9. ද්වෙධාවිතක්කසුත්තවණ්ණනා

206. ද්වෙ ද්වෙ භාගෙති ද්වෙ ද්වෙ කොට්ඨාසෙ කත්වා. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘ඉමං එකං භාගමකාසිං, ඉමං දුතියභාගමකාසි’’න්ති වචනතො සබ්බෙපි විතක්කා සංකිලෙසවොදානවිභාගෙන ද්වෙව භාගා කතා, අපරාපරුප්පත්තියා පනෙතෙසං අභිණ්හාචාරං උපාදාය පාළියං ‘‘ද්විධා කත්වා’’ති ආමෙඩිතවචනන්ති ‘‘ද්වෙ ද්වෙ භාගෙ කත්වා’’ති ආමෙඩිතවචනවසෙනෙව වුත්තො. අථ වා භාගද්වයස්ස සප්පටිභාගතාය තත්ථ යං යං ද්වයම්පි ඛො උජුවිපච්චනීකං, තං තං විසුං විසුං ගහෙතුකාමො භගවා ආහ ‘‘ද්විධා කත්වා විතක්කෙ විහරෙය්‍ය’’න්ති. එවං පන චින්තෙත්වා තත්ථ මිච්ඡාවිතක්කානං සම්මාවිතක්කානඤ්ච අනවසෙසං අසඞ්කරතො ච ගහිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමං එකං භාගමකාසිං, ඉමං දුතියභාගමකාසි’’න්ති අවොච. කාමපටිසංයුත්තොති කාමරාගසඞ්ඛාතෙන කාමෙන සම්පයුත්තො, කාමෙන පටිබද්ධො වා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – බ්‍යාපජ්ජති චිත්තං එතෙනාති බ්‍යාපාදො, දොසො. විහිංසති එතාය සත්තෙ, විහිංසනං වා තෙසං එතන්ති විහිංසා, පරෙසං විහෙඨනාකාරෙන පවත්තස්ස කරුණාපටිපක්ඛස්ස පාපධම්මස්සෙතං අධිවචනං. අජ්ඣත්තන්ති අජ්ඣත්තධම්මාරම්මණමාහ. බහිද්ධාති බාහිරධම්මාරම්මණං. ඔළාරිකොති බහලකාමරාගාදිපටිසංයුත්තො. තබ්බිපරියායෙන සුඛුමො. විතක්කොඅකුසලපක්ඛිකොයෙවාති ඉමිනා විතක්කභාවසාමඤ්ඤෙන තත්ථාපි අකුසලභාවසාමඤ්ඤෙන එකභාගකරණං, න එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නතාදිවසෙනාති දස්සෙති.

නෙක්ඛම්මං වුච්චති ලොභාතික්කන්තත්තා පඨමජ්ඣානං, සබ්බාකුසලෙහි නික්ඛන්තත්තා සබ්බං කුසලං. ඉධ පන කාමවිතක්කපටිපක්ඛස්ස අධිප්පෙතත්තා ආහ ‘‘කාමෙහි නිස්සටො නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො විතක්කො’’ති. සොති නෙක්ඛම්මවිතක්කො. යාව පඨමජ්ඣානාති පඨමසමන්නාහාරතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානං එත්ථුප්පන්නො විතක්කො නෙක්ඛම්මවිතක්කොයෙව. පඨමජ්ඣානන්ති ච ඉදං තතො පරං විතක්කාභාවතො වුත්තං. න බ්‍යාපජ්ජති චිත්තං එතෙන, බ්‍යාපාදස්ස වා පටිපක්ඛොති අබ්‍යාපාදො, මෙත්තාපුබ්බභාගො මෙත්තාභාවනාරම්භො. න විහිංසන්ති එතාය, විහිංසාය වා පටිපක්ඛොති අවිහිංසා, කරුණාපුබ්බභාගො කරුණාභාවනාරම්භො.

මහාබොධිසත්තානං මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තකාලතො පට්ඨාය ලද්ධාවසරා සම්මාසඞ්කප්පා උපරූපරි සවිසෙසං පවත්තන්තීති ආහ ‘‘ඡබ්බස්සානි…පෙ… පවත්තිංසූ’’ති. ඤාණස්ස අපරිපක්කත්තා පුබ්බවාසනාවසෙන සතිසම්මොසතො කදාචි මිච්ඡාවිතක්කලෙසොපි හොතියෙවාති තං දස්සෙතුං ‘‘සතිසම්මොසෙන…පෙ… තිට්ඨන්තී’’ති ආහ. යථා නිච්චපිහිතෙපි ගෙහෙ කදාචි වාතපානෙ විවටමත්තෙ ලද්ධාවසරො වාතො අන්තො පවිසෙය්‍ය, එවං ගුත්තින්ද්‍රියෙපි බොධිසත්තසන්තානෙ සතිසම්මොසවසෙන ලද්ධාවසරො අකුසලවිතක්කො උප්පජ්ජි, උප්පන්නො ච කුසලවාරං පච්ඡින්දිත්වා අට්ඨාසි, අථ මහාසත්තො තංමුහුත්තුප්පන්නමෙව පටිවිනොදෙත්වා තෙසං ආයතිං අනුප්පාදාය ‘‘ඉමෙ මිච්ඡාවිතක්කා, ඉමෙ සම්මාවිතක්කා’’ති යාථාවතො තෙ පරිච්ඡින්දිත්වා මිච්ඡාවිතක්කානං අවසරං අදෙන්තො සම්මාවිතක්කෙ පරිවඩ්ඪෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘මය්හං ඉමෙ’’තිආදි.

207. පමාදො නාම සතිවිප්පවාසොති ආහ ‘‘අප්පමත්තස්සාති සතියා අවිප්පවාසෙ ඨිතස්සා’’ති. ආතාපවීරියවන්තස්සාති කිලෙසානං නිග්ගණ්හනවීරියවතො. පෙසිතචිත්තස්සාති භවවිමොක්ඛාය විස්සට්ඨචිත්තස්ස කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛස්ස. ‘‘එවං පටිපාකතිකො ජාතො’’ති අත්තනො අත්තභාවං නිස්සාය පවත්තං සොමනස්සාකාරං ගෙහස්සිතසොමනස්සපක්ඛිකං අකාසි, පඤ්ඤාමහන්තතාය සුඛුමදස්සිතා.

අපරිඤ්ඤායං ඨිතස්සාති න පරිඤ්ඤායං ඨිතස්ස, අපරිග්ගහිතපරිඤ්ඤස්සාති අත්ථො. විතක්කො…පෙ… එතානි තීණි නාමානි ලභතීති තාදිසස්ස උප්පන්නො මිච්ඡාවිතක්කො යථාරහං අත්තබ්‍යාබාධකො උභයබ්‍යාබාධකො ච න හොතීති න වත්තබ්බො තං සභාවානතිවත්තනතොති අධිප්පායො. අනුප්පන්නානුප්පාදඋප්පන්නපරිහානිනිමිත්තතාය පඤ්ඤං නිරොධෙතීති පඤ්ඤානිරොධිකො. තෙනාහ ‘‘අනුප්පන්නායා’’තිආදි. නත්ථිභාවං ගච්ඡතීති පටිසඞ්ඛානබලෙන වික්ඛම්භනප්පහානමාහ. නිරුජ්ඣතීතිආදීහිපි තදෙව වදති. විගතන්තන්තිආදීහි පන සමූලං උද්ධටං විය තදා අප්පවත්තනකං අකාසින්ති වදති.

208. චිත්තවිපරිණාමභාවො චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තං පකතිචිත්තවිගමො. අනෙකග්ගතාකාරො වික්ඛෙපො. තත්ථ විතක්කෙන චිත්තං විහඤ්ඤමානං විය හොතීති ආහ ‘‘තං ගහෙත්වා විහිංසාවිතක්කං අකාසී’’ති. කාරුඤ්ඤන්ති පරදුක්ඛනිමිත්තං චිත්තඛෙදං වදති. තෙනෙවාහ – ‘‘පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං මනං කම්පෙතීති කරුණා’’ති (ම. නි. ටී. 1.1; සං. නි. ටී. 1.1.1). න්ති කරුණායනවසෙන පවත්තචිත්තපකම්පනං සන්ධාය ‘‘උප්පජ්ජති විහිංසාවිතක්කො’’ති ආහ, න සත්තෙසු විහිංසා පවත්තතීති අධිප්පායො.

තෙන තෙන චස්සාකාරෙනාති යෙන යෙන ආකාරෙන භික්ඛුනා අනුවිතක්කිතං අනුවිචාරිතං, තෙන තෙන ආකාරෙනස්ස චෙතසො නති හොති. තෙනෙවාහ ‘‘කාමවිතක්කාදීසූ’’තිආදි. පහාසීති කාලවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘පජහතී’’ති. පහානං පනස්ස සිද්ධමෙව පටිපක්ඛස්ස සිද්ධත්තාති දස්සෙතුං ‘‘පහාසී’’ති වුත්තං යථා ‘‘අසාමිභොගෙ ගාමිකාආදීයිංසූ’’ති. බහුලමකාසීති එත්ථාපි එසෙව නයො. එවමෙවං නමතීති කාමවිතක්කසම්පයොගාකාරමෙව හොති, කාමවිතක්කසම්පයුත්තාකාරෙන වා පරිණමති. කසනං කිට්ඨං, කසීති අත්ථො, තන්නිබ්බත්තත්තා පන කාරණූපචාරෙන සස්සං ‘‘කිට්ඨ’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සස්සසම්බාධෙ’’ති. චත්තාරි භයානීති වධබන්ධජානිගරහානි. උපද්දවන්ති අනත්ථුප්පාදභාවං. ලාමකන්ති නිහීනභාවං. ධන්ධෙසූති අත්තනො ඛන්ධෙසු. ඔතාරන්ති අනුප්පවෙසං කිලෙසානං. සංකිලෙසතො විසුජ්ඣනං විසුද්ධි, සා එව වොදානන්ති ආහ ‘‘වොදානපක්ඛන්ති ඉදං තස්සෙව වෙවචන’’න්ති.

209. සබ්බකුසලං නෙක්ඛම්මං සබ්බාකුසලපටිපක්ඛතාය තතො නිස්සටත්තා. නිබ්බානමෙව නෙක්ඛම්මං සබ්බකිලෙසතො සබ්බසඞ්ඛතතො ච නිස්සටත්තා. කිට්ඨසම්බාධං විය රූපාදිආරම්මණං පමාදෙ සති අනත්ථුප්පත්තිට්ඨානභාවතො. කූටගාවො විය කූටචිත්තං දුද්දමභාවතො. පණ්ඩිතගොපාලකො විය බොධිසත්තො උපායකොසල්ලයොගතො. චතුබ්බිධභයං විය මිච්ඡාවිතක්කා සප්පටිභයභාවතො. පඤ්ඤාය වුද්ධි එතස්ස අත්ථීති පඤ්ඤාවුද්ධිකො. විහඤ්ඤති චිත්තං එතෙනාති විඝාතො, චෙතොදුක්ඛං, තප්පක්ඛිකො විඝාතපක්ඛිකො, න විඝාතපක්ඛිකොති අවිඝාතපක්ඛිකො. නිබ්බානසංවත්තනිකො නිබ්බානවහො. උග්ඝාතීයෙය්‍යාති උද්ධතං සියා වික්ඛිත්තඤ්ච භවෙය්‍යාති අත්ථො. සණ්ඨපෙමීති සම්මදෙව පට්ඨපෙමි. යථා පන ඨපිතං සණ්ඨපිතං නාම හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘සන්නිසීදාපෙමී’’තිආදි වුත්තං. සන්නිසීදාපෙමීති සමාධිපටිපක්ඛෙ කිලෙසෙ සන්නිසීදාපෙන්තො චිත්තං ගොචරජ්ඣත්තෙ සන්නිසීදාපෙමි. අබ්‍යග්ගභාවාපාදකෙන එකග්ගං කරොමි, යථා ආරම්මණෙ සුට්ඨු අප්පිතං හොති, එවං සම්මා සම්මදෙව ආදහාමි සමාහිතං කරොමි, යස්මා තථාසමාහිතං චිත්තං සුට්ඨු ආරම්මණෙ ආරොපිතං නාම හොති, න තතො පරිපතති, තස්මා වුත්තං ‘‘සුට්ඨු ආරොපෙමීති අත්ථො’’ති. මා උග්ඝාතීයිත්තාති මා හඤ්ඤිත්ථ, මා ඌහතං අත්ථාති අත්ථො.

210. සොයෙව…පෙ… වුත්තොති ඉමිනා කිඤ්චාපි එකංයෙව කුසලවිතක්කං මග්ගක්ඛණෙ විය තිවිධත්තසම්භවතො තිවිධනාමිකං කත්වා දස්සිතං විය හොති, න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. පබන්ධපවත්තඤ්හි උපාදාය එකත්තනයෙන ‘‘සොයෙව බ්‍යාපාදපච්චනීකට්ඨෙනා’’තිආදි වුත්තං. එකජාතියෙසු හි කුසලචිත්තෙසු උප්පන්නො විතක්කො සමානාකාරතාය සො එවාති වත්තබ්බතං ලභති යථා ‘‘සා එව තිත්තිරී, තානි එව ඔසධානී’’ති (සං. නි. ටී. 2.2.19). න හි තදා මහාපුරිසස්ස අසුභමෙත්තාකරුණාසන්නිස්සයා තෙ විතක්කා එවං වුත්තාති.

සමාපත්තිං නිස්සායාති සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා, තතො වුට්ඨහිත්වාති අත්ථො. විපස්සනාපි තරුණාති යොජනා. කායො කිලමති සමථවිපස්සනානං තරුණතාය භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසස්ස අලබ්භමානත්තා. තෙනාහ ‘‘චිත්තං හඤ්ඤති විහඤ්ඤතී’’ති. විපස්සනායබහූපකාරා සමාපත්ති, තථා හි වුත්තං – ‘‘සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ, සමාහිතො යථාභූතං ජානාති පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.5; 4.99; 5.1071).

යථා විස්සමට්ඨානං යොධානං පරිස්සමං විනොදෙති, තථා පරිස්සමවිනොදනත්ථං ඵලකෙහි කාතබ්බං විස්සමට්ඨානං ඵලකකොට්ඨකො, සමාපත්තියා පන විපස්සනා බහුකාරතරා සමාධිපරිපන්ථකානං, සබ්බෙසම්පි වා කිලෙසානං විමථනෙන දුබ්බලභාවාපජ්ජනතො. තෙනාහ ‘‘විපස්සනා ථාමජාතා සමාපත්තිම්පි රක්ඛති,ථාමජාතං කරොතී’’ති. නනු චෙවං ඉතරීතරසන්නිස්සයදොසො ආපජ්ජතීති? නයිදමෙකන්තිකං, ඉතරීතරසන්නිස්සයාපි කිච්චසිද්ධි ලොකෙ ලබ්භතීති දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං.

ගාමන්තං ආහටෙසූති ගාමසමීපං උපනීතෙසු. එතාගාවොති සති උප්පාදනමත්තමෙව කාතබ්බං යථා ගාවො රක්ඛිතබ්බා, තදභාවතො. තදාති සමථවිපස්සනානං ථාමජාතකාලෙ. අනුපස්සනානං ලහුං ලහුං උප්පත්තිං සන්ධාය ‘‘එකප්පහාරෙනෙව ආරුළ්හොව හොතී’’ති වුත්තං, කමෙනෙව පන අනුපස්සනාපටිපාටිං ආරොහති.

215. එවං භගවා අත්තනො අප්පමාදපටිපදං, තාය ච ලද්ධං අනඤ්ඤසාධාරණං විසෙසං දස්සෙන්තො හෙතුසම්පත්තියා සද්ධිං ඵලසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි සත්තූපකාරසම්පත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සෙය්‍යථාපී’’තිආදිමාහාති එවං එත්ථ අනුසන්ධි වෙදිතබ්බා. අරඤ්ඤලක්ඛණයොග්ගමත්තෙන අරඤ්ඤං. මහාවනතාය පවනං. පවද්ධඤ්හි වනං පවනං. චතූහි යොගෙහීති ජිඝච්ඡාපිපාසාභයපටිපත්තිසඞ්ඛාතයොගෙහි. ඛෙමං අනුපද්දවතං. සුවත්ථිං අනුපද්දවං ආවහතීති සොවත්ථිකො. පීතිං කුට්ඨිං ගමෙති උපනෙතීති පීතිගමනීයො. පීතං පානතිත්ථං ගච්ඡතීති පීතගමනීයො. සාඛාදීහීති කණ්ටකසාඛාකණ්ටකලතාවනෙහි. අනාසයගාමිතාය උදකසන්නිරුද්ධොපි අමග්ගො වුත්තො, ඉතරානි අපීතිගමනීයතායපි. ආදි-සද්දෙන ගහනං පරිග්ගණ්හාති. ඔකෙමිගලුද්දකස්ස ගොචරෙ චරතීති ඔකචරො, දීපකමිගො. අරඤ්ඤෙ මිගෙ දිස්වා තෙහි සද්ධිං පලායෙය්‍යාති දීඝරජ්ජුබන්ධනං.

ඉධ වසන්තීති මිගානං ආසයං වදති, තතො ආසයතො ඉමිනා මග්ගෙන නික්ඛමන්ති. එත්ථ චරන්තීති එතස්මිං ඨානෙ ගොචරං ගණ්හන්ති. එත්ථපිවන්තීති එතස්මිං නිපානතිත්ථෙ උදකං පිවන්ති. ඉමිනා මග්ගෙන පවිසන්තීති ඉමිනා මග්ගෙන නිපානතිත්ථං පවිසන්ති. මග්ගං පිධායාති පකතිමග්ගං පිදහිත්වා. න තාව කිඤ්චි කරොති අනවසෙසෙ වනමිගෙ ඝාතෙතුකාමො.

අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණා හුත්වාති අවිජ්ජාය නිවුතත්තා ඤාණරහිතා හුත්වා, නන්දීරාගෙන උපනීතා රූපාරම්මණාදීනි ආබන්ධිත්වා. පලොභනතො ඔකචරං නන්දීරාගොති. බ්‍යාමොහනතො ඔකචාරිකං අවිජ්ජාති කත්වා දස්සෙති. තෙසන්ති ඔකචරොකචාරිකානං. සාඛාභඞ්ගෙනාති තාදිසෙන ලූඛතරගන්ධෙන සාඛාභඞ්ගෙන. මනුස්සගන්ධං අපනෙත්වා තස්ස සාඛාභඞ්ගස්ස ගන්ධෙන. සම්මත්තොති සම්මජ්ජිතො බ්‍යාමුඤ්ඡො.

බුද්ධානං ඛෙමමග්ගවිචරණං කුම්මග්ගපිධානඤ්ච සබ්බලොකසාධාරණම්පි අත්ථතො වෙනෙය්‍යපුග්ගලාපෙක්ඛමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤාදීනං භබ්බපුග්ගලාන’’න්ති ආහ. ඌහතොති සමූහතො නීහතොති ආහ ‘‘ද්වෙධා ඡෙත්වා පාතිතො’’ති. නාසිතාති අදස්සනං ගමිතාති ආහ ‘‘සබ්බෙන සබ්බං සමුග්ඝාටිතා’’ති. හිතූපචාරන්ති සත්තානං හිතචරියං.

ද්වෙධාවිතක්කසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.