ඛො මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං පරිමද්දනං නහාපනං සම්බාහනං සාදියතී’’තිආදිනා (අ. නි. 7.50) ආගතං විසභාගවත්ථුවිසයං ආමිසපරිභොගං. ‘‘අඤ්ඤත්‍රෙව කාමෙහි අඤ්ඤත්‍ර කාමසඤ්ඤාහි අඤ්ඤත්‍ර කාමවිතක්කෙහි සමාචරිස්සතී’’ති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

238. යොනිසො පච්චවෙක්ඛණෙන නත්ථි එත්ථ ඡන්දරාගොති නිච්ඡන්දරාගො, තං නිච්ඡන්දරාගං. කදාචි උපොසථිකභාවෙන සමාදින්නසීලාපි හොන්ති කදාචි නොති අනිබද්ධසීලානං ගහට්ඨානං. සීලසමාදානභාවතො අන්තරායකරං. වත්ථුකාමානං සච්ඡන්දරාගපරිභොගඤ්ච. අපච්චවෙක්ඛණෙන භික්ඛූනං ආවරණකරං. පච්චයානං සච්ඡන්දරාගපරිභොගඤ්ච. අයං අරිට්ඨො දුග්ගහිතාය පරියත්තියා වසෙන අම්හෙ චෙව අබ්භාචික්ඛති, අත්තානඤ්ච ඛනති, බහුඤ්ච අපුඤ්ඤං පසවතීති එවං සඤ්ඤා මා හොන්තූති දුග්ගහිතාය පරියත්තියා දොසං දස්සෙන්තො ආහ. උග්ගණ්හන්තීති සජ්ඣායන්ති චෙව වාචුග්ගතං කරොන්තා ධාරෙන්ති චාති අත්ථො.

සුත්තන්තිආදිනා නවප්පභෙදම්පි පරියත්තිධම්මං පරියාදියති. කථං සුත්තං නවප්පභෙදං? සගාථකඤ්හි සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණං, තදුභයවිනිමුත්තඤ්ච සුත්තං උදානාදිවිසෙසසඤ්ඤාවිරහිතං නත්ථි, යං සුත්තඞ්ගං සියා, මඞ්ගලසුත්තාදීනඤ්ච සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා ගාථාභාවතො ධම්මපදාදීනං විය, ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා සගාථකත්තා සගාථාවග්ගස්ස විය, තථා උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානන්ති? වුච්චතෙ –

සුත්තන්ති සාමඤ්ඤවිධි, විසෙසවිධයො පරෙ;

සනිමිත්තා නිරූළ්හත්තා, සහතාඤ්ඤෙන නඤ්ඤතො. (දී. නි. ටී. 1.නිදානකථාවණ්ණනා; අ. නි. ටී. 2.4.6; සාරත්ථ. ටී. 1.බාහිරනිදානකථා);

සබ්බස්සපි හි බුද්ධවචනස්ස සුත්තන්ති අයං සාමඤ්ඤවිධි. තෙනෙවාහ ආයස්මා මහාකච්චානො නෙත්තියං (නෙත්ති. 1.සඞ්ගහවාර) ‘‘නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨී’’ති. ‘‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්නං (පාචි. 655, 1242), සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) එවමාදි ච එතස්ස අත්ථස්ස සාධකං. තදෙකදෙසෙසු පන ගෙය්‍යාදයො විසෙසවිධයො තෙන තෙන නිමිත්තෙන පතිට්ඨිතා. තථා හි ගෙය්‍යස්ස සගාථකත්තං තබ්භාවනිමිත්තං. ලොකෙපි හි සසිලොකං සගාථකං වා චුණ්ණියගන්ථං ‘‘ගෙය්‍ය’’න්ති වදන්ති. ගාථාවිරහෙ පන සති පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්තං. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනඤ්හි ‘‘බ්‍යාකරණ’’න්ති වුච්චති, බ්‍යාකරණමෙව වෙය්‍යාකරණං.

එවං සන්තෙ සගාථකාදීනම්පි පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තානං වෙය්‍යාකරණභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤානං අනොකාසභාවතො, ‘‘ගාථාවිරහෙ සතී’’ති විසෙසිතත්තා ච. තථා හි ධම්මපදාදීසු කෙවලං ගාථාබන්ධෙසු, සගාථකත්තෙපි සොමනස්සඤාණමයිකගාථායුත්තෙසු, ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්ති (ඉතිවු. 1) ආදිවචනසම්බන්ධෙසු, අබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තෙසු ච සුත්තවිසෙසෙසු යථාක්කමං ගාථා-උදාන-ඉතිවුත්තක-අබ්භුතධම්ම-සඤ්ඤා පතිට්ඨිතා, තථා සතිපි ගාථාබන්ධභාවෙ භගවතො අතීතාසු ජාතීසු චරියානුභාවප්පකාසකෙසු ජාතකසඤ්ඤා, සතිපි පඤ්හවිස්සජ්ජනභාවෙ සගාථකත්තෙ ච කෙසුචි සුත්තන්තෙසු වෙදස්ස ලභාපනතො වෙදල්ලසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති එවං තෙන තෙන සගාථකත්තාදිනා නිමිත්තෙන තෙසු තෙසු සුත්තවිසෙසෙසු ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති විසෙසවිධයො සුත්තඞ්ගතො පරෙ ගෙය්‍යාදයො. යං පනෙත්ථ ගෙය්‍යඞ්ගාදිනිමිත්තරහිතං, තං සුත්තඞ්ගං විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතොති. නනු ච සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණන්ති සුත්තඞ්ගං න සම්භවතීති චොදනා තදවත්ථා එවාති? න තදවත්ථා සොධිතත්තා. සොධිතඤ්හි පුබ්බෙ ‘‘ගාථාවිරහෙ සති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්ත’’න්ති.

යඤ්ච වුත්තං ‘‘ගාථාභාවතො මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා’’ති (ඛු. පා. 5.1; සු. නි. 261), තං න, නිරුළ්හත්තා. නිරුළ්හො හි මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තභාවො. න හි තානි ධම්මපදබුද්ධවංසාදයො විය ගාථාභාවෙන පඤ්ඤාතානි, කින්තු සුත්තභාවෙනෙව. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං ‘‘සුත්තනාමක’’න්ති නාමග්ගහණං කතං. යං පන වුත්තං ‘‘සගාථකත්තා ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි නත්ථි, යස්මා සහතාඤ්ඤෙන. සහ ගාථාහීති හි සගාථකං, සහභාවො ච නාම අත්ථතො අඤ්ඤෙන හොති, න ච මඞ්ගලසුත්තාදීසු ගාථාවිනිමුත්තො කොචි සුත්තපදෙසො අත්ථි, යො ‘‘සහ ගාථාහී’’ති වුච්චෙය්‍ය, න ච සමුදායො නාම කොචි අත්ථි. යදපි වුත්තං ‘‘උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානං ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි න අඤ්ඤතො. අඤ්ඤා එව හි තා ගාථා ජාතකාදිපරියාපන්නත්තා, අතො න තාහි උභතොවිභඞ්ගාදීනං ගෙය්‍යඞ්ගභාවොති. එවං සුත්තාදීනං අඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරාභාවො වෙදිතබ්බො.

අත්ථත්ථන්ති අත්ථභූතං යථාභූතං අත්ථං. අනත්ථම්පි කෙචි විපල්ලාසවසෙන ‘‘අත්ථො’’ති ගණ්හන්තීති ‘‘අත්ථත්ථ’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. කාරණත්ථන්ති කාරණභූතං අත්ථං, සීලං සමාධිස්ස කාරණං, සමාධි විපස්සනායාති එවං තස්ස තස්ස කාරණභූතං අත්ථං. තෙනාහ ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සීල’’න්තිආදි. තෙනෙතං දස්සෙති – ඉමස්මිං ඨානෙ සීලං කථිතං, තඤ්ච යාවදෙව සමාධත්ථං, සමාධි විපස්සනත්ථො, විපස්සනා මග්ගත්ථා, මග්ගො ඵලත්ථො, වට්ටං කථිතං යාවදෙව විවට්ටාධිගමත්ථන්ති ජානිතුං න සක්කොන්තීති. එවං පාළියං ‘‘අත්ථ’’න්ති ඉමිනා භාසිතත්ථපයොජනත්ථානං ගහිතතා වෙදිතබ්බා. න පරිග්ගණ්හන්තීති න විචාරෙන්ති, නිජ්ඣානපඤ්ඤාක්ඛමා න හොන්ති, නිජ්ඣායිත්වා පඤ්ඤාය රොචෙත්වා ගහෙතබ්බා න හොන්තීති අධිප්පායො. ඉති එවං එතාය පරියත්තියා වාදප්පමොක්ඛානිසංසා අත්තනො උපරි පරෙහි ආරොපිතවාදස්ස නිග්ගහස්ස මොක්ඛපයොජනා හුත්වා ධම්මං පරියාපුණන්ති. වාදප්පමොක්ඛො වා නින්දාපමොක්ඛො. යස්ස චාති යස්ස ච සීලාදිපූරණෙන පත්තබ්බස්ස, මග්ගස්ස වා තදධිගමෙන පත්තබ්බස්ස, ඵලස්ස වා තදධිගමෙන පත්තබ්බස්ස, අනුපාදාවිමොක්ඛස්ස වා අත්ථාය. ධම්මං පරියාපුණන්ති, ඤායෙන පරියාපුණන්තීති අධිප්පායො. නානුභොන්ති න වින්දන්ති. තෙසං තෙ ධම්මා දුග්ගහිතා උපාරම්භමානදප්පමක්ඛපළාසාදිහෙතුභාවෙන දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති.

239. අලං පරියත්තො ගදො අස්සාති අලගද්දො අනුනාසිකලොපං ද-කාරාගමඤ්ච කත්වා. වට්ටදුක්ඛකන්තාරතො නිත්ථරණත්ථාය පරියත්ති නිත්ථරණපරියත්ති. භණ්ඩාගාරෙ නියුත්තො භණ්ඩාගාරිකො, භණ්ඩාගාරිකො විය භණ්ඩාගාරිකො, ධම්මරතනානුපාලකො. අඤ්ඤං අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා භණ්ඩාගාරිකස්සෙව සතො පරියත්ති භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති. ‘‘වංසානුරක්ඛකොවා’’ති අවධාරණං සීහාවලොකනඤායෙන තන්තිධාරකොව පවෙණිපාලකොවාති පුරිමපදද්වයෙපි යොජෙතබ්බං.

යදි තන්තිධාරණාදිඅත්ථං බුද්ධවචනස්ස පරියාපුණනං භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති, කස්මා ‘‘ඛීණාසවස්සා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං, නනු එකච්චස්ස පුථුජ්ජනස්සපි අයං නයො ලබ්භතීති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. අත්තනො ඨානෙති නිත්ථරණට්ඨානෙ. කාමං පුථුජ්ජනො ‘‘පවෙණිං පාලෙස්සාමී’’ති අජ්ඣාසයෙන පරියාපුණාති. අත්තනො පන භවකන්තාරතො අනිත්තිණ්ණත්තා තස්ස සා පරියත්ති නිත්ථරණපරියත්ති එව නාම හොතීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදි.

නිජ්ඣානං ඛමන්තීති නිජ්ඣානපඤ්ඤං ඛමන්ති. තත්ථ තත්ථ ආගතෙ සීලාදිධම්මෙ නිජ්ඣායිත්වා පඤ්ඤාය රොචෙත්වා යාථාවතො ගහෙතබ්බා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘ඉධ සීල’’න්තිආදි. න කෙවලං සුග්ගහිතං පරියත්තිං නිස්සාය මග්ගභාවනාඵලසච්ඡිකිරියා, පරවාදනිග්ගහසකවාදපතිට්ඨාපනාදීනිපි ඉජ්ඣන්තීති දස්සෙතුං ‘‘පරවාදෙ’’තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහං නිග්ගහිත්වා’’තිආදි (දී. නි. 2.268). ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානන්ති දිට්ඨිවිනිවෙඨනාදිවසෙන ඉච්ඡිතං ඉච්ඡිතං පාළිපදෙසං. මොචෙතුන්ති අපනෙතුං. අහිතාය දුක්ඛාය අසංවත්තනම්පි තදභාවෙ උප්පජ්ජනකහිතසුඛස්ස කාරණමෙව තස්මිං සති භාවතොති. සුග්ගහිතඅලගද්දස්සපි හිතාය සුඛාය සංවත්තනතා දට්ඨබ්බා.

240. උත්තරන්ති එතෙනාති උත්තරො, සිනන්ති බන්ධන්තීති සෙතු, උත්තරො ච සො සෙතු චාති උත්තරසෙතු. කූලං පරතීරං වහති පාපෙතීති කුල්ලං. කලාපං කත්වා බද්ධොති වෙළුනළාදීහි කලාපවසෙන බද්ධො. අණුන්ති ඉදං අට්ඨසමාපත්තිආරම්මණං සඤ්ඤොජනං සන්ධාය වදති. ථූලන්ති ඉතරං. දිට්ඨින්ති යථාභූතදස්සනං, විපස්සනන්ති අත්ථො. එවං පරිසුද්ධං එවං පරියොදාතන්ති තෙභූමකෙසු ධම්මෙසු ඤාතං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති, එවං තණ්හාදිට්ඨිසංකිලෙසාභාවෙන සබ්බසො විසුද්ධං, පරිසුද්ධත්තා එව පරියොදාතං. න අල්ලීයෙථාති නිකන්තිවසෙන න නිස්සයෙථ. න කෙලායෙථාති න මමායෙථ. න ධනායෙථාති ධනං ද්‍රබ්‍යං න කයිරාථ. උභයත්ථාති සමථෙ විපස්සනාය ච.

අසද්ධම්මෙතිආදීසු අසතං හීනජ්ඣාසයානං ධම්මොති අසද්ධම්මො. ගාමවාසීනං ධම්මොති ගාමධම්මො. කිලෙසානං වස්සනසභාවතාය වසලධම්මො. කිලෙසෙහි දූසිතත්තා ථූලත්තා ච දුට්ඨුල්ලො. උදකසුද්ධිපරියොසානතාය ඔදකන්තිකො. ‘‘ධම්මාපි වො පහාතබ්බා’’ති ඉමිනාපි ඔවාදෙන භික්ඛූ උද්දිස්ස කථෙන්තොපි අරිට්ඨංයෙව නිග්ගණ්හාති.

241. තිවිධග්ගාහවසෙනාති තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහවසෙන. යදි එවං ‘‘අහං මමාති ගණ්හාතී’’ති ගාහද්වයමෙව කස්මා වුත්තන්ති? නයිදමෙවං තත්ථාපි ගාහත්තයස්සෙව වුත්තත්තා. ‘‘අහ’’න්ති හි ඉමිනා මානදිට්ඨිග්ගාහා වුත්තා ‘‘අහමස්මී’’ති ගාහසාමඤ්ඤතො. දිට්ඨිපි දිට්ඨිට්ඨානං පුරිමුප්පන්නාය දිට්ඨියා උත්තරදිට්ඨියා සක්කායදිට්ඨියා සස්සතදිට්ඨියා ච කාරණභාවතො. ආරම්මණං පඤ්ච ඛන්ධා, රූපාරම්මණාදීනි ච. දිට්ඨියා පච්චයො අවිජ්ජා-ඵස්ස-සඤ්ඤා-විතක්ක-අයොනිසොමනසිකාර-පාපමිත්තපරතොඝොසාදිකො දිට්ඨියා උපනිස්සයාදිපච්චයො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.124)‘‘කතමානි අට්ඨ දිට්ඨිට්ඨානානි අවිජ්ජාපි ඵස්සොපි සඤ්ඤාපි විතක්කොපි අයොනිසොමනසිකාරොපි පාපමිත්තොපි පරතොඝොසොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදි. රූපාරම්මණාති රුප්පනසභාවධම්මාරම්මණා. රූපං පන අත්තාති න වත්තබ්බං ඉධ ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති (සං. නි. 3.81, 345) ඉමස්ස ගාහස්ස අනධිප්පෙතත්තා. සො හි ‘‘යම්පි තං දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදිනා පරතො වුච්චති. ඉධ පන ‘‘රූපවන්තං අත්තානං සමනුපස්සති, අත්තනි රූපං, රූපස්මිං අත්තාන’’න්ති ඉමෙ තයො ගාහා අධිප්පෙතාති කෙචි, තදයුත්තං. යස්මා රූපං අත්තා න හොති, අත්තග්ගාහස්ස පන ආලම්බනං හොති, අත්තසභාවෙයෙව වා රූපාදිධම්මෙ ආරබ්භ අත්තදිට්ඨි උප්පජ්ජති, න අත්තානං තස්ස පරමත්ථතො අනුපලබ්භනතො, තස්මා රූපාදිආරම්මණාව අත්තදිට්ඨීති කත්වා වුත්තං, රූපං පන ‘‘අත්තා’’ති න වත්තබ්බන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. ‘‘යම්පි තං දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදිනා පන විපස්සනාපටිවිපස්සනා විය දිට්ඨිඅනුපස්සනා නාම දස්සිතා.

ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනානං සම්පත්තගාහින්ද්‍රියවිසයතාය පත්වා ගහෙතබ්බතා. තඤ්හි තස්ස අත්තනො විසයං පරිභුත්වා සම්බන්ධං හුත්වා ගණ්හාති. අවසෙසානි සත්තායතනානි විඤ්ඤාතං නාම මනසා විඤ්ඤාතබ්බතො. අඤ්ඤථා ඉතරෙසම්පි විඤ්ඤාතතා සියා. පත්තන්ති අධිගතං. පරියෙසිතන්ති ගවෙසිතං. අනුවිචරිතන්ති චින්තිතං. තෙනාහ ‘‘මනසා’’ති. එත්ථ ච පත්තපරියෙසනානං අපටික්ඛෙපස්ස, විසුං, එකජ්ඣං පටික්ඛෙපස්ස ච වසෙන චතුක්කොටිකං දස්සෙත්වා පත්තපරියෙසිතෙහි අනුවිචරිතස්ස භෙදං දස්සෙතුං ‘‘ලොකස්මිඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. පරියෙසිත්වා පත්තං පඨමං චෙතසා පච්ඡා කායෙන පත්තත්තා පත්තං නාම. පරියෙසිත්වා නොපත්තං පරියෙසිතං නාම කෙවලං පරියෙසිතභාවතො. අපරියෙසිත්වා පත්තඤ්ච නොපත්තඤ්ච මනසා අනුවිචරිතබ්බතො මනසානුවිචරිතං නාම.

අයඤ්ච විකප්පො ආකුලො වියාති ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. පත්තට්ඨෙනාති පත්තභාවෙන පත්තතාසාමඤ්ඤෙන. අපරියෙසිත්වා නොපත්තං මනසානුවිචරිතං නාම පත්තියා පරියෙසනාය ච අභාවතො. සබ්බං වා එතන්ති ‘‘පරියෙසිත්වා පත්තම්පී’’තිආදිනා වුත්තං චතුබ්බිධම්පි. ඉමිනාති ‘‘යම්පි තං දිට්ඨිට්ඨානං’’තිආදිවචනෙන. විඤ්ඤාණාරම්මණා තණ්හාමානදිට්ඨියො කථිතා පාරිසෙසඤායෙන. එවං පාරිසෙසඤායපරිග්ගහෙ කිං පයොජනන්ති ආහ ‘‘දෙසනාවිලාසෙනා’’තිආදි. යෙසං විනෙය්‍යානං දෙසෙතබ්බධම්මස්ස සරූපං අනාමසිත්වා ආරම්මණකිච්ච-සම්පයුත්තධම්ම-ඵලවිසෙසාදි-පකාරන්තරවිභාවනෙන පටිවෙධො හොති, තෙසං තප්පකාරභෙදෙහි ධම්මෙහි, යෙසං පන යෙන එකෙනෙව පකාරෙන සරූපෙනෙව වා විභාවනෙ කතෙ පටිවෙධො හොති, තෙසං තං වත්වා ධම්මිස්සරත්තා තදඤ්ඤං නිරවසෙසාකාරවිභාවනඤ්ච දෙසනාවිලාසො. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨාදිආරම්මණවසෙන විඤ්ඤාණං දස්සිත’’න්ති.

දිට්ඨිට්ඨානන්ති දිට්ඨි එව දිට්ඨිට්ඨානං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. යං රූපං එසා දිට්ඨි ‘‘ලොකො ච අත්තා චා’’ති ගණ්හාති. තං රූපං සන්ධාය ‘‘සො ලොකො සො අත්තා’’ති වචනං වුත්තන්ති යොජනා. සො පෙච්චභවිස්සාමීති උද්ධමාඝාතනිකවාදවසෙනායං දිට්ඨීති ආහ ‘‘සො අහං පරලොකං ගන්ත්වා නිච්චො භවිස්සාමී’’තිආදි. ධුවොති ථිරො. සස්සතොති සබ්බදාභාවී. අවිපරිණාමධම්මොති ජරාය මරණෙන ච අවිපරිණාමෙතබ්බසභාවො, නිබ්බිකාරොති අත්ථො. තම්පි දස්සනන්ති තම්පි තථාවුත්තං දිට්ඨිදස්සනං අත්තානං විය තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහවිසෙසෙන ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘එතං මමා’’තිආදි. දිට්ඨාරම්මණාති දිට්ඨිවිසයා. කථං පන දිට්ඨි දිට්ඨිවිසයා හොතීති ආහ ‘‘විපස්සනායා’’තිආදි. පටිවිපස්සනාකාලෙති යමකතො සම්මසනාදිකාලං සන්ධායාහ. තත්ථ අක්ඛරචින්තකානං සද්දෙ විය, වෙදජ්ඣායීනං වෙදසත්ථෙ විය ච දිට්ඨියං දිට්ඨිගතිකානං දිට්ඨිග්ගාහප්පවත්ති දට්ඨබ්බා.

සමනුපස්සතීති පදස්ස ච තස්සො සමනුපස්සනා අත්ථොති යොජනා. තෙන සමනුපස්සනා නාම චතුබ්බිධාති දස්සෙති. තත්ථ ඤාණං තාව සමවිසමං සම්මා යාථාවතො අනුපස්සතීති සමනුපස්සනා. ඉතරා පන සංකිලෙසවසෙන අනු අනු පස්සන්තීති සමනුපස්සනා. යදි එවං හොතු තාව දිට්ඨිසමනුපස්සනා මිච්ඡාදස්සනභාවතො, කථං තණ්හාමානාති? තණ්හායපි සත්තානං පාපකරණෙ උපායදස්සනවසෙන පඤ්ඤාපතිරූපිකා පවත්ති ලබ්භතෙව, යාය වඤ්චනනිකතිසාචියොගා සම්භවන්ති. මානොපි සෙය්‍යාදිනා දස්සනවසෙනෙව තථා අත්තානං ඌහතීති තණ්හාමානානං සමනුපස්සනාපතිරූපිකා පවත්ති ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. අවිජ්ජමානෙති ‘‘එතං මමා’’ති එවං ගහෙතබ්බෙ තණ්හාවත්ථුස්මිං අජ්ඣත්තඛන්ධපඤ්චකෙ අනුපලබ්භමානෙ විනට්ඨෙ. න පරිතස්සති භයපරිත්තාසතණ්හාපරිත්තාසානං මග්ගෙන සමුග්ඝාතිතත්තා.

242. චතූහි කාරණෙහීති ‘‘අසති න පරිතස්සතී’’ති වුත්තම්පි ඉතරෙහි තීහි සහ ගහෙත්වා වුත්තං. චතූහි කාරණෙහීති චතුක්කොටිකසුඤ්ඤතාකථනස්ස කාරණෙහි. බහිද්ධා අසතීති බාහිරෙ වත්ථුස්මිං අවිජ්ජමානෙ. සා පනස්ස අවිජ්ජමානතා ලද්ධවිනාසෙන වා අලද්ධාලාභෙන වාති පාළියං – ‘‘අහු වත මෙ, තං වත මෙ නත්ථි, සියා වත මෙ, තං වතාහං න ලභාමී’’ති වුත්තන්ති තදුභයං පරික්ඛාරවසෙන විභජිත්වා තත්ථ පරිතස්සනං දස්සෙතුං ‘‘බහිද්ධා පරික්ඛාරවිනාසෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යානං ‘‘රථො වය්හ’’න්ති එවමාදි. වාහනං හත්ථිඅස්සාදි.

යෙහි කිලෙසෙහීති යෙහි අසන්තපත්ථනාදීහි කිලෙසෙහි. එවං භවෙය්‍යාති එවං ‘‘අහු වත මෙ’’තිආදිනා චොදනාදි භවෙය්‍ය. දිට්ඨිට්ඨානාධිට්ඨානපරියුට්ඨානාභිනිවෙසානුසයානන්ති එත්ථ අපරාපරං පවත්තාසු දිට්ඨීසු යා පරතො උප්පන්නා දිට්ඨියො, තාසං පුරිමුප්පන්නා දිට්ඨියො කාරණට්ඨෙන දිට්ඨිට්ඨානානි. අධිකරණට්ඨෙන දිට්ඨාධිට්ඨානානි, පරියුට්ඨානප්පත්තියා සබ්බාපි දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි. ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 2.202, 427; 3.27-29; උදා. 55; මහානි. 20; නෙත්ති. 59) පවත්තියා අභිනිවෙසා. අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ සයන්තීති අනුසයාති එවං දිට්ඨිට්ඨානාදීනං පදානං විභාගො වෙදිතබ්බො. තණ්හාදීහි කම්පනියතාය සබ්බසඞ්ඛාරාව ඉඤ්ජිතානීති සබ්බසඞ්ඛාරඉඤ්ජිතානි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධි, ඛන්ධාව උපධි ඛන්ධූපධි. එස නයො සෙසෙසුපි. තදෙව ච ආගම්ම තණ්හා ඛීයති විරජ්ජති නිරුජ්ඣතීති යොජනා. උච්ඡිජ්ජිස්සාමි නාමස්සූතිආදීසු නිපාතමත්තං, සංසයෙ වා. තාසොති අත්තනියාභාවං පටිච්ච තණ්හාපරිත්තාසො චෙව භයපරිත්තාසො ච. තෙනාහ ‘‘තාසො හෙසො’’තිආදි. නො චස්සං,නො ච මෙ සියාති ‘‘අහ’’න්ති කිර කොචි නො චස්සං, ‘‘මෙ’’ති ච කිඤ්චි නො සියාති. තාසප්පතීකාරදස්සනඤ්හෙතං.

243. එත්තාවතාති ‘‘එවං වුත්තෙ’’තිආදිනා, පුච්ඡානුසන්ධිවසෙන පවත්තාය ‘‘ඡයිමානි, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිට්ඨානානී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.241) වා. සාපි හි අජ්ඣත්තඛන්ධවිනාසෙ පරිතස්සනකං දස්සෙත්වා අපරිතස්සනකං දස්සෙන්තී පවත්තාති තස්සනකස්ස සුඤ්ඤතාදස්සනං අකිච්චසාධකම්පි සුඤ්ඤතාදස්සනමෙවාති ඉමෙසං වසෙන ‘‘චතුක්කොටිකා සුඤ්ඤතා කථිතා’’ති වුත්තං. බහිද්ධා පරික්ඛාරන්ති බාහිරං සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකඤ්ච සත්තොපකරණං. තඤ්හි ජීවිතවුත්තියා පරික්ඛාරකට්ඨෙන ‘‘පරික්ඛාරො’’ති වුත්තං. පරිග්ගහං නාම කත්වාති ‘‘මම ඉද’’න්ති පරිග්ගහෙතබ්බතාය පරිග්ගහිතං නාම කත්වා. සබ්බොපි දිට්ඨිග්ගාහො ‘‘අත්තා නිච්චො ධුවො සස්සතො, අත්තා උච්ඡිජ්ජති විනස්සතී’’තිආදිනා අත්තදිට්ඨිසන්නිස්සයොයෙවාති වුත්තං ‘‘සක්කායදිට්ඨිපමුඛා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො’’ති. අයාථාවග්ගාහිනා අභිනිවෙසනපඤ්ඤාපනානං උපත්ථම්භභාවතො දිට්ඨි එව නිස්සයොති දිට්ඨිනිස්සයො. පරිග්ගණ්හෙය්‍යාති නිච්චාදිවිසෙසයුත්තං කත්වා පරිග්ගණ්හෙය්‍ය. කිමෙවං පරිග්ගහෙතුං සක්කුණෙය්‍ය? සබ්බත්ථාති ‘‘තං, භික්ඛවෙ, අත්තවාදුපාදානං උපාදියෙථ, තං, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිනිස්සයං නිස්සයෙථා’’ති එතෙසුපි.

244. අත්තනි වා සතීති යස්ස අත්තනො සන්තකභාවෙන කිඤ්චි අත්තනියන්ති වුච්චෙය්‍ය, තස්මිං අත්තනි සති, සො එව පන අත්තා පරමත්ථතො නත්ථීති අධිප්පායො. සක්කා හි වත්තුං බාහිරකපරිකප්පිතො අත්තා ‘‘පරමත්ථො’’ති? සියා ඛන්ධපඤ්චකං ඤෙය්‍යසභාවත්තා යථා තං ඝටො, යදි පන තදඤ්ඤං නාම කිඤ්චි අභවිස්ස, න තං නියමතො විපරීතං සියාති? න ච සො පරමත්ථතො අත්ථි පමාණෙහි අනුපලබ්භමානත්තා තුරඞ්ගමවිසාණං වියාති. අත්තනියෙ වා පරික්ඛාරෙ සතීති ‘‘ඉදං නාම අත්තනො සන්තක’’න්ති තස්ස කිඤ්චනභාවෙන නිච්ඡිතෙ කිස්මිඤ්චි වත්ථුස්මිං සති. අත්තනො ඉදන්ති හි අත්තනියන්ති. අහන්ති සතීති ‘‘අහං නාමාය’’න්ති අහංකාරවත්ථුභූතෙ පරමත්ථතො නිද්ධාරිතසරූපෙ කිස්මිඤ්චි සති තස්ස සන්තකභාවෙන මමාති කිඤ්චි ගහෙතුං යුත්තං භවෙය්‍ය. මමාති සති ‘‘අහ’’න්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉති පරමත්ථතො අත්තනො අනුපලබ්භමානත්තා අත්තනියං කිඤ්චි පරමත්ථතො නත්ථෙවාති සබ්බසඞ්ඛාරානං අනත්තතාය අනත්තනියතං, අනත්තනියතාය ච අනත්තකතං දස්සෙති. භූතතොති භූතත්ථතො. තථතොති තථසභාවතො. ථිරතොති ඨිතසභාවතො නිබ්බිකාරතො.

යස්මා හුත්වා න හොතීති යස්මා පුබ්බෙ අසන්තං පච්චයසමවායෙන හුත්වා උප්පජ්ජිත්වා පුන භඞ්ගුපගමෙන න හොති, තස්මා න නිච්චන්ති අනිච්චං, අධුවන්ති අත්ථො. තතො එව උප්පාදවයවත්තිතොති උප්පජ්ජනවසෙන නිරුජ්ඣනවසෙන ච පවත්තනතො. සභාවවිගමො ඉධ විපරිණාමො, ඛණිකතා තාවකාලිකතා, නිච්චසභාවාභාවො එව නිච්චපටික්ඛෙපො. අනිච්චධම්මා හි තෙනෙව අත්තනො අනිච්චභාවෙන අත්ථතො නිච්චතං පටික්ඛිපන්ති නාම. තථා හි වුත්තං ‘‘න නිච්චන්ති අනිච්ච’’න්ති. උප්පාදජරාභඞ්ගවසෙන රූපස්ස නිරන්තරබාධතාති පටිපීළනාකාරෙනස්ස දුක්ඛතා. සන්තාපො දුක්ඛදුක්ඛතාදිවසෙන සන්තාපනං පරිදහනං, තතො එවස්ස දුස්සහතාය දුක්ඛමතා. තිස්සන්නං දුක්ඛතානං සංසාරදුක්ඛස්ස ච අධිට්ඨානතාය දුක්ඛවත්ථුකතා. සුඛසභාවාභාවො එව සුඛපටික්ඛෙපො. විපරිණාමධම්මන්ති ජරාය මරණෙන ච විපරිණමනසභාවං. යස්මා ඉදං රූපං පච්චයසමවායෙන උප්පාදං, උප්පාදානන්තරං ජරං පත්වා අවස්සමෙව භිජ්ජති, භින්නඤ්ච භින්නමෙව, නාස්ස කස්සචි සඞ්කමොති භවන්තරානුපගමනසඞ්ඛාතෙන සඞ්කමාභාවෙන විපරිණාමධම්මතං පාකටං කාතුං ‘‘භවසඞ්කන්ති උපගමනසභාව’’න්ති වුත්තං. පකතිභාවවිජහනං සභාවවිගමො නිරුජ්ඣනමෙව. න්ති අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං රූපං. ඉමිනාති ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති රූපස්ස තණ්හාදිග්ගාහානං වත්ථුභාවපටික්ඛෙපෙන. රූපඤ්හි උප්පන්නං ඨිතිං මා පාපුණාතු, ඨිතිප්පත්තං මා ජීරතු, ජරප්පත්තං මා භිජ්ජතු, උදයබ්බයෙහි මා කිලමියතූති න එත්ථ කස්සචි වසීභාවො අත්ථි, ස්වායමස්ස අවසවත්තනට්ඨො අනත්තතාසල්ලක්ඛණස්ස කාරණං හොතීති ආහ ‘‘අවසවත්තනාකාරෙන රූපං, භන්තෙ, අනත්තාති පටිජානන්තී’’ති. නිවාසිකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකවිරහෙන තතො සුඤ්ඤතා සුඤ්ඤට්ඨො, සාමිභූතස්ස කස්සචි අභාවො අස්සාමිකට්ඨො, යථාවුත්තවසවත්තිභාවාභාවො අනිස්සරට්ඨො, පරපරිකප්පිතඅත්තසභාවාභාවො එව අත්තපටික්ඛෙපට්ඨො.

යස්මා අනිච්චලක්ඛණෙන විය දුක්ඛලක්ඛණං, තදුභයෙන අනත්තලක්ඛණං සුවිඤ්ඤාපයං, න කෙවලං, තස්මා තදුභයෙනෙත්ථ අනත්තලක්ඛණවිභාවනං කතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘භගවා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනිච්චවසෙනාති අනිච්චතාවසෙන. දුක්ඛවසෙනාති දුක්ඛතාවසෙන. න උපපජ්ජතීති න යුජ්ජති. තමෙව අයුජ්ජමානතං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුස්ස උප්පාදොපී’’තිආදි වුත්තං. යස්මා අත්තවාදී අත්තානං නිච්චං පඤ්ඤපෙති, චක්ඛුං පන අනිච්චං, තස්මා චක්ඛු විය අත්තාපි අනිච්චො ආපන්නො. තෙනාහ ‘‘යස්ස ඛො පනා’’තිආදි. තත්ථ වෙතීති විගච්ඡති නිරුජ්ඣති. ඉති චක්ඛු අනත්තාති චක්ඛුස්ස උදයබ්බයවන්තතාය අනිච්චතා, අත්තනො ච අත්තවාදිනා අනිච්චතාය අනිච්ඡිතත්තා චක්ඛු අනත්තා.

කාමං අනත්තලක්ඛණසුත්තෙ (සං. නි. 3.59; මහාව. 20) – ‘‘යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපං අනත්තා, තස්මා රූපං ආබාධාය සංවත්තතී’’ති රූපස්ස අනත්තතාය දුක්ඛතා විභාවිතා විය දිස්සති, තථාපි ‘‘යස්මා රූපං ආබාධාය සංවත්තති, තස්මා අනත්තා’’ති පාකටතාය සාබාධතාය රූපස්ස අත්තසාරාභාවො විභාවිතො, තතො එව ච ‘‘න ලබ්භති රූපෙ එවං මෙ රූපං හොතු, එවං මෙ රූපං මා අහොසී’’ති රූපෙ කස්සචි අනිස්සරතා, තස්ස ච අවසවත්තනාකාරො දස්සිතොති ආහ ‘‘දුක්ඛවසෙන අනත්තතං දස්සෙතී’’ති. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති යං වත්ථු අනිච්චං, තං දුක්ඛං උදයබ්බයපටිපීළිතත්තා, යං පන නිච්චං තදභාවතො, තං සුඛං යථා තං නිබ්බානන්ති අධිප්පායො. යං තන්ති කාරණනිද්දෙසොවායං, යස්මා රූපං අනිච්චං, තං තස්මාති අත්ථො. යං දුක්ඛං තදනත්තාති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අනිච්චන්ති ඉමිනා ඝටාදි විය පච්චයුප්පන්නත්තා රූපං අනිච්චන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඉමිනාව නයෙන ‘‘අනත්තා’’ති වත්තුං ලබ්භමානෙපි ‘‘අනත්තා’’ති වත්තා නාම නත්ථි. එවං දුක්ඛන්ති වදන්තීති එත්ථාපි යථාරහං වත්තබ්බං ‘‘අක්ඛිසූලාදිවිකාරප්පත්තකාලෙ විය පච්චයුප්පන්නත්තා දුක්ඛං රූප’’න්තිආදිනා. දුද්දසං දුප්පඤ්ඤාපනං. තථා හි සරභඞ්ගාදයොපි සත්ථාරො නාද්දසංසු, කුතො පඤ්ඤාපනා. තයිදං අනත්තලක්ඛණං.

තස්මාතිහාතිආදිනා තියද්ධගතරූපං ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා වුත්තන්ති ආහ ‘‘එතරහි අඤ්ඤදාපී’’ති. තං පන යාදිසං තාදිසම්පි තථා වුත්තන්ති අජ්ඣත්තාදිවිසෙසොපි වත්තබ්බො. පි-සද්දෙන වා තස්සාපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

245. උක්කණ්ඨතීති නාභිරමති. අඤ්ඤත්ථ ‘‘නිබ්බිදා’’ති බලවවිපස්සනා වුච්චති, සානුලොමා පන සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ‘‘වුට්ඨානගාමිනී’’ති, සා ඉධ කථං නිබ්බිදා නාම ජාතාති ආහ ‘‘වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය හී’’තිආදි. ඉමිනා සිඛාපත්තනිබ්බෙදතාය වුට්ඨානගාමිනී ඉධ නිබ්බිදානාමෙන වුත්තාති දස්සෙති.

‘‘සො අනුපුබ්බෙන සඤ්ඤග්ගං ඵුසතී’’ති (දී. නි. 1.414, 415) වත්වා ‘‘සඤ්ඤා ඛො පොට්ඨපාද පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා ඤාණ’’න්ති (දී. නි. 1.416) වුත්තත්තා සඤ්ඤග්ගන්ති වුත්තා ලොකියාසු පහානසඤ්ඤාසු සිඛාපත්තභාවතො. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති වුත්තා ඉදප්පච්චයතාදස්සනස්ස මත්ථකප්පත්තීති කත්වා. තතො පරඤ්හි අසඞ්ඛතාරම්මණං ඤාණං හොති. තෙනාහ – ‘‘පුබ්බෙ ඛො සුසිම ධම්මට්ඨිතිඤාණං, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණ’’න්ති (සං. නි. 2.70). පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති වුත්තා මග්ගාධිගමස්ස පරිපන්ථභූතසබ්බසංකිලෙසවිසුද්ධි පධානිකස්ස යොගිනො, පධානභාවනාය වා ජාතං අඞ්ගන්ති කත්වා. පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීති වුත්තා පරමුක්කංසගතපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිභාවතො. අතම්මයතන්ති එත්ථ තම්මයතා නාම තණ්හා, කාමතණ්හාදීසු තාය තාය නිබ්බත්තත්තා තම්මයං නාම තෙභූමිකප්පවත්තං, තස්ස භාවොති කත්වා. තස්සා තණ්හාය පරියාදානතො වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අතම්මයතාති වුච්චති. නිස්සායාති තං අතම්මයතං පච්චයං කත්වා. ආගම්මාති තස්සෙව වෙවචනං. නානත්තාති නානාසභාවා බහූ අනෙකප්පකාරා. නානත්තසිතාති නානාරම්මණනිස්සිතා රූපාදිවිසයා. එකත්තාති එකසභාවා. එකත්තසිතාති එකංයෙව ආරම්මණං නිස්සිතා. තං නිස්සායාති තං එකත්තසිතං උපෙක්ඛං පච්චයං කත්වා. එතිස්සාති එතිස්සා උපෙක්ඛාය. පහානං හොතීති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛතො පභුති සබ්බං උපෙක්ඛං පජහිත්වා ඨිතස්ස ‘‘අතම්මයතා’’ති වුත්තාය වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය අරූපාවචරසමාපත්තිඋපෙක්ඛාය විපස්සනුපෙක්ඛාය ච පහානං හොතීති පරියාදානන්ති වුත්තාති. සබ්බසඞ්ඛාරගතස්ස මුඤ්චිතුකම්‍යතාපටිසඞ්ඛානස්ස සිඛාපත්තභාවතො වුට්ඨානගාමිනී මුඤ්චිතුකම්‍යතා පටිසඞ්ඛානන්ති ච වුත්තා. මුදුමජ්ඣාදිවසෙන පවත්තිආකාරමත්තං, අත්ථතො එකත්ථා මුඤ්චිතුකම්‍යතාදයො, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. ද්වීහි නාමෙහීති ගොත්‍රභු, වොදානන්ති ඉමෙහි ද්වීහි නාමෙහි.

විරාගොති මග්ගො, අච්චන්තමෙව විරජ්ජති එතෙනාති විරාගො, තෙන. මග්ගෙන හෙතුභූතෙන. විමුච්චතීති පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තිවසෙන විමුච්චති. තෙනාහ ‘‘ඵලං කථිත’’න්ති.

මහාඛීණාසවොති පසංසාවචනං යථා ‘‘මහාරාජා’’ති. තථා හි තං පසංසන්තො සත්ථා ‘‘අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු උක්ඛිත්තපලිඝො ඉතිපී’’තිආදිමාහාති. තදත්ථං විවරිතුං ‘‘ඉදානි තස්සා’’තිආදි වුත්තං. යථාභූතෙහීති යාථාවතො භූතෙහි. දුරුක්ඛිපනට්ඨෙනාති පචුරජනෙහි උක්ඛිපිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවෙන. නිබ්බානනගරප්පවෙසෙ විබන්ධනෙන පලිඝො වියාති පලිඝොති වුච්චති. මත්ථකච්ඡින්නො තාලො පත්තඵලාදීනං අනඞ්ගතො තාලාවත්ථු අසිවෙ ‘‘සිවා’’ති සමඤ්ඤා විය. තෙනාහ ‘‘සීසච්ඡින්නතාලො විය කතා’’ති. පුනබ්භවස්ස කරණසීලො, පුනබ්භවං වා ඵලං අරහතීති පොනොභවිකො. එවංභූතො පන පුනබ්භවං දෙති නාමාති ආහ ‘‘පුනබ්භවදායකො’’ති. පුනබ්භවඛන්ධානං පච්චයොති ඉමිනා ජාතිසංසාරොති ඵලූපචාරෙන කාරණං වුත්තන්ති දස්සෙති. පරික්ඛාති වුච්චති සන්තානස්ස පරික්ඛිපනතො. සංකිණ්ණත්තාති සබ්බසො කිණ්ණත්තා විනාසිතත්තා. ගබ්භීරානුගතට්ඨෙනාති ගම්භීරං අනුපවිට්ඨට්ඨෙන. ලුඤ්චිත්වාති උද්ධරිත්වා. එතානීති කාමරාගසඤ්ඤොජනාදීනි. අග්ගළාති වුච්චන්ති අවධාරණට්ඨෙන. අග්ගමග්ගෙන පතිතො මානද්ධජො එතස්සාති පතිතමානද්ධජො. ඉතරභාරොරොපනස්ස පුරිමපදෙහි පකාසිතත්තා ‘‘මානභාරස්සෙව ඔරොපිතත්තා පන්නභාරොති අධිප්පෙතො’’ති වුත්තං. මානසංයොගෙනෙව විසංයුත්තත්තාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පඤ්චපි ඛන්ධෙ අවිසෙසතො අස්මීති ගහෙත්වා පවත්තමානො ‘‘අස්මිමානො’’ති අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘රූපෙ අස්මීති මානො’’තිආදි.

නගරද්වාරස්ස පරිස්සයපටිබාහනත්ථඤ්චෙව සොභනත්ථඤ්ච උභොසු පස්සෙසු එසිකත්ථම්භෙ නිඛණිත්වා ඨපෙන්තීති ආහ ‘‘නගරද්වාරෙ උස්සාපිතෙ එසිකත්ථම්භෙ’’ති. පාකාරවිද්ධංසනෙනෙව පරික්ඛාය භූමිසමකරණං හොතීති ආහ ‘‘පාකාරං භින්දන්තො පරික්ඛං සංකිරිත්වා’’ති. එවන්තිආදි උපමාසංසන්දනං. සන්තො සංවිජ්ජමානො කායො ධම්මසමූහොති සක්කායො, උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං. ද්වත්තිංස කම්මකාරණා දුක්ඛක්ඛන්ධෙ ආගතා. අක්ඛිරොගසීසරොගාදයො අට්ඨනවුති රොගා. රාජභයාදීනි පඤ්චවීසති මහාභයානි.

246. අනධිගමනීයවිඤ්ඤාණතන්ති ‘‘ඉදං නාම නිස්සාය ඉමිනා නාම ආකාරෙන පවත්තතී’’ති එවං දුවිඤ්ඤෙය්‍යචිත්තතං. අන්වෙසන්ති පච්චත්තෙ එකවචනන්ති ආහ ‘‘අන්වෙසන්තො’’ති. සත්තොපි තථාගතොති වුච්චති ‘‘තථාගතො පරං මරණා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.65) විය. සත්තො හි යථෙකො කම්මකිලෙසෙහි ඉත්ථත්තං ආගතො, තථා අපරොපි ආගතොති ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. උත්තමපුග්ගලොති භගවන්තං සන්ධාය වදති. ඛීණාසවොපීති යො කොචි ඛීණාසවොපි ‘‘තථාගතො’’ති අධිප්පෙතො. සොපි හි යථෙකො චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සූපට්ඨිතචිත්තො සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා අනුත්තරං අරහත්තං ආගතො අධිගතො, තථා අපරොපි ආගතොති ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. අසංවිජ්ජමානොති පරමත්ථතො අනුපලබ්භනීයො. අවින්දෙය්‍යොති න වින්දිතබ්බො, දුවිඤ්ඤෙය්‍යොති අත්ථො.

තථාගතො සත්තො පුග්ගලොති න පඤ්ඤපෙමි පරමත්ථතො සත්තස්සෙව අභාවතොති අධිප්පායො. කිං පඤ්ඤපෙස්සාමි පඤ්ඤත්තිඋපාදානස්සපි ධරමානකස්ස අභාවතො. ‘‘අනුප්පාදො ඛෙමං, අනුප්පත්ති ඛෙම’’න්තිආදිනා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා පක්ඛන්ධනවසෙන පවත්තං අග්ගඵලසමාපත්තිඅත්ථං විපස්සනාචිත්තං වා.

තුච්ඡාති කරණෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘තුච්ඡකෙනා’’ති. විනයතීති විනයො, සො එව වෙනයිකො. තථා මන්ති තථාභූතං මං. පරමත්ථතො විජ්ජමානස්ස හි සත්තස්ස අභාවං වදන්තො සත්තවිනාසපඤ්ඤාපකො ච නාම සියා, අහං පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං තං ‘‘නත්ථී’’ති වදාමි. යථා ච ලොකො වොහරති, තථෙව තං වොහරාමි, තථාභූතං මං යෙ සමණබ්‍රාහ්මණා ‘‘වෙනයිකො සමණො ගොතමො’’ති වදන්තා අසතා තුච්ඡා මුසා අභූතෙන අබ්භාචික්ඛන්තීති යොජනා. අප්පටිසන්ධිකස්ස ඛීණාසවස්ස චරිමචිත්තං නිරුපාදානතො අනුපාදානො විය ජාතවෙදො පරිනිබ්බුතං ඉදං නාම නිස්සිතන්ති න පඤ්ඤායතීති වදන්තො කිමෙත්තාවතා උච්ඡෙදවාදී භවෙය්‍ය, නාහං කදාචිපි අත්ථි, නාපි කොචි අත්ථීති වදාමි. එවං සන්තෙ කිං නිස්සාය තෙ මොඝපුරිසා සතො සත්තස්ස නාම උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙතීති වදන්තා අසතා…පෙ… අබ්භාචික්ඛන්තීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

මහාබොධිමණ්ඩම්හීති බොධිමණ්ඩග්ගහණෙන සත්තසත්තාහමාහ. තෙන ධම්මචක්කපවත්තනතො (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) පුබ්බෙ වුත්තං තන්තිදෙසනං වදති. චතුසච්චමෙව පඤ්ඤපෙමීති එතෙන සච්චවිමුත්තා සත්ථුදෙසනා නත්ථීති දස්සෙති. එත්ථ ච – ‘‘පුබ්බෙ චෙව එතරහි ච දුක්ඛඤ්චෙව පඤ්ඤපෙමි දුක්ඛස්ස ච නිරොධ’’න්ති වදන්තො භගවා නාහං කදාචිපි ‘‘අත්තා උච්ඡිජ්ජති, විනස්සතී’’ති වා, ‘‘අත්තා නාම කොචි අත්ථී’’ති වා වදාමි. එවං සන්තෙ කිං නිස්සාය තෙ මොඝපුරිසා ‘‘සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙතී’’ති අසතා තුච්ඡෙන අබ්භාචික්ඛන්තීති දස්සෙති. පරෙති අමාමකා, මම ඔවාදස්ස අභාජනභූතාති අත්ථොති ආහ ‘‘සච්චානි…පෙ… අසමත්ථපුග්ගලා’’ති. අධිප්පායෙනාති ඉමිනා තෙසං අධිප්පායමත්තං, රොසනවිහෙසනානි පන තථාගතස්ස ආකාසස්ස විලිඛනං විය න සම්භවන්තියෙවාති දස්සෙති. ආහනති චිත්තන්ති ආඝාතො. අප්පතීතා හොන්ති එතෙනාති අප්පච්චයො. චිත්තං න අභිරාධයතීති අනභිරද්ධි. අතුට්ඨීති තුට්ඨිපටිපක්ඛො තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදො, කොධො එව වා.

පරෙති අඤ්ඤෙ එකච්චෙ. ආනන්දන්ති පමොදන්ති එතෙනාති ආනන්දො, පීතියා එවෙතං අධිවචනං. සොභනමනතා සොමනස්සං, චෙතසිකසුඛස්සෙතං අධිවචනං. උප්පිලති පුරිමාවත්ථාය භිජ්ජති විසෙසං ආපජ්ජතීති උප්පිලං, තදෙව උප්පිලාවිතං, තස්ස භාවො උප්පිලාවිතත්තං. යාය උප්පන්නාය කායචිත්තං වාතපූරිතභත්තා විය උද්ධුමායනාකාරප්පත්තං හොති, තස්සා ගෙහස්සිතාය ඔදග්ගියපීතියා එතං අධිවචනං. සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං අසමත්ථාති දුක්ඛමෙව උප්පජ්ජති නිරුජ්ඣති ච, න අඤ්ඤො සත්තො නාම අත්ථීති එවං ජානිතුං අසමත්ථා ‘‘අත්තා නාම අත්ථී’’ති එවංදිට්ඨිනො අප්පහීනවිපල්ලාසා. උත්තමං පසාදනීයට්ඨානං තථාගතම්පි අක්කොසන්ති, කිමඞ්ගං පන භික්ඛූති අධිප්පායො.

247. අනත්තනියෙපි ඛන්ධපඤ්චකෙ මිච්ඡාගාහවසෙන අත්තනියසඤ්ඤාය පවත්තස්ස ඡන්දරාගස්ස පහානං. අම්හාකං නෙව අත්තාති යස්මා රූපවෙදනාදියෙව අත්තග්ගාහවත්ථු තබ්බිනිමුත්තස්ස ලොභනෙය්‍යස්ස අභාවතො. එතං තිණකට්ඨසාඛාපලාසං න අම්හාකං රූපං, න විඤ්ඤාණං, තස්මා අම්හාකං නෙව අත්තාති යොජනා. අජ්ඣත්තිකස්ස වත්ථුනො නෙව අත්තාති පටික්ඛිත්තත්තා බාහිරවත්ථු අත්තනියභාවෙන පටික්ඛිත්තං හොතීති ආහ ‘‘අම්හාකං චීවරාදිපරික්ඛාරොපි න හොතී’’ති. ඛන්ධපඤ්චකංයෙවාති බාහිරවත්ථුං නිදස්සනං කත්වා ඛන්ධපඤ්චකංයෙව න තුම්හාකන්ති පජහාපෙති. න උප්පාටෙත්වා කන්දං විය. න ලුඤ්චිත්වා වා කෙසෙ වියාති. ඉමිනා රූපාදීනං නාමමුඛෙන පහානං ඉච්ඡන්ති. උල්ලිඞ්ගිතමත්ථං ඡන්දරාගවිනයෙන පජහාපෙතීති සරූපතො දස්සෙති.

248. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා’’තිආදි දෙසනා තිපරිවට්ටං. යාව ඉමං ඨානන්ති ‘‘එවං ස්වාක්ඛාතො’’ති යාවායං පාළිපදෙසො. සුවිඤ්ඤෙය්‍යභාවෙන අක්ඛාතත්තාපි ස්වාක්ඛාතොති ආහ ‘‘සුකථිතත්තා එව උත්තානො විවටො පකාසිතො’’ති. තිරියං විදාරණෙන ඡින්නං, දීඝසො ඵාලනෙන භින්නං, තතො එව තත්ථ තත්ථ සිබ්බිතගණ්ඨිකතජිණ්ණවත්ථං පිලොතිකා, තදභාවතො ඡින්නපිලොතිකො, පිලොතිකරහිතොති අත්ථො. ඉරියාපථ-සණ්ඨපනඅවිජ්ජමානඣාන-විපස්සනානි ඡින්නාය අවිජ්ජමානාය පටිපත්තියා සිබ්බනගණ්ඨිකරණසදිසානි, තාදිසං ඉධ නත්ථීති ආහ ‘‘න හෙත්ථ…පෙ… අත්ථී’’ති. පතිට්ඨාතුං න ලභතීති පෙසලෙහි සද්ධිං සංවාසවසෙනපි පතිට්ඨාතුං න ලභති, විසෙසාධිගමවසෙන පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

කාරණ්ඩවං නිද්ධමථාති විපන්නසීලතාය කචවරභූතං පුග්ගලං කචවරමිව නිරපෙක්ඛා අපනෙථ. කසම්බුඤ්චාපකස්සථාති කසටභූතඤ්ච නං ඛත්තියාදීනං මජ්ඣගතං සම්භින්නං පග්ඝරිතකුට්ඨං චණ්ඩාලං විය අපකස්සථ නික්කඩ්ඪථ. කිං කාරණං? සඞ්ඝාරාමො නාම සීලවන්තානං කතො, න දුස්සීලානං, යතො එතදෙව. තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙති යථා පලාපා අන්තොසාරරහිතා අතණ්ඩුලා බහි ථුසෙන වීහි විය දිස්සන්ති, එවං පාපභික්ඛූ අන්තොසීලරහිතාපි බහි කාසාවාදිපරික්ඛාරෙන භික්ඛූ විය දිස්සන්ති, තස්මා ‘‘පලාපා’’ති වුච්චන්ති, තෙ පලාපෙ වාහෙථ ඔධුනාථ විධමථ. පරමත්ථතො අස්සමණෙ වෙසමත්තෙන සමණමානිනෙ එවං නිද්ධමිත්වාන…පෙ…පතිස්සතාති. තත්ථ කප්පයව්හොති කප්පෙථ, කරොථාති වුත්තං හොති. පතිස්සතාති පති පති සතා සම්පජානන්තා සුට්ඨු පජානන්තා. පතිස්සතා වා සප්පතිස්සා අඤ්ඤමඤ්ඤං සගාරවා. අථෙවං සුද්ධා සුද්ධෙහි සංවාසං කප්පෙන්තා දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සමග්ගා. අනුක්කමෙන පරිපාකගතපඤ්ඤතාය නිපකා. සබ්බස්සෙවිමස්ස දුක්ඛවට්ටස්ස අන්තං කරිස්සථ, පරිනිබ්බානං පාපුණිස්සථාති අත්ථො.

වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය සබ්බසො සමුච්ඡින්නවට්ටමූලකත්තා.

ධම්මං අනුස්සරන්ති, ධම්මස්ස වා අනුස්සරණසීලාති ධම්මානුසාරිනො. එවං සද්ධානුසාරිනොපි වෙදිතබ්බා. පටිපන්නස්සාති පටිපජ්ජමානස්ස, සොතාපත්තිමග්ගට්ඨොපි අධිප්පෙතො. අධිමත්තන්ති බලවං. පඤ්ඤාවාහීති පඤ්ඤං වාහෙති, පඤ්ඤා වා ඉමං පුග්ගලං වහතීති පඤ්ඤාවාහීතිපි වදන්ති. පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමන්ති පඤ්ඤං පුරෙචාරිකං කත්වා. අයං වුච්චතීති අයං එවරූපො පුග්ගලො පඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන ධම්මෙන සරති අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. සද්ධාවාහීති සද්ධං වාහෙති, සද්ධා වා ඉමං පුග්ගලං වහතීති සද්ධාවාහීතිපි වදන්ති. සද්ධාපුබ්බඞ්ගමන්ති සද්ධං පුරෙචාරිකං කත්වා. අයං වුච්චතීති අයං එවරූපො පුග්ගලො සද්ධාය සරති අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී. සද්ධාමත්තන්ති ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා බුද්ධසුබුද්ධතාය සද්දහනමත්තං. මත්ත-සද්දෙන අවෙච්චප්පසාදං නිවත්තෙති. පෙමමත්තන්ති යථාවුත්තසද්ධානුසාරෙන උප්පන්නං තුට්ඨිමත්තං. සිනෙහොති කෙචි. එවං විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නිසින්නානන්ති කලාපසම්මසනාදිවසෙන ආරද්ධවිපස්සනානං. එකා සද්ධාති විපස්සනානුසාරෙන ස්වාක්ඛාතධම්මතා සිද්ධා, තතො එව එකා සෙට්ඨා උළාරා සද්ධා උප්පජ්ජති. එකං පෙමන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සග්ගෙ ඨපිතා විය හොන්තීති තෙසං සද්ධාපෙමානං සග්ගසංවත්තනියතාය අබ්‍යභිචාරීභාවමාහ. චූළසොතාපන්නොති වදන්ති එකදෙසෙන සච්චානුබොධෙ ඨිතත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අලගද්දූපමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.