2. සීහනාදවග්ගො

1. චූළසීහනාදසුත්තවණ්ණනා

139. සුත්තදෙසනාවත්ථුසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස උප්පත්ති අට්ඨුප්පත්ති, සා තස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකොති වුත්තොවායමත්ථො. ලාභසක්කාරපච්චයාති ලාභසක්කාරනිමිත්තං, භගවතො සඞ්ඝස්ස ච උප්පන්නලාභසක්කාරහෙතු, අත්තනො වා ලාභසක්කාරුප්පාදනහෙතු. තිත්ථියපරිදෙවිතෙති තිත්ථියානං ‘‘කිං භො සමණොයෙව ගොතමො සමණො’’තිආදිනා විප්පලපනිමිත්තං. ‘‘මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජී’’ති වත්වා සමන්තපාසාදිකත්ථං තස්ස උප්පත්තිකාරණං දස්සෙන්තො ‘‘චතුප්පමාණිකො හී’’තිආදිමාහ. චත්තාරි පමාණානි චතුප්පමාණානි, චතුප්පමාණානි එතස්ස අත්ථීති චතුප්පමාණිකො. ලොකොයෙව සඞ්ගම්ම සමාගම්ම වසනට්ඨෙන ලොකසන්නිවාසො, සත්තකායොති අත්ථො. පමිනාති උළාරතාදිවිසෙසං එතෙනාති පමාණං (අ. නි. ටී. 2.4.65) රූපං රූපකායො පමාණං එතස්සාති රූපප්පමාණො. තතො එව රූපෙ පසන්නොති රූපප්පසන්නො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඝොසොති පවත්තථුතිඝොසො (අ. නි. ටී. 2.4.65). ලූඛන්ති පච්චයලූඛතා. ධම්මොති සීලාදයො ගුණධම්මා අධිප්පෙතා.

තෙසං පුග්ගලානං. ආරොහන්ති උච්චතං. සා ච ඛො තස්මිං තස්මිං කාලෙ පමාණයුත්තා දට්ඨබ්බා. පරිණාහන්ති නාතිකිසනාතිථූලතාවසෙන මිතපරිණාහං. සණ්ඨානන්ති තෙසං තෙසං අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සුසණ්ඨිතතං. පාරිපූරින්ති සබ්බෙසං සරීරාවයවානං පරිපුණ්ණතං අවෙකල්ලතං. තත්ථ පමාණං ගහෙත්වාති තස්මිං රූපෙ රූපසම්පත්තියං පමාණභාවං උපාදාය. පසාදං ජනෙතීති අධිමොක්ඛං උප්පාදෙති.

පරවණ්ණනායාති ‘‘අමුකො එදිසො ච එදිසො චා’’ති යසගුණවචනෙන. පරථොමනායාති සම්මුඛාව පරස්ස සිලාඝුප්පාදනෙන අභිත්ථවනෙන. පරපසංසනායාති පරම්මුඛා පරස්ස ගුණසංකිත්තනෙන. පරවණ්ණහාරිකායාති පරම්පරවණ්ණහාරිකාය පරම්පරාය පරස්ස කිත්තිසද්දූපසංහාරෙන. තත්ථාති තස්මිං ථුතිඝොසෙ.

චීවරලූඛන්ති ථූලජිණ්ණබහුතුන්නකතාදිං චීවරස්ස ලූඛභාවං. පත්තලූඛන්ති අනෙකගන්ථිකාහතාදිං පත්තස්ස ලූඛභාවං. විවිධං වා දුක්කරකාරිකන්ති ධුතඞ්ගසෙවනාදිවසෙන පවත්තං නානාවිධං දුක්කරචරියං.

සීලං වා පස්සිත්වාති සීලපාරිපූරිවසෙන විසුද්ධං කායවචීසුචරිතං ඤාණචක්ඛුනා පස්සිත්වා. ඣානාදිඅධිගමසිද්ධං සමාධිං වා. විපස්සනාභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතං පඤ්ඤං වා.

භගවතො සරීරං දිස්වාති සම්බන්ධො. රූපප්පමාණොපි සම්මාසම්බුද්ධෙයෙව පසීදති අපරිමිතකාලසමුපචිතපුඤ්ඤානුභාවනිප්ඵන්නාය සබ්බසො අනවජ්ජාය සබ්බාකාරපරිපුණ්ණාවයවාය රූපකායසම්පත්තියා සමන්තපාසාදිකත්තා, යස්සා රුචිරභාවො විසුද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ පුණ්ණමාසියං පරිපුණ්ණකලාභාගමණ්ඩලං චන්දමණ්ඩලං අභිභවිත්වා අතිරොචති, පභස්සරභාවො සරදසමයං සංවද්ධිතදිගුණතෙජකිරණජාලසමුජ්ජලං සූරියමණ්ඩලං අභිභවති, සොම්මකිරණරසසමුජ්ජලභාවෙහි තදුභයෙහි අභිභුය්‍ය වත්තමානං එකස්මිං ඛණෙ දසසහස්සිලොකධාතුං විජ්ජොතනසමත්ථං මහාබ්‍රහ්මුනො පභාසමුදයං අභිවිහච්ච භාසතෙ තපතෙ විරොචති ච.

සතිපි අඞ්ගපරිච්චාගාදීනං දානපාරමිභාවෙ පරිච්චාගවිසෙසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච අඞ්ගපරිච්චාගාදිග්ගහණං, තත්ථාපි ච අඞ්ගපරිච්චාගතො විසුං නයනපරිච්චාගග්ගහණං, පරිච්චාගභාවසාමඤ්ඤෙපි රජ්ජපරිච්චාගතො පුත්තදාරපරිච්චාගග්ගහණඤ්ච කතං. ආදිනා නයෙනාති ආදි-සද්දෙන පුබ්බයොගපුබ්බචරියාදිහෙතුසම්පත්තියා, ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.157, 255) වුත්තාය ඵලසම්පත්තියා, ‘‘සො ධම්මං දෙසෙතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.255) වුත්තාය සත්තුපකාරකිරියාය ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සම්මාසම්බුද්ධෙයෙව පසීදති යථාවුත්තගුණානං අනඤ්ඤසාධාරණභාවතො අච්ඡරියබ්භුතභාවතො ච. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

‘‘චීවරලූඛං දිස්වා’’ති වත්වා තං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ භගවා’’තිආදි වුත්තං. සාණපංසුකූලචීවරෙනාති මතකළෙවරං පලිවෙඨෙත්වා ඡඩ්ඩිතෙන තුම්බමත්තෙ කිමී පප්ඵොටෙත්වා ගහිතෙන සාණපංසුකූලචීවරෙන. භාරියන්ති ගරුකං, දුක්කරන්ති අත්ථො. වධුයුවතීමජ්ඣිමිත්ථිවසෙන, බාලයොබ්බනපුරාණවසෙන වා තිවිධනාටකතා. හරෙණුයූසං මණ්ඩලකලායරසො. ‘‘යාපෙස්සති නාමා’’ති නාම-සද්දං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. නාම-සද්දයොගෙන හි අනාගතකාලස්ස විය පයොගො, යාපෙති ඉච්චෙව අත්ථො. අප්පාණකන්ති නිරස්සාසං නිරොධිතස්සාසපස්සාසං.

සමාධිගුණන්ති සාධාරණතො වුත්තමත්ථං විවරති ඣානාදිග්ගහණෙන. මානදබ්බනිම්මදනෙන නිබ්බිසෙවනභාවාපාදනම්පි දමනමෙවාති වුත්තං ‘‘පාථිකපුත්තදමනාදීනී’’ති. ආදි-සද්දෙන සච්චකාළවකබකදමනාදීනං සඞ්ගහො. බාවෙරුන්ති එවංනාමකං විසයං. සරසම්පන්නොති අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන සරෙන සමන්නාගතො. තෙන බ්‍රහ්මස්සරතාකරවීකභාණිතාදස්සනෙන ලක්ඛණහාරනයෙන අවසෙසලක්ඛණපාරිපූරිං විය තදවිනාභාවතො බුද්ධානං දෙසනාවිලාසඤ්ච විභාවෙති.

හතප්පභාති බුද්ධානුභාවෙන විගතතෙජා. කාළපක්ඛූපමෙති සත්තානං බ්‍යාමොහන්ධකාරාභිභවෙන කාළපක්ඛරත්තූපමෙ. සූරියෙති සූරියෙ උදයිත්වා ඔභාසෙන්තෙති අධිප්පායො.

සිඞ්ඝාටකෙති තිකොණරච්ඡායං. චතුක්කෙති සන්ධියං. පරිදෙවන්තීති අනුත්ථුනනවසෙන විප්පලපන්ති. සොකාධිකකතො හි වචීපලාපො පරිදෙවො. ලොකෙ උප්පජ්ජමානෙයෙව උප්පන්නාති අත්තනො දිට්ඨිවාදස්ස පුරාතනභාවං දීපෙන්ති.

සෙසපදෙසුපීති ‘‘ඉධ දුතියො සමණො’’තිආදීසු සෙසවාරෙසුපි (අ. නි. ටී. 2.4.241-242) යථා හි ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති (පාරා. 11; දී. නි. 1.226; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123) එත්ථ කතො නියමො ‘‘විවිච්ච අකුසලෙහී’’ති (පාරා. 11; දී. නි. 1.226; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123) එත්ථාපි කතොයෙව හොති සාවධාරණස්සෙව අත්ථස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා, එවමිධාපීති. තෙනාහ ‘‘දුතියාදයොපී’’තිආදි. සාමඤ්ඤඵලාධිගමවසෙන නිප්පරියායතො සමණභාවොති තෙසං වසෙනෙත්ථ චත්තාරො සමණා දෙසිතාති තමත්ථං සුත්තන්තරෙන සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි වුත්තං. පටිපත්තික්කමෙන දෙසනාක්කමෙන ච සකදාගාමිආදීනං දුතියාදිතා වුත්තාති සොතාපන්නස්ස පඨමතා අවුත්තසිද්ධාති න චොදිතා. ඵලට්ඨකසමණාව අධිප්පෙතා සමිතපාපසමණග්ගහණතො. කස්මා පනෙත්ථ මහාපරිනිබ්බානෙ විය මග්ගට්ඨා තදත්ථාය පටිපන්නා ච න ගහිතාති? වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො. තත්ථ හි මග්ගාධිගමත්ථාය විපස්සනාපි ඉතො බහිද්ධා නත්ථි, කුතො මග්ගඵලානීති දස්සෙන්තෙන භගවතා ‘‘ඤායස්ස ධම්මස්ස පදෙසවත්තී, ඉතො බහිද්ධා සමණොපි නත්ථී’’ති වුත්තං. ඉධ පන නිට්ඨානප්පත්තමෙව තංතංසමණභාවං ගණ්හන්තෙන ඵලට්ඨකසමණාව ගහිතා ‘‘මග්ගට්ඨතො ඵලට්ඨො සවිසෙසං දක්ඛිණෙය්‍යො’’ති. ස්වායමත්ථො ද්වීසු සුත්තෙසු දෙසනාභෙදෙනෙව විඤ්ඤායතීති.

රිත්තාති විවිත්තා. තුච්ඡාති නිස්සාරා පටිපන්නකසාරාභාවතො. පවදන්ති එතෙහීති පවාදා, දිට්ඨිගතිකානං නානාදිට්ඨිදීපකා සමයාති ආහ ‘‘චත්තාරො සස්සතවාදා’’තිආදි. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සති. තෙති යථාවුත්තසමණා. එත්ථාති ‘‘පරප්පවාදා’’ති වුත්තෙ බාහිරකසමයෙ.

යන්ති යස්මිං. භුම්මත්ථෙ හි ඉදං පච්චත්තවචනං. ඤායො වුච්චති සහ විපස්සනාය අරියමග්ගො. තෙන හි නිබ්බානං ඤායති ගම්මති පටිවිජ්ඣතීති. සො එව නිබ්බානසම්පාපකහෙතුතාය ධම්මොති ආහ ‘‘ඤායස්ස ධම්මස්සා’’ති.

තෙසං පරප්පවාදසාසනානං අඛෙත්තතා ඛෙත්තතා ච අරියමග්ගස්ස අභාවභාවා සුපරිසුද්ධස්ස සීලස්ස සුපරිසුද්ධාය සමථවිපස්සනාය අභාවතො සාවතො ච. තදුභයඤ්ච දුරක්ඛාතස්වාක්ඛාතභාවහෙතුකං, සො ච අසම්මාසම්බුද්ධසම්මාසම්බුද්ධපවෙදිතතායාති පරාජිකාය සත්ථු විපත්තිහෙතුතාය සාසනස්ස අනිය්‍යානභාවොති දස්සෙති.

ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පරියායතො ච පාළියා ච සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනාහ භගවා’’තිආදිනා පාළිං දස්සෙත්වා උපමාපදෙසෙන තත්ථ සුත්තං විභාවෙන්තො ‘‘යස්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා එකච්චානං විසෙසතො සීහානං පුරිමං පාදද්වයං හත්ථකිච්චම්පි කරොති, තස්මා ආහ ‘‘සුරත්තහත්ථපාදො’’ති. සීහස්ස කෙසා නාම කෙසරායතනා ඛන්ධලොමා. ගොචරියහත්ථිකුලං නාම පකතිහත්ථිකුලං, යං ‘‘කාලාවක’’න්තිපි වුච්චති. ඝොටකො නාම අස්සඛළුඞ්කො. සිනෙරුපරිභණ්ඩෙ සිම්බලිරුක්ඛෙහි සඤ්ඡාදිතො පඤ්ඤාසයොජනො දහො සිම්බලිදහො, තං පරිවාරෙත්වා මහන්තං සිම්බලිවනං, තං සන්ධායාහ ‘‘සිම්බලිදහවනෙ’’ති. අඤ්ඤතිත්ථාවාසභූමියං ඉමෙසු සමණෙසු එකච්චො න උප්පජ්ජති, ඊදිසො පනෙත්ථ විකප්පො නත්ථි, සබ්බෙන සබ්බං න උප්පජ්ජන්තෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘එකසමණොපී’’ති ආහ. අරියමග්ගපරික්ඛතෙති අරියමග්ගුප්පත්තියා අභිසඞ්ඛතෙ, යදා සාසනිකානං සම්මාපටිපත්තියා අරියමග්ගො දිබ්බති, තදාති අත්ථො.

සම්මාති සුට්ඨු. සුට්ඨු නදනං නාම හෙතුයුත්තං සුට්ඨු කත්වා කථනන්ති ආහ ‘‘හෙතුනා’’ති. සො ච හෙතු අවිපරීතො එව ඉච්ඡිතබ්බොති ආහ ‘‘නයෙනා’’ති, ඤායෙනාති අත්ථො. එවංභූතො ච සො යථාධිප්පෙතත්ථං කරොති සාධෙතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කාරණෙනා’’ති. යදි තිරච්ඡානසීහස්ස නාදො සබ්බතිරච්ඡානඑකච්චමනුස්සාමනුස්සනාදතො සෙට්ඨත්තා සෙට්ඨනාදො, කිමඞ්ගං පන තථාගතසීහනාදොති ආහ ‘‘සීහනාදන්ති සෙට්ඨනාද’’න්ති. යදි තිරච්ඡානසීහනාදස්ස සෙට්ඨනාදතා නිබ්භයතාය අප්පටිසත්තුතාය ඉච්ඡිතා, තථාගතසීහනාදස්සෙව අයමත්ථො සාතිසයොති ආහ ‘‘අභීතනාදං අප්පටිනාද’’න්ති. ඉදානිස්ස සෙට්ඨනාදභාවං කාරණෙන පටිපාදෙන්තො ‘‘ඉමෙසඤ්හී’’තිආදිමාහ. තෙන ‘‘සම්මා’’ති වුත්තමත්ථං සමත්ථෙති. තත්ථ අත්ථිතායාති ඉමිනා සීහනාදස්ස උත්තමත්ථතං දස්සෙති. භූතට්ඨො හි උත්තමට්ඨො. තාය එව භූතට්ඨතාය අභීතනාදතාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමෙ සමණා…පෙ… නාම හොතී’’ති ආහ. අභූතඤ්හි වදතො කුතොචි භයං වා ආසඞ්කා වා සියාති ‘‘ඉධෙවා’’ති නියමස්ස අවිපරීතතං දස්සෙන්තො ‘‘අම්හාකම්පි…පෙ… අප්පටිනාදො නාම හොතී’’ති ආහ. යඤ්හි අඤ්ඤත්ථාපි අත්ථි, තං ඉධෙවාති අවධාරෙතුං න යුත්තන්ති.

140. ඛොති අවධාරණෙ. තෙන විජ්ජති එවාති දස්සෙති. යන්ති කරණත්ථෙ පච්චත්තන්ති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙනා’’ති. තිත්ථං නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො තබ්බිනිමුත්තස්ස කස්සචි දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතස්ස අභාවතො. පාරගමනසඞ්ඛාතං තරණං දිට්ඨිගතිකානං (අ. නි. ටී. 2.3.62) තත්ථ තත්ථෙව අපරාපරං උම්මුජ්ජනනිමුජ්ජනවසෙන පිලවනන්ති ආහ ‘‘තරන්ති උප්පලවන්තී’’ති. උප්පාදෙතාති පූරණාදිකො. තිත්ථෙ ජාතාති තිත්ථියා, යථාවුත්තං වා දිට්ඨිගතසඞ්ඛාතං තිත්ථං එතෙසං අත්ථීති තිත්ථිකා, තිත්ථිකා එව තිත්ථියා. අස්සසන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා අස්සාසො, අවස්සයො.

පකතත්ථනිද්දෙසො යං-තං-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තස්ස යෙන අභිසම්බුද්ධභාවෙන භගවා පකතො සත්ථුභාවෙන අධිගතො සුපාකටො ච, තං අභිසම්බුද්ධභාවං සද්ධිං ආගමනපටිපදාය අත්ථභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… අභිසම්බුද්ධො’’ති ආහ. සතිපි ඤාණදස්සනසද්දානං ඉධ පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන නෙසං සවිසයෙ විසෙසප්පවත්තිදස්සනත්ථං (සාරත්ථ. ටී. පරිවාර 3.1) අසාධාරණවිසෙසවසෙන විජ්ජාත්තයවසෙන විජ්ජාභිඤ්ඤානාවරණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච තෙ යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආසයානුසයං ජානතා ආසයානුසයඤාණෙන, සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණෙහි. පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසආසවක්ඛයඤාණෙහි. අනඤ්ඤසාධාරණපුඤ්ඤානුභාවනිබ්බත්තො අනුත්තරඤාණාධිගමලද්ධපුරාවත්තකො ච භගවතො රූපකායො අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං වත්තතීති ආහ ‘‘සබ්බසත්තානං…පෙ… පස්සතා’’ති. පටිවෙධපඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. තාය හි සබ්බසො ඤෙය්‍යධම්මෙසු සම්මොහස්ස විධමිතත්තා පච්ඡා පවත්තජානනං තස්ස ජානනං විය වුච්චති.

අරීනන්ති කිලෙසාරීනං, පඤ්චවිධමාරානං වා සාසනපච්චත්ථිකානං වා අඤ්ඤතිත්ථියානං, තෙසං හනනං පාටිහාරියෙහි අභිභවනං අප්පටිභානතාකරණං අජ්ඣුපෙක්ඛනං වා. කෙසිවිනයසුත්තඤ්චෙත්ථ (අ. නි. 4.111) නිදස්සනං. තථා ච ඨානාට්ඨානාදීනි වා ජානතා, යථාකම්මුපගෙ සත්තෙ පස්සතා, සවාසනානමාසවානං ඛීණත්තා අරහතා, අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන. අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා, කායකම්මාදීනං ඤාණානුපරිවත්තනෙන නිසම්මකාරිතාය පස්සතා, රවාදීනම්පි (සාරත්ථ. ටී. පරිවාර 3.1) අභාවසාධිකාය පහානසම්පදාය අරහතා, ඡන්දාදීනං අහානිහෙතුභූතාය අක්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙන. එවං දසබලඅට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මවසෙනපි යොජනා වෙදිතබ්බා. යෙති චතුරො ධම්මෙ. අත්තනීති අම්හෙසු. න රාජරාජමහාමත්තාදීසු උපත්ථම්භං සම්පස්සමානා, න කායබලං සම්පස්සමානාති යොජනා.

උප්පන්නපසාදොති අවෙච්චප්පසාදං වදති. වක්ඛති හි ‘‘චත්තාරි සොතාපන්නස්ස අඞ්ගානි කථිතානී’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.140). කාමං අසෙක්ඛාපි අසෙක්ඛාය සමසික්ඛතාය සහධම්මිකා එව, චිණ්ණබ්‍රහ්මචරියතාය පන සහධම්මං චරන්තීති න වත්තබ්බාති අසෙක්ඛවාරො න ගහිතො. සබ්බෙපෙතෙති එතෙ යථාවුත්තා භික්ඛුආදයො සොතාපන්නාදයො ච පුථුජ්ජනා අරියා චාති සබ්බෙපි එතෙ තංතංසික්ඛාහි සමානධම්මත්තා සහධම්මත්තා ‘‘සහධම්මිකා’’ති වුච්චන්ති. ඉදානි නිබ්බත්තිතඅරියධම්මවසෙනෙව සහධම්මිකෙ දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. මග්ගදස්සනම්හීති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන සච්චපටිවෙධෙන ‘‘නව මග්ගඞ්ගානි, අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගානී’’තිආදිනා විවාදො නත්ථි. එකධම්මචාරිතායාති සමානධම්මචාරිතාය. න හි පටිවිද්ධසච්චානං ‘‘මයා ධම්මො සුදිට්ඨො, තයා දුද්දිට්ඨො’’තිආදිනා විවාදො අත්ථි. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සඞ්ඝාතා හි තෙ උත්තමපුරිසා. ඉමිනාති ‘‘සහධම්මිකා ඛො පනා’’තිආදිවචනෙන. තත්ථ පියමනාපග්ගහණෙන සීලෙසු පරිපූරකාරිතාපදෙසෙන එකදෙසෙන ගහිතං සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිං පරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙති. යෙ හි සම්පන්නසීලා සුවිසුද්ධදස්සනා, තෙ විඤ්ඤූනං පියා මනාපාති. එත්තාවතාති ‘‘අත්ථි ඛො නො ආවුසො’’තිආදිනයප්පවත්තෙන රතනත්තයපසාදජොතනෙන අක්ඛාතා තෙසු තෙසු සුත්තපදෙසෙසු.

141. සත්ථරි පසාදොති පසාදග්ගහණෙන ‘‘භගවතා’’තිආදිනා වා පසාදනීයා ධම්මා ගහිතා. තෙන බුද්ධසුබුද්ධතං දස්සෙති, තථා ‘‘ධම්මෙ පසාදො’’ති ඉමිනා ධම්මසුධම්මතං, ඉතරෙන සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතං. යෙන චිත්තෙන අඤ්ඤත්ථ අනුපලබ්භමානෙන සාසනෙයෙව සමණො ඉතො බහිද්ධා නත්ථීති අයමත්ථො, සම්මදෙව, පතිට්ඨාපිතොති වෙදිතබ්බං. තත්‍රායං යොජනා – යස්මා සම්මාසම්බුද්ධො අම්හාකං සත්ථා, තස්මා අත්ථි ඛො නො, ආවුසො, සත්ථරි පසාදො, සම්මාසම්බුද්ධත්තා චස්ස ස්වාඛාතො ධම්මොති අත්ථි ධම්මෙ පසාදො, තතො එව ච අත්ථි සීලෙසු පරිපූරකාරිතාති සහධම්මිකා…පෙ… පබ්බජිතා චාති එවමෙත්ථ සත්ථරි පසාදෙන ධම්මෙ පසාදො, තෙන සඞ්ඝසුප්පටිපත්තීති අයඤ්ච නයො ලෙසෙනපි පරප්පවාදෙසු නත්ථීති ඉධෙව සමණො…පෙ… සමණෙහි අඤ්ඤෙහීති.

පටිවිද්ධසච්චානං පහීනානුරොධානං ගෙහස්සිතපෙමස්ස අසම්භවො එවාති ‘‘ඉදානී’’ති වුත්තං. යදි එවං ‘‘උපජ්ඣායෙන, භික්ඛවෙ, සද්ධිවිහාරිකම්හි පුත්තපෙමං උපට්ඨපෙතබ්බං’’තිආදිවචනං (මහාව. 65) කථන්ති? නයිදං ගෙහස්සිතපෙමං සන්ධාය වුත්තං, තංසදිසත්තා පන පෙමමුඛෙන වුත්තො මෙත්තාස්නෙහො. න හි භගවා භික්ඛූ සංකිලෙසෙ නියොජෙති. එවරූපං පෙමං සන්ධායාති පසාදාවහගුණාවහතො පූරණාදීසු භත්ති පසාදො න හොති, පසාදපතිරූපකා පන ලොභපවත්තීති දට්ඨබ්බා. ථෙරොති මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරො. යෙන අට්ඨකථා පොත්ථකං ආරොපිතා. එකොව සත්ථා අනඤ්ඤසාධාරණගුණත්තා, අඤ්ඤථා අනච්ඡරියත්තා සත්ථුලක්ඛණමෙව න පරිපූරෙය්‍ය. විසුං කත්වාති අඤ්ඤෙහි විවෙචෙත්වා අත්තනො ආවෙණිකං කත්වා. ‘‘අම්හාකං සත්ථා’’ති බ්‍යාවදන්තානං අඤ්ඤෙසං සත්ථා න හොතීති අත්ථතො ආපන්නමෙව හොති, තථා ච පදෙසවත්තිනිං තස්ස සත්ථුතං පටිජානන්තා පරිපුණ්ණලක්ඛණසත්ථුතං ඉච්ඡන්තානම්පි තතො විරුද්ධා සත්ථුභාවපරියෙසනෙන පරාජිතා හොන්ති. පරියත්තිධම්මෙති අධිකබ්‍රහ්මගුණසුත්තගෙය්‍යාදිප්පභෙදසමයෙ. තත්ථ අජසීල…පෙ… කුක්කුරසීලාදීසූති ඉදං යෙභුය්‍යෙන අඤ්ඤතිත්ථියානං තාදිසං වතසමාදානසබ්භාවතො වුත්තං, ආදි-සද්දෙන යමනියමචාතුයාමසංවරාදීනං සඞ්ගහොති. අධිප්පයාසොති අධිකං පයසති පයුජ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, සවිසෙසං අධිකත්තබ්බකිරියා (අ. නි. ටී. 2.3.117). තෙනාහ ‘‘අධිකප්පයොගො’’ති.

තස්ස පසාදස්ස පරියොසානභූතාති තස්ස සත්ථරි ධම්මෙ ච පසාදස්ස නිට්ඨානභූතා. නිට්ඨාති මොක්ඛො. සමයවාදීනඤ්හි තස්මිං තස්මිං සමයෙ තදුපදෙසකෙ ච පසාදො යාවදෙව මොක්ඛාධිගමනට්ඨො. දිට්ඨිගතිකා තථා තථා අත්තනො ලද්ධිවසෙන නිට්ඨං පරිකප්පෙන්ති යෙවාති ආහ ‘‘නිට්ඨං අපඤ්ඤපෙන්තො නාම නත්ථී’’ති. බ්‍රාහ්මණානන්ති බ්‍රාහ්මණවාදීනං. තෙසං එකච්චෙ බ්‍රහ්මුනා සලොකතා නිට්ඨාති වදන්ති, එකච්චෙ තස්ස සමීපතා, එකච්චෙ තෙන සංයොගො නිට්ඨාති වදන්ති. තත්ථ යෙ සලොකතාවාදිනො සමීපතාවාදිනො ච, තෙ ද්වෙධාවාදිනො, ඉතරෙ අද්වෙධාවාදිනො. සබ්බෙපි තෙ අත්ථතො බ්‍රහ්මලොකුපපත්තියංයෙව නිට්ඨාසඤ්ඤිනො. තත්ථ හි නෙසං නිච්චාභිනිවෙසො යථා තං බකස්ස බ්‍රහ්මුනො. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මලොකො නිට්ඨා’’ති. බ්‍රහ්මලොකොති පඨමජ්ඣානභූමි. මහාතාපසානන්ති වෙඛනසාදිතාපසානං. මහාබ්‍රහ්මා විය පඨමජ්ඣානභූමියං ආභස්සරෙසු එකො සබ්බසෙට්ඨො නත්ථීති ‘‘ආභස්සරා’’ති පුථුවචනං. පරිබ්බාජකානන්ති සඤ්චයාදිපරිබ්බාජකානං. අන්තො ච මනො ච එතස්ස නත්ථීති අනන්තමානසො. ආජීවකානඤ්හි සබ්බදාභාවතො අනන්තො, සුඛදුක්ඛාදිසමතික්කමනතො අමානසො. ඉමිනා අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි උපක්කිලිට්ඨචිත්තතං දස්සෙති.

පපඤ්චෙ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. තණ්හාදිට්ඨියොව අධිප්පෙතා මමඞ්කාරඅහඞ්කාරවිගමස්ස අධිප්පෙතත්තා. යථා පඤ්චසු ඨානෙසු එකොව කිලෙසො ලොභො ආගතො, එවං ද්වීසු ඨානෙසු තයො කිලෙසා ආගතා ‘‘දොසො මොහො දිට්ඨී’’ති. ‘‘සදොසස්සා’’ති හි වුත්තට්ඨානෙ පටිඝං අකුසලමූලං ගහිතං, ‘‘පටිවිරුද්ධස්සා’’ති විරොධො, ‘‘සමොහස්සා’’ති මොහො අකුසලමූලං, ‘‘අවිද්දසුනො’’ති මල්‍යං, අසම්පජඤ්ඤං වා, ‘‘සඋපාදානස්සා’’ති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන ගහණං, ‘‘පපඤ්චාරාමස්සා’’ති පපඤ්චුප්පත්තිවසෙන.

ආකාරතොති පවත්තිආකාරතො. පදන්තරෙන රාගවිසෙසස්ස වුච්චමානත්තාආදිතො වුත්තං සරාගවචනං ඔළාරිකං රාගවිසයන්ති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගවසෙනා’’ති. ගහණවසෙනාති දළ්හග්ගහණවසෙන. ‘‘අනුරුද්ධපටිවිරුද්ධස්සා’’ති එකපදවසෙන පාළියං ආගතත්තා එකජ්ඣං පදුද්ධාරො කතො. තත්ථ පන ‘‘අනුරුද්ධස්සා’’ති සුභවසෙනාති එවමත්ථො වත්තබ්බො. න හි පටිවිරුජ්ඣනං සුභවසෙන හොති. පපඤ්චුප්පත්තිදස්සනවසෙනාති කිලෙසකම්මවිපාකානං අපරාපරුප්පත්තිපච්චයතාය සංසාරස්ස පපඤ්චනං පපඤ්චො, තස්ස උප්පත්තිහෙතුභාවදස්සනවසෙන. තණ්හා හි භවුප්පත්තියා විසෙසපච්චයො. තණ්හාපච්චයා උපාදානදස්සනවසෙනාති තණ්හාපච්චයස්ස උපාදානස්ස දස්සනවසෙන, යදවත්ථා තණ්හා උපාදානස්ස පච්චයො, තදවත්ථාදස්සනවසෙන. ඵලෙන හි හෙතුවිසෙසකිත්තනමෙතන්ති. එවං විද්ධංසෙථාති කාමරාගභවතණ්හාදිවසෙන ලොභං කස්මා එවං විප්පකිරෙථ. තණ්හාකරණවසෙනාති තණ්හායනකරණවසෙන සුභාකාරග්ගහණවසෙන. සුභන්ති හි ආරම්මණෙ පවත්තො රාගො ‘‘සුභ’’න්ති වුත්තො.

142. වදන්ති එතෙනාති වාදො, දිට්ඨිවාදො. දිට්ඨිවසෙන හි ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, අසස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති ච දිට්ඨිගතිකා පඤ්ඤපෙන්ති. තෙනාහ ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියො’’ති (ම. නි. 1.142). තණ්හාරහිතාය දිට්ඨියා අභාවතො තණ්හාවසෙනෙව ච අත්තනො සස්සතභාවාභිනිවෙසොති කත්වා වුත්තං ‘‘තණ්හාදිට්ඨිවසෙනා’’ති. අල්ලීනාති නිස්සිතා. උපගතාති අවිස්සජ්ජනවසෙන එකිභාවමිව ගතා. අජ්ඣොසිතාති තාය දිට්ඨියා ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපිතා විය තදන්තොගධා. තෙනාහ ‘‘අනුපවිට්ඨා’’ති. යථා ගහට්ඨානං කාමජ්ඣොසානං විවාදමූලං, එවං පබ්බජිතානං දිට්ඨජ්ඣොසානන්ති ආහ ‘‘විභවදිට්ඨියා තෙ පටිවිරුද්ධා’’ති. දිට්ඨිවිරොධෙන හි දිට්ඨිගතිකවිරොධො.

ඛණිකසමුදයො උප්පාදක්ඛණොති ආහ ‘‘දිට්ඨීනං නිබ්බත්තී’’ති. දිට්ඨිනිබ්බත්තිග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ යථා දිට්ඨීනං පටිච්චසමුප්පන්නතා විභාවිතා, එවං දිට්ඨිවත්ථුනොපීති උභයෙසම්පි අනිච්චතා දුක්ඛතා අනත්තතා ච විභාවිතාති දට්ඨබ්බං. යානි පටිසම්භිදානයෙන (පටි. ම. 1.122) ‘‘පච්චයසමුදයො අට්ඨ ඨානානී’’ති වුත්තානි, තානි දස්සෙන්තො ‘‘ඛන්ධාපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං ආරම්මණට්ඨෙන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිවචනතො (සං. නි. 3.81; 4.345). අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිවසෙන පච්චයභාවතො. යථාහ – ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ම. නි. 1.2, 461; සං. නි. 3.1, 7). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථා චාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා (දී. නි. 1.118-130), ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදියන්තී’’ති (දී. නි. 1.144) ච. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛාති (සු. නි. 880), පථවිං පථවිතො සඤ්ඤත්වා’’ති (ම. නි. 1.2) ච ආදි. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892; මහානි. 121) ‘‘තක්කී හොති වීමංසී’’ති (දී. නි. 1.34) ච ආදි. අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ භගවා ‘‘තස්සෙව අයොනිසො මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, අත්ථි මෙ අත්තාති අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.19). සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං, තස්ස භාවො සමුට්ඨානට්ඨො, තෙන. ඛණිකත්ථඞ්ගමො ඛණිකනිරොධො. පච්චයත්ථඞ්ගමො අවිජ්ජාදීනං අච්චන්තනිරොධො. සො පන යෙන හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘සොතාපත්තිමග්ගො’’ති ආහ. චත්තාරො හි අරියමග්ගා යථාරහං තස්ස තස්ස සඞ්ඛාරගතස්ස අච්චන්තනිරොධහෙතු, ඛණිකනිරොධො පන අහෙතුකො.

ආනිසංසන්ති උදයං. සො පන දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකවසෙන දුවිධො. තත්ථ සම්පරායිකො දුග්ගතිපරිකිලෙසතායආදීනවපක්ඛිකො එවාති ඉතරං දස්සෙන්තො ‘‘යං සන්ධායා’’තිආදිමාහ. ආදීනවම්පි දිට්ඨධම්මිකමෙව දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨිග්ගහණමූලකං උපද්දව’’න්තිආදිමාහ. සොතිආදීනවො. ආදීනන්ති ආදි-සද්දෙන නග්ගියානසනසඞ්කටිවතාදීනං සඞ්ගහො. නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණන්ති වුච්චමානෙ දස්සනමග්ගො එව දිට්ඨීනං නිස්සරණං සියා, තස්ස පන අත්ථඞ්ගමපරියායෙන ගහිතත්තා සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටං නිබ්බානං දිට්ඨීහිපි නිස්සටන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘දිට්ඨීනං නිස්සරණං නාම නිබ්බාන’’න්ති. ඉමිනාතිආදීසු වත්තබ්බං අනුයොගවත්තෙ වුත්තනයමෙව.

143. දිට්ඨිච්ඡෙදනං දස්සෙන්තොති සබ්බුපාදානපරිඤ්ඤාදස්සනෙන සබ්බසො දිට්ඨීනං සමුච්ඡෙදවිධිං දස්සෙන්තො. වුත්තායෙවාති –

‘‘උපාදානානි චත්තාරි, තානි අත්ථවිභාගතො;

ධම්මසඞ්ඛෙපවිත්ථාරා, කමතො ච විභාවයෙ’’ති. (විසුද්ධි. 2.645) –

ගාථං උද්දිසිත්වා අත්ථවිභාගාදිවසෙන වුත්තායෙව. කාමං ඉතො බාහිරකානං ‘‘ඉමානි උපාදානානි එත්තකානි චත්තාරි, න ඉතො භිය්‍යො’’ති ඊදිසං ඤාණං නත්ථි, කෙවලං පන කෙචි ‘‘කාමා පහාතබ්බා’’ති වදන්ති, කෙචි ‘‘නත්ථි පරො ලොකොති ච, මිච්ඡා’’ති වදන්ති, අපරෙ ‘‘සීලබ්බතෙන සුද්ධීති ච, මිච්ඡා’’ති වදන්ති, අත්තදිට්ඨියා පන මිච්ඡාභාවං සබ්බසො න ජානන්ති එව. යත්තකං පන ජානන්ති, තස්සපි අච්චන්තප්පහානං න ජානන්ති, තථාපි සබ්බස්ස පරිඤ්ඤෙය්‍යස්ස පරිඤ්ඤෙය්‍යං පඤ්ඤපෙමඉච්චෙව තිට්ඨන්ති. එවංභූතානං පන නෙසං තත්ථ යාදිසී පටිපත්ති, තං දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ සන්තීති සංවිජ්ජන්ති. තෙන තෙසං දිට්ඨිගතිකානං විජ්ජමානතාය අවිච්ඡෙදතං දස්සෙති. එකෙති එකච්චෙ. සමණබ්‍රාහ්මණාති පබ්බජ්ජුපගමනෙන සමණා, ජාතිමත්තෙන ච බ්‍රාහ්මණා. සබ්බෙසන්ති අනවසෙසානං උපාදානානං සමතික්කමං පහානං. සම්මා න පඤ්ඤපෙන්තීති යෙසං පඤ්ඤපෙන්ති, තෙසම්පි සම්මා පරිඤ්ඤං න පඤ්ඤපෙන්ති. ඉදානි තං අත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කෙචී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හොතික-කුටීචක-බහූදක-හංස-පරමහංස-කාජක-තිදණ්ඩ-මොනවත-සෙව-පාරුපක-පඤ්චමරත්තික- සොමකාරක-මුගබ්බත-චරබාක-තාපස-නිගන්ථා-ජීවක-ඉසි-පාරායනික-පඤ්චාතපික-කාපිල- කාණාද-සංසාරමොචක-අග්ගිභත්තික-මගවතික-ගොවතික-කුක්කුරවතික-කාමණ්ඩලුක- වග්ගුලිවතික-එකසාටක-ඔදකසුද්ධික-සරීරසන්තාපක-සීලසුද්ධික-ඣානසුද්ධික-චතුබ්බිධ- සස්සතවාදාදයො ඡන්නවුති තණ්හාපාසෙන ඩංසනතො, අරියධම්මස්ස වා විබාධනතො පාසණ්ඩා. වත්ථුපටිසෙවනං කාමන්ති බ්‍යාපාරස්ස වත්ථුනො පටිසෙවනසඞ්ඛාතං කාමං. ථෙය්‍යෙන සෙවන්තීති පටිහත්ථආදිසමඤ්ඤාය ලොකස්ස වචනවසෙන සෙවන්ති. තීණි කාරණානීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තානි දිට්ඨිවිසෙසභූතානි වට්ටකාරණානි.

අත්ථසල්ලාපිකාති අත්ථස්ස සල්ලාපිකා, ද්වින්නං අධිප්පෙතත්ථසල්ලාපවිභාවිනීති අධිප්පායො. ද්වින්නඤ්හි වචනං සල්ලාපො. තෙනාහ ‘‘පථවී කිරා’’තිආදි.

යො තිත්ථියානං අත්තනො සත්ථරි ධම්මෙ සහධම්මිකෙසු ච පසාදො වුත්තො, තස්ස අනායතනගතත්තා අප්පසාදකභාවදස්සනං පසාදපච්ඡෙදො. තථාපවත්තො වාදො පසාදපච්ඡෙදවාදො වුත්තො. එවරූපෙති ඊදිසෙ වුත්තනයෙන කිලෙසානං අනුපසමසංවත්තනිකෙ. ධම්මෙති ධම්මපතිරූපකෙ. විනයෙති විනයපතිරූපකෙ. තිත්ථියා හි කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා ලොකං වඤ්චෙන්තා ධම්මං කථෙමාති ‘‘සත්තිමෙ කායා අකටා අකටවිධා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.174) යං කිඤ්චි කථෙත්වා තථා ‘‘විනයං පඤ්ඤපෙමා’’ති ගොසීලවග්ගුලිවතාදීනි පඤ්ඤපෙත්වා තාදිසං සාවකෙ සික්ඛාපෙත්වා ‘‘ධම්මවිනයො’’ති කථෙන්ති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘ධම්මවිනයෙ’’ති. තෙනාහ ‘‘උභයෙනපි අනිය්‍යානිකං සාසනං දස්සෙතී’’ති. පරිත්තම්පි නාම පුඤ්ඤං කාතුකාමං මච්ඡෙරමලාභිභූතතාය නිවාරෙන්තස්ස අන්තරායං තස්ස කරොතො දිට්ඨෙව ධම්මෙ විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බතා සම්පරායෙ ච දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා, කිමඞ්ගං පන සකලවට්ටදුක්ඛනිස්සරණාවහෙ ජිනචක්කෙ පහාරදායිනො තිත්ථකරස්ස තදොවාදකරස්ස චාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අනිය්‍යානිකසාසනම්හි හී’’තිආදිමාහ. යථා සො පසාදො සම්පරායෙ න සම්මග්ගතො අත්තනො පවත්තිවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘කඤ්චි කාලං ගන්ත්වාපි පච්ඡා විනස්සති යෙවා’’ති ආහ, අවෙච්චප්පසාදො විය අච්චන්තිකො න හොතීති අත්ථො.

සම්පජ්ජමානා යථාවිධිපටිපත්තියා තිරච්ඡානයොනිං ආවහති. කම්මසරික්ඛකෙන හි විපාකෙනෙව භවිතබ්බං. සබ්බම්පි කාරණභෙදන්ති සබ්බම්පි යථාවුත්තං තිත්ථකරානං සාවකානං අපායදුක්ඛාවහං මිච්ඡාපටිපත්තිසඞ්ඛාතං කාරණවිසෙසං. සො පනෙස පසාදො න නිය්‍යාති මිච්ඡත්තපක්ඛිකත්තා සුරාපීතසිඞ්ගාලෙ පසාදො විය. සුරං පරිස්සාවෙත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං සුරාජල්ලිකං. බ්‍රාහ්මණා නාම ධනලුද්ධාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ඉමං වඤ්චෙස්සාමී’’ති. කංසසතාති කහාපණසතා.

144. තස්සාති පසාදස්ස. සබ්බොපි ලොභො කාමුපාදානන්තෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගෙන කාමුපාදානස්ස පහානපරිඤ්ඤ’’න්ති. එවරූපෙති ඊදිසෙ සබ්බසො කිලෙසානං උපසමසංවත්තනිකෙ. යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානානං අපායෙසු අපතනවසෙන ධාරණට්ඨෙන ධම්මෙ. සබ්බසො විනයනට්ඨෙන විනයෙ. තත්ථ භවදුක්ඛනිස්සරණාය සංවත්තනෙ.

නමස්සමානො අට්ඨාසි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පච්චෙකබොධිපාරමීනං පූරණෙන තත්ථ බුද්ධසාසනෙ පරිචයෙන ච භගවති පසන්නචිත්තතාය ච. ‘‘උලූකා’’ත්‍යාදිගාථා රුක්ඛදෙවතාය භාසිතා. කාලුට්ඨිතන්ති සායන්හකාලෙ දිවාවිහාරතො උට්ඨිතං. දුග්ගතෙසො න ගච්ඡතීති දුග්ගතිං එසො න ගමිස්සති. මොරජිකො මුරජවාදකො. මහාභෙරිවාදකවත්ථුආදීනිපි සිතපාතුකරණං ආදිං කත්වා විත්ථාරෙතබ්බානි.

පරමත්ථෙති ලොකුත්තරධම්මෙ. කිං පන වත්තබ්බන්ති ධම්මෙපි පරමත්ථෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා සුණන්තානං. සාමණෙරවත්ථූති පබ්බජිතදිවසෙයෙව සප්පෙන දට්ඨො හුත්වා කාලං කත්වා දෙවලොකං උපපන්නසාමණෙරවත්ථු.

ඛීරොදනන්ති ඛීරෙන සද්ධිං සම්මිස්සං ඔදනං. තිම්බරුසකන්ති තින්දුකඵලං. තිපුසසදිසා එකා වල්ලිජාති තිම්බරුසං, තස්ස ඵලං තිම්බරුසකන්ති ච වදන්ති. කක්කාරිකන්ති ඛුද්දකඑලාළුකං. මහාතිපුසන්ති ච වදන්ති. වල්ලිපක්කන්ති ඛුද්දකතිපුසවල්ලියා ඵලං. හත්ථපතාපකන්ති මන්දාමුඛි. අම්බකඤ්ජිකන්ති අම්බිලකඤ්ජිකං. ඛළයාගුන්තිපි වදන්ති. දොණිනිම්මජ්ජනින්ති සතෙලං තිලපිඤ්ඤාකං. විධුපනන්ති චතුරස්සබීජනිං. තාලවණ්ටන්ති තාලපත්තෙහි කතමණ්ඩලබීජනිං. මොරහත්ථන්ති මොරපිඤ්ඡෙහි කතං මකසබීජනිං.

වුත්තනයානුසාරෙනෙවාති යස්මා ඉධාපි යථාවුත්තං සබ්බම්පි කාරණභෙදං එකතො කත්වා දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’න්තිආදිමාහ, තස්මා තත්ථ අනිය්‍යානිකසාසනෙ වුත්තනයස්ස අනුස්සරණවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බං.

145. පරිඤ්ඤන්ති පහානපරිඤ්ඤං. තෙසං පච්චයං දස්සෙතුන්ති උපාදානානං පරිඤ්ඤා නාම පහානපරිඤ්ඤා. තෙසං අච්චන්තනිරොධො අධිප්පෙතො, සො ච පච්චයනිරොධෙන හොතීති තෙසං පච්චයං මූලකාරණතො පභුති දස්සෙතුං. අයන්ති ඉදානි වුච්චමානො එත්ථ ‘‘ඉමෙ චා’’තිආදිපාඨෙ ‘‘කිං නිදානා’’තිආදිසමාසපදානං අත්ථො. සබ්බපදෙසූති ‘‘තණ්හාසමුදයා’’තිආදීසු සබ්බෙසු පදෙසු. ඉමිනා එව ච සබ්බග්ගහණෙන ‘‘ඵස්සනිදානා’’තිආදීනම්පි පදානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ඉමෙ අඤ්ඤතිත්ථියා උපාදානානම්පි සමුදයං න ජානන්ති, කුතො නිරොධං, තථාගතො පන තෙසං තප්පච්චයපච්චයානම්පි සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච යාථාවතො ජානාති, තස්මා – ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො…පෙ… සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහී’’ති (ම. නි. 1.139) යථාරද්ධසීහනාදං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ඉමෙ ච, භික්ඛවෙ, චත්තාරො උපාදානා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.145) නයෙන දෙසනං පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන ඔතාරෙන්තො වට්ටං දස්සෙත්වා ‘‘යතො ච ඛො’’තිආදිනා විවට්ටං දස්සෙන්තො අරහත්තෙන දෙසනාය කූටං ගණ්හි, තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යස්මා පන භගවා’’තිආදිමාහ. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

චූළසීහනාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

2. මහාසීහනාදසුත්තවණ්ණනා

වෙසාලීනගරවණ්ණනා

146. අපරාපරන්ති පුනප්පුනං. විසාලීභූතතායාති ගාවුතන්තරං ගාවුතන්තරං පුථුභූතතාය. තත්‍රාති තස්සං විසාලීභූතතායං. ඡඩ්ඩිතමත්තෙති විස්සට්ඨමත්තෙ. ඌමිභයාදීහීති ඌමිකුම්භීලආවට්ටසංසුකාභයෙහි. උදකප්පවාහෙනාගතස්සපි ච උස්මා න විගච්ඡති, උස්මා ච නාම ඊදිසස්ස සවිඤ්ඤාණකතාය භවෙය්‍යාති ‘‘සියා ගබ්භො’’ති චින්තෙසි. තථා හීතිආදි තත්ථ කාරණචින්තා. පුඤ්ඤවන්තතාය දුග්ගන්ධං නාහොසි, සඋසුමතාය පූතිකභාවො. දාරකානං පුඤ්ඤූපනිස්සයතො අඞ්ගුට්ඨකතො චස්ස ඛීරං නිබ්බත්ති, ඛීරභත්තඤ්ච ලභි. චරිමකභවෙ බොධිසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ බොධිසත්තමාතු විය උදරච්ඡවියා අච්ඡවිප්පසන්නතාය නිච්ඡවි වියාති කත්වා ආහ ‘‘නිච්ඡවී අහෙසු’’න්ති. තෙසන්ති ද්වින්නං දාරකානං. මාතාපිතරොති පොසකමාතාපිතරො. අභිසිඤ්චිත්වා රාජානං අකංසු රජ්ජසම්පත්තියා දායකස්ස කම්මස්ස කතත්තා, අසම්භින්නෙ එව රාජකුලෙ උප්පන්නත්තා ච. කුමාරස්ස පුඤ්ඤානුභාවසඤ්චොදිතා දෙවතාධිග්ගහිතාති කෙචි.

පුරස්ස අපරෙති පුරස්ස අපරදිසාය ගාවුතමත්තෙ ඨානෙ ජීවකම්බවනං විය සපාකාරමන්දිරකෙ. අචිරපක්කන්තොති එත්ථ න දෙසන්තරපක්කමනං අධිප්පෙතං, අථ ඛො සාසනතො අපක්කමනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘විබ්භමිත්වා’’තිආදිමාහ. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමස්මා ධම්මවිනයා’’ති. පරිසතීති පරිසායං, ජනසමූහෙති අත්ථො. ජනසමූහගතො පන ‘‘පරිසමජ්ඣෙ’’ති වුත්තො. භාවනාමනසිකාරෙන විනා පකතියාව මනුස්සෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බො ධම්මොති මනුස්සධම්මො, මනුස්සත්තභාවාවහො වා ධම්මො මනුස්සධම්මො, අනුළාරං පරිත්තකුසලං. යං අසතිපි බුද්ධුප්පාදෙ වත්තති, යඤ්ච සන්ධායාහ ‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජතී’’ති. ‘‘අම්හාකං බුද්ධො’’ති බුද්ධෙ මමත්තකාරිනො බුද්ධමාමකා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

උත්තරිමනුස්සධම්මාදිවණ්ණනා

අලං අරියාය අරියභාවායාති අලමරියො, රූපායතනං ජානාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විය පස්සති චාති ඤාණදස්සනං, දිබ්බචක්ඛු. සම්මසනුපගෙ ච පන ධම්මෙ ලක්ඛණත්තයඤ්ච තථා ජානාති පස්සති චාති ඤාණදස්සනං, විපස්සනා. නිබ්බානං, චත්තාරි වා සච්චානි අසම්මොහපටිවෙධතො ජානාති පස්සති චාති ඤාණදස්සනං, මග්ගො. ඵලං පන නිබ්බානවසෙනෙව යොජෙතබ්බං. පච්චවෙක්ඛණා මග්ගාධිගතස්ස අත්ථස්ස පච්චක්ඛතො ජානනට්ඨෙන ඤාණදස්සනං, සබ්බඤ්ඤුතා අනාවරණතාය සමන්තචක්ඛුතාය ච ඤාණදස්සනං. ලොකුත්තරමග්ගො අධිප්පෙතො, තස්මිඤ්හි පටිසිද්ධෙ සබ්බෙසම්පි බුද්ධගුණානං අසම්භවොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තඤ්හි සො භගවතො පටිසෙධෙතී’’ති.

සුඛුමං ධම්මන්තරං නාම ඣානවිපස්සනාදිකං ආචරියානුග්ගහෙන ගහිතං නාම නත්ථි. තක්කපරියාහතන්ති ‘‘ඉති භවිස්සති, එවං භවිස්සතී’’ති තංතංදස්සෙතබ්බමත්ථතක්කනෙන විතක්කනමත්තෙන පරිතො ආහතං පරිවත්තිතං කත්වා. තෙනාහ ‘‘තක්කෙත්වා’’තිආදි. ලොකියපඤ්ඤං අනුජානාති උපනිසින්නපරිසාය අනුකූලධම්මකථනතොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘සමණො ගොතමො’’තිආදි. පටිභාතීති පටිභානං, ‘‘ඉති වක්ඛාමී’’ති එවංපවත්තං කථනචිත්තං, තතො පටිභානතො ජානනං පටිභානං, ආගමාභාවතො සයමෙව උපට්ඨිතත්තා සයංපටිභානං. තෙනාහ ‘‘ඉමිනාස්ස ධම්මෙසු පච්චක්ඛභාවං පටිබාහතී’’ති. සුඵුසිතන්ති නිබ්බිවරං. අඵුසිතත්තෙ හි සුඛෙන වචීඝොසො න නිච්ඡරති. දන්තාවරණන්ති ඔට්ඨද්වයං. ජිව්හාපි ථද්ධතාය සුඛෙන වචීඝොසො න නිච්ඡරතීති ආහ ‘‘මුදුකා ජිව්හා’’ති. කරවීකරුතමඤ්ජුතාය මධුරො සරො. එලං වුච්චති දොසො, එලං ගළතීති එලගළා, න එලගළා අනෙලගළා, නිද්දොසා, න රුජ්ඣතීති අත්ථො. සබ්බමෙතං රඤ්ජනස්සෙව කාරණං දස්සෙන්තො වදති.

පඤ්ච ධම්මාති ගම්භීරඤාණචරියභූතානං ඛන්ධාදීනං උග්ගහණ-සවන-ධාරණ-පරිචය-යොනිසොමනසිකාරෙ සන්ධායාහ. තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති එත්ථ සම්මා-සද්දො උභයත්ථාපි යොජෙතබ්බො ‘‘සම්මා තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. යො හි සම්මා ධම්මං පටිපජ්ජති, තස්සෙව සම්මා දුක්ඛක්ඛයො හොති. යො පන වුත්තනයෙන තක්කරො, තස්ස නිය්‍යානං අත්ථතො ධම්මස්සෙව නිය්‍යානන්ති ආහ ‘‘සො ධම්මො…පෙ… නිය්‍යාති ගච්ඡතී’’ති.

147. කොධනොති කුජ්ඣනසීලො. යස්මා පන සුනක්ඛත්තො කොධවසෙන කුරූරො ඵරුසවචනො ච, තස්මා ආහ ‘‘කොධනොති චණ්ඩො ඵරුසො චා’’ති. තස්මිං අත්තභාවෙ මග්ගඵලානං උපනිස්සයො නත්ථීති තස්මිං අත්තභාවෙ උප්පජ්ජනාරහානං මග්ගඵලානං උපනිස්සයො නත්ථි. තං බුද්ධා ‘‘මොඝපුරිසො’’ති වදන්ති යථා තං සුදින්නලාළුදායිආදිකෙ. උපනිස්සයෙ සතිපි තස්මිං ඛණෙ මග්ගෙ වා ඵලෙ වා අසති ‘‘මොඝපුරිසො’’ති වදන්ති යථා තං ධනියූපසෙනත්ථෙරාදිකෙ. සමුච්ඡින්නොපනිස්සයෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. යථා ‘‘මක්ඛලි මොඝපුරිසො මනුස්සඛිප්පං මඤ්ඤෙ’’ති (අ. නි. 1.311) තථා සුනක්ඛත්තොපීති ආහ ‘‘ඉමස්ස පනා’’තිආදි. අස්සාති එතෙන. කත්තරි හිදං සාමිවචනං. කොධෙනාති කොධහෙතුනා.

භගවතොති සම්පදානවචනං කුද්ධපදාපෙක්ඛාය. පුබ්බෙති භික්ඛුකාලෙ. සද්දං සොතුකාමොති සො කිර දිබ්බචක්ඛුනා තාවතිංසභවනෙ දෙවතානං රූපං පස්සන්තො ඔට්ඨචලනං පස්සති, න පන සද්දං සුණාති, තස්මා තාසං සද්දං සොතුකාමො අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘සද්දං සොතුකාමො…පෙ… පුච්ඡී’’ති. සො ච අතීතෙ එකං සීලවන්තං භික්ඛුං කණ්ණසක්ඛලියං පහරිත්වා බධිරමකාසි, තස්මා පරිකම්මං කරොන්තොපි අභබ්බොව දිබ්බසොතාධිගමාය. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘උපනිස්සයො නත්ථීති ඤත්වා පරිකම්මං න කථෙසී’’ති. චින්තෙසීති අත්තනො මිච්ඡාපරිවිතක්කිතෙන අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තො චින්තෙසි.

නිය්‍යානිකත්තාවබොධනතො අභෙදොපචාරෙන ‘‘දෙසනාධම්මො නිය්‍යානිකො’’ති වුත්තො. නිය්‍යානො වා අරියමග්ගො බොධෙතබ්බො එතස්ස අත්ථීති නිය්‍යානිකො දෙසනාධම්මො. අත්තනි අත්ථිතං දස්සෙති කිච්චසිද්ධිදස්සනෙන තත්ථ තත්ථ පාකටීකතත්තා, න පටිඤ්ඤාමත්තෙන. තථා හි යථාපරාධං තංතංසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා යථාධම්මං වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපඤ්ච අවිපරීතධම්මදෙසනාය දෙවමනුස්සෙහි යථාභිසඞ්ඛතපඤ්හානං තදජ්ඣාසයානුකූලං ඨානසො විස්සජ්ජනෙන ච භගවතො සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරභාවෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විඤ්ඤූනං පාකටං, තථා තත්ථ තත්ථ යමකපාටිහාරියකරණාදීසු ඉද්ධිවිධඤාණාදීනීති. තෙනාහ ‘‘මය්හඤ්චා’’තිආදි. අන්වෙති යථාගහිතසඞ්කෙතස්ස අනුගමනවසෙන එති ජානාතීති අන්වයො. තෙනාහ ‘‘අනුබුජ්ඣතීති අත්ථො’’ති. සඞ්කෙතානුගමනඤ්චෙත්ථ ‘‘යථාපරාධං තංතංසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා’’තිආදිනා වුත්තනයමෙව. එවං යොජනා වෙදිතබ්බාති යථා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන යොජනා කතා, එවං ‘‘එවරූපම්පි නාම මය්හං ඉද්ධිවිධඤාණසඞ්ඛාතං උත්තරිමනුස්සධම්ම’’න්තිආදිනා තත්ථ තත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

උත්තරිමනුස්සධම්මාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දසබලඤාණවණ්ණනා

148. යදිපි ආදිතො අභිඤ්ඤාත්තයවසෙන දෙසනාය ආගතත්තා චෙතොපරියඤාණානන්තරං උපරි තිස්සො අභිඤ්ඤා වත්තබ්බා සියුන්ති වත්තබ්බං සියා, අත්ථතො පන විජ්ජාත්තයං යථාවුත්තඅභිඤ්ඤාත්තයමෙවාති කත්වා ‘‘තිස්සො විජ්ජා වත්තබ්බා සියු’’න්ති වුත්තං. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘තාසු වුත්තාසු උපරි දසබලඤාණං න පරිපූරතී’’ති වුත්තං, නනු ඉමානි ඤාණානි සෙසාභිඤ්ඤා විය අත්තනො විසයස්ස අභිජානනට්ඨං උපාදාය අභිඤ්ඤාසු වත්තබ්බානි, අකම්පියට්ඨං පන උපත්ථම්භනට්ඨඤ්ච උපාදාය බලඤාණෙසු යථා සම්මාසතිආදයො ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගෙසූති? නයිදමෙවං. තත්ථ හි ධම්මානං ධම්මකිච්චවිසෙසවිභාවනපරාය දෙසනාය වුත්තං, ඉධ පන සත්ථු ගුණවිසෙසවිභාවනපරාය දෙසනාය තථා වත්තුං න සක්කා අත්ථතො අනඤ්ඤත්තා, එකච්චානං පුථුජ්ජනානං එවං චිත්තං උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘‘කිමිදං භගවා හෙට්ඨා වුත්තගුණෙ පුනපි ගණ්හන්තො ගුණාධිකදස්සනං කරොතී’’ති. තස්මා සුවුත්තමෙතං ‘‘උපරි දසබලඤාණං න පරිපූරතී’’ති.

අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානීති කස්මා වුත්තං (අ. නි. ටී. 3.10.21), නනු චෙතානි සාවකානම්පි එකච්චානං උප්පජ්ජන්තීති? කාමං උප්පජ්ජන්ති, යාදිසානි පන බුද්ධානං ඨානාට්ඨානඤාණාදීනි, න තාදිසානි තදඤ්ඤෙසං කදාචිපි උප්පජ්ජන්තීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානීති. තෙනාහ ‘‘තථාගතස්සෙව බලානී’’ති. ඉමමෙව හි යථාවුත්තලෙසං අපෙක්ඛිත්වා තදභාවතො ආසයානුසයඤාණාදීසු එව අසාධාරණගුණසමඤ්ඤා නිරුළ්හා. කාමං ඤාණබලානං ඤාණසම්භාරො විසෙසපච්චයො, පුඤ්ඤසම්භාරොපි පන නෙසං පච්චයො එව, ඤාණසම්භාරස්සපි වා පුඤ්ඤසම්භාරභාවතො ‘‘පුඤ්ඤුස්සයසම්පත්තියා ආගතානී’’ති වුත්තං.

පකතිහත්ථිකුලන්ති (සං. නි. 2.22) ගිරිචරනදීචරවනචරාදිප්පභෙදා ගොචරියකාලාවකනාමා සබ්බාපි බලෙන පාකතිකා හත්ථිජාති. දසන්නං පුරිසානන්ති ථාමමජ්ඣිමානං දසන්නං පුරිසානං. එකස්ස තථාගතස්ස කායබලන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. එකස්සාති ච තථා හෙට්ඨාකථායං ආගතත්තා දෙසනාසොතෙන වුත්තං. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො, තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං, තස්මා නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථො. ඤාණබලං පන පාළියං ආගතමෙව, න කායබලං විය අට්ඨකථාරුළ්හමෙවාති අධිප්පායො. ‘‘සංයුත්තකෙ ආගතානි තෙසත්තති ඤාණානි සත්තසත්තති ඤාණානී’’ති වුත්තං (විභ. මූලටී. 760), තත්ථ පන නිදානවග්ගෙ සත්තසත්තති ආගතානි චතුචත්තාරීසඤ්ච, තෙසත්තති පන පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.73 මාතිකා) සුතමයාදීනි ආගතානි දිස්සන්ති, න සංයුත්තකෙ. අඤ්ඤානිපීති එතෙන ඤාණවත්ථුවිභඞ්ගෙ එකකාදිවසෙන වුත්තානි, අඤ්ඤත්ථ ච ‘‘පුබ්බන්තෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 1076) බ්‍රහ්මජාලාදීසු (දී. නි. 1.36) ච ‘‘තයිදං තථාගතො පජානාති, ඉමානි දිට්ඨිට්ඨානානි එවං ගහිතානී’’තිආදිනා වුත්තානි අනෙකානි ඤාණප්පභෙදානි සඞ්ගණ්හාති. යාථාවපටිවෙධතො සයඤ්ච අකම්පියං පුග්ගලඤ්ච තංසමඞ්ගිං නෙය්‍යෙසු අධිබලං කරොතීති ආහ ‘‘අකම්පියට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන චා’’ති.

උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, (අ. නි. ටී. 2.4.8) සෙට්ඨං ඨානං. සබ්බඤ්ඤුතපටිජානනවසෙන අභිමුඛං ගච්ඡන්ති, අට්ඨ වා පරිසා උපසඞ්කමන්තීති ආසභා, පුබ්බබුද්ධා. ඉදං පනාති බුද්ධානං ඨානං සබ්බඤ්ඤුතමෙව වදති. තිට්ඨමානොවාති අවදන්තොපි (සං. නි. ටී. 2.2.22) තිට්ඨමානොව පටිජානාති නාමාති අත්ථො. උපගච්ඡතීති අනුජානාති.

අට්ඨසු පරිසාසූති ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, අනෙකසතං ඛත්තියපරිසං…පෙ… තත්‍ර වත මං භයං වා සාරජ්ජං වා ඔක්කමිස්සතීති නිමිත්තමෙතං, සාරිපුත්ත, න සමනුපස්සාමී’’ති (ම. නි. 1.151) වුත්තාසු අට්ඨසු පරිසාසු. අභීතනාදං නදතීති පරතො දස්සිතඤාණයොගෙන දසබලොහන්ති අභීතනාදං නදති. සීහනාදසුත්තෙන ඛන්ධවග්ගෙ (සං. නි. 3.78) ආගතෙන.

‘‘දෙවමනුස්සානං චතුචක්කං වත්තතී’’ති (අ. නි. 4.31) සුත්තසෙසෙන සප්පුරිසූපස්සයාදීනං ඵලසම්පත්තිපවත්ති, පුරිමසප්පුරිසූපස්සයාදිං උපනිස්සාය පච්ඡිමසප්පුරිසූපස්සයාදීනං සම්පත්තිපවත්ති වා වුත්තාති ආදි-සද්දෙන තත්ථ ච චක්ක-සද්දස්ස ගහණං වෙදිතබ්බං. විචක්කසණ්ඨානා අසනි එව අසනිවිචක්කං. උරචක්කාදීසූති ආදි-සද්දෙන ආණාසමූහාදීසුපි චක්ක-සද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා. ‘‘සඞ්ඝභෙදං කරිස්සාම චක්කභෙද’’න්තිආදීසු (පාරා. 409; චූළව. 343) හි ආණා ‘‘චක්ක’’න්ති වුත්තා, ‘‘දෙවචක්කං අසුරචක්ක’’න්තිආදීසු (අ. නි. ටී. 2.4.8) සමූහොති. පටිවෙධනිට්ඨත්තා අරහත්තමග්ගඤාණං පටිවෙධොති ‘‘ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාමා’’ති වුත්තං. තෙන පටිලද්ධස්සපි දෙසනාඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති පරස්ස බුජ්ඣනමත්තෙන හොතීති ‘‘අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්ති…පෙ… ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාමා’’ති වුත්තං. තතො පරං පන යාව පරිනිබ්බානා දෙසනාඤාණප්පවත්ති තස්සෙව පවත්තිතස්ස ධම්මචක්කස්ස ඨානන්ති වෙදිතබ්බං පවත්තිතචක්කස්ස චක්කවත්තිනො චක්කරතනස්ස ඨානං විය.

‘‘තිට්ඨතී’’ති වුත්තං, කිං භූමියං පුරිසො විය? නොති ආහ ‘‘තදායත්තවුත්තිතායා’’ති. ඨානන්ති චෙත්ථ අත්තලාභො ධරමානතා ච, න ගතිනිවත්තීති ආහ ‘‘උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති චා’’ති. යත්ථ පනෙතං දසබලඤාණං විත්ථාරිතං, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’තිආදිමාහ. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

සමාදියන්තීති සමාදානානි, තානි පන සමාදියිත්වා කතානි හොන්තීති ආහ ‘‘සමාදියිත්වා කතාන’’න්ති. කම්මමෙව වා කම්මසමාදානන්ති එතෙන සමාදානසද්දස්ස අපුබ්බත්ථාභාවං දස්සෙති මුත්තගතසද්දෙ ගතසද්දස්ස විය. ගතීති නිරයාදිගතියො. උපධීති අත්තභාවො. කාලොති කම්මස්ස විපච්චනාරහකාලො. පයොගොති විපාකුප්පත්තියා පච්චයභූතා කිරියා.

අගතිගාමිනින්ති නිබ්බානගාමිනිං. වක්ඛති හි ‘‘නිබ්බානඤ්චාහං, සාරිපුත්ත, පජානාමි නිබ්බානගාමිඤ්ච මග්ගං නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති (ම. නි. 1.153). බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං ඝාතෙන්තෙසු කාමං සබ්බෙසං චෙතනා තස්සෙවෙකස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණා, තං පන කම්මං තෙසං නානාකාරං. තෙසු (විභ. අට්ඨ. 811) හි එකො ආදරෙන ඡන්දජාතො කරොති, එකො ‘‘එහි ත්වම්පි කරොහී’’ති පරෙහි නිප්පීළිතො කරොති, එකො සමානච්ඡන්දො විය හුත්වා අප්පටිබාහමානො විචරති. තෙසු එකො තෙනෙව කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, එකො තිරච්ඡානයොනියං, එකො පෙත්තිවිසයෙ. තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙ එව – ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස තිරච්ඡානයොනියං, එස පෙත්තිවිසයෙ’’ති ජානාති. නිරයෙ නිබ්බත්තමානම්පි – ‘‘එස මහානිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස උස්සදනිරයෙ’’ති ජානාති. තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තමානම්පි – ‘‘එස අපාදකො භවිස්සති, එස ද්විපාදකො, එස චතුප්පදො, එස බහුප්පදො’’ති ජානාති. පෙත්තිවිසයෙ නිබ්බත්තමානම්පි – ‘‘එස නිජ්ඣාමතණ්හිකො භවිස්සති, එස ඛුප්පිපාසිකො, එස පරදත්තූපජීවී’’ති ජානාති. තෙසු ච කම්මෙසු – ‘‘ඉදං කම්මං පටිසන්ධිමාකඩ්ඪිස්සති, ඉදං අඤ්ඤෙන දින්නාය පටිසන්ධියා උපධිවෙපක්කං භවිස්සතී’’ති ජානාති.

තථා සකලගාමවාසිකෙසු එකතො පිණ්ඩපාතං දදමානෙසු කාමං සබ්බෙසම්පි චෙතනා පිණ්ඩපාතාරම්මණාව, තං පන කම්මං තෙසං නානාකාරං. තෙසු හි එකො ආදරෙන කරොතීති සෙසං පුරිමසදිසං, තස්මා තෙසු කෙචි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, කෙචි මනුස්සලොකෙ, තං තථාගතො ආයූහනක්ඛණෙයෙව ජානාති – ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ආයූහිතත්තා එස මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තිස්සති, එස දෙවලොකෙ, තත්ථාපි එස ඛත්තියකුලෙ, එස බ්‍රාහ්මණකුලෙ, එස වෙස්සකුලෙ, එස සුද්දකුලෙ, එස පරනිම්මිතවසවත්තීසු, එස නිම්මානරතීසු, එස තුසිතෙසු, එස යාමෙසු, එස තාවතිංසෙසු, එස චාතුමහාරාජිකෙසු, එස භුම්මදෙවෙසූ’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ හීනපණීතසුවණ්ණදුබ්බණ්ණඅප්පපරිවාරමහාපරිවාරතාදිභෙදං තං තං විසෙසං ආයූහනක්ඛණෙයෙව ජානාති.

තථා විපස්සනං පට්ඨපෙන්තෙසුයෙව – ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන එස කිඤ්චි සල්ලක්ඛෙතුං න සක්ඛිස්සති, එස මහාභූතමත්තමෙව වවත්ථපෙස්සති, එස රූපපරිග්ගහෙයෙව ඨස්සති, එස අරූපපරිග්ගහෙයෙව, එස නාමරූපපරිග්ගහෙයෙව, එස පච්චයපරිග්ගහෙ එව, එස ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාය එව, එස පඨමඵලෙයෙව, එස දුතියඵලෙ එව, එස තතියඵලෙ එව, එස අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ජානාති. කසිණපරිකම්මං කරොන්තෙසුපි – ‘‘ඉමස්ස පරිකම්මමත්තමෙව භවිස්සති, එස නිමිත්තං උප්පාදෙස්සති, එස අප්පනං එව පාපුණිස්සති, එස ඣානං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ජානාති. තෙනාහ ‘‘ඉමස්ස චෙතනා’’තිආදි.

කාමනතො, කාමෙතබ්බතො, කාමපටිසංයුත්තතො ච කාමො ධාතු කාමධාතු. ආදි-සද්දෙන බ්‍යාපාදධාතු-රූපධාතු-ආදීනං සඞ්ගහො. විලක්ඛණතායාති විසදිසසභාවතාය. ඛන්ධායතනධාතුලොකන්ති අනෙකධාතුං නානාධාතුං ඛන්ධලොකං ආයතනලොකං ධාතුලොකං යථාභූතං පජානාතීති යොජනා. ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාම. තෙසුපි එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො (විභ. 33). එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො (විභ. 34-61). එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො (විභ. 62-91). එකවිධෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො (විභ. 92-120). එකවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (විභ. 121-149) එවං තාව ඛන්ධලොකස්ස, ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චාතුභූමකා’’තිආදිනා (විභ. 156-171) ආයතනලොකස්ස, ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම, තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චාතුභූමකා’’තිආදිනා (විභ. 172-188) ධාතුලොකස්ස අනෙකසභාවං නානාසභාවඤ්ච පජානාති. න කෙවලං උපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සෙව, අථ ඛො අනුපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සපි – ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස සකණ්ටකො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං, ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාතං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං, ඉමස්ස ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං රස්සං වට්ටං සුසණ්ඨානං දුස්සණ්ඨානං මුදුකං ඵරුසං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං මධුරං තිත්තකං කටුකං අම්බිලං කසාවං, ඉමස්ස කණ්ටකො තිඛිණො කුණ්ඨො උජුකො කුටිලො තම්බො කාළො ඔදාතො හොතී’’තිආදිනා පජානාති. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධාදීනං එව හි එතං බලං, න අඤ්ඤෙසං.

නානාධිමුත්තිකතන්ති නානාඅජ්ඣාසයතං. අධිමුත්ති නාම අජ්ඣාසයධාතු අජ්ඣාසයසභාවො. සො පන හීනපණීතතාසාමඤ්ඤෙන පාළියං ද්විධාව වුත්තොපි හීනපණීතාදිභෙදෙන අනෙකවිධොති ආහ ‘‘හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාව’’න්ති. තත්ථ තත්ථ යෙ යෙ සත්තා යංයංඅධිමුත්තිකා, තෙ තෙ තංතදධිමුත්තිකෙ එව සෙවන්ති භජන්ති පයිරුපාසන්ති ධාතුසභාගතො. යථා ගූථාදීනං ධාතුසභාවො එසො, යං ගූථාදීහි එව සංසන්දන්ති සමෙන්ති, එවං (පුග්ගලානං අජ්ඣාසයස්සෙවෙස සභාවො, යං) (විභ. මූලටී. 813) හීනජ්ඣාසයා දුස්සීලාදීහි එව සංසන්දන්ති සමෙන්ති, සම්පන්නසීලාදයො ච සම්පන්නසීලාදීහෙව. තං නෙසං නානාධිමුත්තිකතං භගවා යථාභූතං පජානාතීති.

වුද්ධිඤ්ච හානිඤ්චාති පච්චයවිසෙසෙන සාමත්ථියතො අධිකතං අනධිකතඤ්ච. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණනිද්දෙසෙ (විභ. 814; පටි. ම. 1.113) ‘‘ආසයං ජානාති අනුසයං ජානාතී’’ති ආසයාදිජානනං කස්මා නිද්දිට්ඨන්ති? ආසයජානනාදිනා යෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි පරොපරෙහි සත්තා කල්‍යාණපාපාසයාදිකා හොන්ති, තෙසං ජානනස්ස විභාවනතො. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසයඤාණානං විසුං අසාධාරණතා, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තනානාධිමුත්තිකතාඤාණානං විසුං බලතා ච සිද්ධා හොති. තත්ථ ආසයන්ති යත්ථ සත්තා නිවසන්ති, තං තෙසං නිවාසට්ඨානං දිට්ඨිගතං වා යථාභූතඤාණං වා ආසයො.අනුසයො අප්පහීනභාවෙන ථාමගතො කිලෙසො. තං පන භගවා සත්තානං ආසයං ජානන්තො තෙසං තෙසං දිට්ඨිගතානං, විපස්සනාමග්ගඤාණානඤ්ච අප්පවත්තික්ඛණෙපි ජානාති. වුත්තං හෙතං –

‘‘කාමං සෙවන්තංයෙව භගවා ජානාති ‘අයං පුග්ගලො කාමගරුකො කාමාසයො කාමාධිමුත්තො’ති. කාමං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති ‘අයං පුග්ගලො නෙක්ඛම්මගරුකො නෙක්ඛම්මාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො’ති. නෙක්ඛම්මං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති. බ්‍යාපාදං, අබ්‍යාපාදං, ථිනමිද්ධං, ආලොකසඤ්ඤං සෙවන්තංයෙව ජානාති ‘අයං පුග්ගලො ථිනමිද්ධගරුකො ථිනමිද්ධාසයො ථිනමිද්ධාධිමුත්තො’ති’’ (පටි. ම. 1.113).

පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානන්ති රූපාවචරානං පඨමාදීනං පච්චනීකඣාපනට්ඨෙන ආරම්මණූපනිජ්ඣානට්ඨෙන ච ඣානානං. චතුක්කනයෙන හෙතං වුත්තං. අට්ඨන්නං විමොක්ඛානන්ති එත්ථ පටිපාටියා සත්ත අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චනතො ආරම්මණෙ ච අධිමුච්චනතො විමොක්ඛා නාම, අට්ඨමො පන සබ්බසො සඤ්ඤාවෙදයිතෙහි විමුත්තත්තා අපගමවිමොක්ඛො නාම. චතුක්කනයපඤ්චකනයෙසු පඨමඣානසමාධි සවිතක්කසවිචාරො නාම, පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධි අවිතක්කවිචාරමත්තො, නයද්වයෙපි උපරි තීසු ඣානෙසු සමාධි අවිතක්කඅවිචාරො, සමාපත්තීසු පටිපාටියා අට්ඨන්නං සමාධීතිපි නාමං, සමාපත්තීතිපි චිත්තෙකග්ගතාසබ්භාවතො, නිරොධසමාපත්තියා තදභාවතො න සමාධීති නාමං. හානභාගියධම්මන්ති අප්පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිඅනුපක්ඛන්දනං. විසෙසභාගියධම්මන්ති පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං දුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනං. ඉති සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිදුතියජ්ඣානාදිපක්ඛන්දනානි හානභාගියවිසෙසභාගියධම්මාති දස්සිතානි, තෙහි පන ඣානානං තංසභාවතා ධම්ම-සද්දෙන වුත්තා. තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. වොදානන්ති පගුණතාසඞ්ඛාතං වොදානං. තඤ්හි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨහිත්වා දුතියජ්ඣානාදිඅධිගමස්ස පච්චයත්තා ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. යෙ (අ. නි. ටී. 3.10.21) පන ‘‘නිරොධතො ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානන්ති පාළි නත්ථී’’ති වදන්ති, තෙ ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමාය පාළියා (පට්ඨා. 1.1.417) පටිසෙධෙතබ්බා. යො සමාපත්තිලාභී සමානො එව ‘‘න ලභාමහ’’න්ති, කම්මට්ඨානං සමානං එව ‘‘න කම්මට්ඨාන’’න්ති සඤ්ඤී හොති, සො සම්පත්තිංයෙව සමානං ‘‘විපත්තී’’ති පච්චෙතීති වෙදිතබ්බො.

149. අප්පනන්ති නිගමනං. න තථා දට්ඨබ්බන්ති යථා පරවාදිනා වුත්තං, තථා න දට්ඨබ්බං. සකසකකිච්චමෙව ජානාතීති ඨානාට්ඨානජානනාදිං සකං සකංයෙව කිච්චං කාතුං ජානාති, යථාසකමෙව විසයං පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. තම්පීති තෙහි දසබලඤාණෙහි ජානිතබ්බම්පි. කම්මන්තරවිපාකන්තරමෙවාති කම්මන්තරස්සවිපාකන්තරමෙව ජානාති, චෙතනාචෙතනාසම්පයුත්තධම්මෙ නිරයාදිනිබ්බානගාමිනිපටිපදාභූතෙ කම්මන්ති ගහෙත්වා ආහ ‘‘කම්මපරිච්ඡෙදමෙවා’’ති. ධාතුනානත්තඤ්ච ධාතුනානත්තකාරණඤ්ච ධාතුනානත්තකාරණන්ති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො. තඤ්හි ඤාණං තදුභයම්පි ජානාති, ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා’’තිආදිනා (විභ. අට්ඨ. 812) තථා චෙව සංවණ්ණිතං. සච්චපරිච්ඡෙදමෙවාති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන සච්චානං පරිච්ඡින්දනමෙව. අප්පෙතුං න සක්කොති අට්ඨමනවමබලානි විය තංසදිසං ඉද්ධිවිධඤාණං විය විකුබ්බිතුං. එතෙනස්ස බලසදිසතඤ්ච නිවාරෙති. ඣානාදිඤාණං විය වා අප්පෙතුං විකුබ්බිතුඤ්ච. යදිපි හි ‘‘ඣානාදිපච්චවෙක්ඛණාඤාණං සත්තමබල’’න්ති තස්ස සවිතක්කසවිචාරතා වුත්තා, තථාපි ‘‘ඣානාදීහි විනා පච්චවෙක්ඛණා නත්ථී’’ති ඣානාදිසහගතං ඤාණං තදන්තොගධං කත්වා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඣානාදිකිච්චං විය න සබ්බං බලකිච්චං කාතුං සක්කොතීති දස්සෙතුං ‘‘ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං න සක්කොති ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං න සක්කොතී’’ති වුත්තං, න පන කස්සචි බලස්ස ඣානඉද්ධිභාවතොති දට්ඨබ්බං. එවං කිච්චවිසෙසවසෙනපි දසබලඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං විසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි විතක්කත්තිකභූමන්තරවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පටිපාටියාතිආදිතො පට්ඨාය පටිපාටියා.

අනුපදවණ්ණනං කත්වා වෙදිතබ්බානීති සම්බන්ධො. කිලෙසාවරණං නියතමිච්ඡාදිට්ඨි, කිලෙසාවරණස්ස අභාවො ආසවක්ඛයාධිගමස්ස ඨානං, තබ්භාවො අට්ඨානං, අනධිගමස්ස පන තදුභයං යථාක්කමං අට්ඨානඤ්ච ඨානඤ්චාති තත්ථ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකිය…පෙ… දස්සනතො චා’’ති ආහ. තත්ථ ලොකියසම්මාදිට්ඨියා ඨිති ආසවක්ඛයාධිගමස්ස ඨානං කිලෙසාවරණාභාවස්ස කාරණත්තා. සා හි තස්මිං සති න හොති, අසති ච හොති. එතෙන තස්සා අට්ඨිතියා තස්ස අට්ඨානතා වුත්තා එව. නෙසං වෙනෙය්‍යසත්තානං. ධාතුවෙමත්තදස්සනතොති කාමධාතුආදීනං පවත්තිභෙදදස්සනතො. යදග්ගෙන ධාතුවෙමත්තං ජානාති, තදග්ගෙන චරියාවිසෙසම්පි ජානාති. ධාතුවෙමත්තදස්සනතොති වා ධම්මධාතුවෙමත්තදස්සනතො. සබ්බාපි හි චරියා ධම්මධාතුපරියාපන්නා එවාති. පයොගං අනාදියිත්වාපි සන්තතිමහාමත්තාදීනං (ධ. ප. 142) විය. දිබ්බචක්ඛුඤාණානුභාවතො පත්තබ්බෙනාති එත්ථ දිබ්බචක්ඛුනා පරස්ස හදයවත්ථුසන්නිස්සයලොහිතවණ්ණදස්සනමුඛෙන තදා පවත්තමානචිත්තජානනත්ථං පරිකම්මකරණං නාම සාවකානං, තඤ්ච ඛො ආදිකම්මිකානං, යතො දිබ්බචක්ඛුආනුභාවතො චෙතොපරියඤාණස්ස පත්තබ්බතා සියා, බුද්ධානං පන යදිපි ආසවක්ඛයඤාණාධිගමතො පගෙව දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමො, තථාපි තථා පරිකම්මකරණං නත්ථි විජ්ජාත්තයසිද්ධියා සිජ්ඣනතො. සෙසාභිඤ්ඤාත්තයෙ චෙතොපරියඤාණං දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමෙන පත්තන්ති ච වත්තබ්බතං ලභතීති තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

පුන එවරූපිං වාචං න වක්ඛාමීති චිත්තං උප්පාදෙන්තො තං වාචං පජහති නාම. වාචාය පන සො අත්ථො පාකටො හොතීති ‘‘වදන්තො’’ති වුත්තං. දිට්ඨිං න ගණ්හිස්සාමීති දිට්ඨිග්ගාහපටික්ඛෙපො. දිට්ඨියා අනුප්පාදනං පජහනමෙවාති ආහ ‘‘පජහන්තො’’ති. සො අරියූපවාදී නිරයෙ ඨපිතොයෙව, නාස්ස නිරයූපපත්තියා කොචි විබන්ධො එකංසිකො අයමත්ථොති අධිප්පායො.

අස්සාති එකංසිකභාවස්ස. සික්ඛාහි සීලසමාධිපඤ්ඤාහි, තදත්ථාය විපස්සනාය ච විනා අඤ්ඤාරාධනස්ස අසම්භවතො ‘‘ලොකියලොකුත්තරා සීලසමාධිපඤ්ඤා වෙදිතබ්බා’’ති වත්වා පුන ආසන්නතරෙ සීලාදිකෙ දස්සෙන්තො ‘‘ලොකුත්තරවසෙනෙව විනිවත්තෙතුම්පි වට්ටතී’’ති ආහ, තස්මා අග්ගමග්ගපරියාපන්නා සීලාදයො වෙදිතබ්බා. අග්ගමග්ගට්ඨස්ස හි දිට්ඨෙව ධම්මෙ එකංසිකා අඤ්ඤාරාධනා, ඉතරෙසං අනෙකංසිකාති. සම්පජ්ජනං සම්පදා, නිප්ඵත්තීති අත්ථො, තස්මා එවංසම්පදන්ති එවංඅවිරජ්ඣනකනිප්ඵත්තිකන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘ඉමම්පි කාරණ’’න්තිආදි. තත්ථ කාරණන්ති යුත්ති. තත්‍රායං යුත්තිනිද්ධාරණා ‘‘නිරයූපගො අරියූපවාදී තදාදායස්ස අවිජ්ජමානතො සෙය්‍යථාපි මිච්ඡාදිට්ඨී’’ති. එත්ථ ච ‘‘තං වාචං අප්පහායා’’තිආදිවචනෙන තදාදායස්ස අප්පහානෙන ච අරියූපවාදො අන්තරායිකො අනත්ථාවහො ච, පහානෙන පන අච්චයං දෙසෙත්වා ඛමාපනෙන අනන්තරායිකො අත්ථාවහො ච යථා තං වුට්ඨිතා දෙසිතා ච ආපත්තීති දස්සෙති.

දසබලඤාණවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුවෙසාරජ්ජඤාණවණ්ණනා

150. බ්‍යාමොහභයවසෙන (අ. නි. ටී. 2.4.8) සරණපරියෙසනං සාරජ්ජනං සාරදො, බ්‍යාමොහභයං, විගතො සාරදො එතස්සාති විසාරදො, තස්ස භාවො වෙසාරජ්ජං. තං පන ඤාණසම්පදං පහානසම්පදං දෙසනාවිසෙසසම්පදං ඛෙමං නිස්සාය පවත්තං චතුබ්බිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. තෙනාහ ‘‘චතූසු ඨානෙසූ’’තිආදි. දස්සිතධම්මෙසූති වුත්තධම්මෙසු. වචනමත්තමෙව හි තෙසං, න පන දස්සනං තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස අභාවතො. භගවතා එව වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’ති පරස්ස වචනවසෙන දස්සිතධම්මෙසු. ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 718) විය ධම්ම-සද්දො හෙතුපරියායොති ආහ ‘‘සහධම්මෙනාති සහෙතුනා’’ති. හෙතූති ච උපපත්තිසාධනහෙතු වෙදිතබ්බො, න කාරකො සම්පාපකො ච. අප්පමාණන්ති අනිදස්සනං. නිදස්සනඤ්හි අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො පමාණඞ්ගතාය ‘‘පමාණ’’න්ති වුච්චති. නිමිත්තන්ති චොදනාය කාරණං. තත්ථ චොදකො චොදනං කරොතීති කාරණං, ධම්මො චොදනං කරොති එතෙනාති කාරණං. තෙනාහ ‘‘පුග්ගලොපී’’තිආදි. ඛෙමන්ති කෙනචි අප්පටිබන්ධියභාවෙන අනුපද්දුතතං.

අන්තරායො එතෙසං අත්ථි, අන්තරායෙවා යුත්තාති අන්තරායිකා. එවංභූතා පන තෙ යස්මා අන්තරායකරා නාම හොන්ති, තස්මා ආහ ‘‘අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා’’ති. අසඤ්චිච්ච වීතික්කමො න තථා සාවජ්ජොති කත්වා වුත්තං ‘‘සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තා’’ති. සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධාතිආදි නිදස්සනමත්තං ඉතරෙසම්පි චතුන්නං ‘‘අන්තරායිකා’’ති වුත්තධම්මානං තබ්භාවෙ බ්‍යභිචාරාභාවතො. ඉධ පන මෙථුනධම්මො අධිප්පෙතොති ඉදං අට්ඨුප්පත්තිවසෙන වුත්තං අරිට්ඨසික්ඛාපදං (පාචි. 417-422) විය. යස්මා තඞ්ඛණම්පි කාමෙසු (අ. නි. ටී. 2.4.8) ආදීනවං දිස්වා විරත්තො (අ. නි. ටී. 2.4.8) හොති චෙ, විසෙසං අධිගච්ඡති, න කාමෙසු ආසත්තො, තස්මා වුත්තං ‘‘මෙථුනං…පෙ… අන්තරායො හොතී’’ති. තත්ථ යස්ස කස්සචීති න කෙවලං පබ්බජිතස්සෙව, අථ ඛො යස්ස කස්සචි. තථා හි වුත්තං ‘‘මෙථුනමනුයුත්තස්ස, මුස්සතෙවාපි සාසන’’න්ති. තස්මිං අනිය්‍යානිකධම්මෙති තස්මිං පරෙන පරිකප්පිතඅනිය්‍යානිකධම්මනිමිත්තං. නිමිත්තත්ථෙ හි ඉදං කම්මසංයොගෙ භුම්මං.

චතුවෙසාරජ්ජඤාණවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අට්ඨපරිසවණ්ණනා

151. පුරිසස්ස සූරතරභාවො නාම සඞ්ගාමෙ පාකටො හොති, න ගෙහෙ නිසින්නකාලෙ, එවං වෙසාරජ්ජඤාණස්ස ආනුභාවො පණ්ඩිතපරිසාසු යත්ථ කත්ථචීති දස්සෙන්තො ‘‘වෙසාරජ්ජඤාණස්ස බලදස්සනත්ථ’’න්ති ආහ. සන්නිපතිත්වා නිසින්නට්ඨානන්ති ඨානසීසෙන සන්නිපතිතඛත්තියපරිසමෙව දස්සෙති. එසෙව නයො සබ්බත්ථාති අතිදෙසෙන ආවිභාවිතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘මාරකායිකාන’’න්තිආදි වුත්තං සදිසත්ථවිසයත්තා අතිදෙසස්ස. යථා හි ඛත්තියානං සමූහො ඛත්තියපරිසාති අයමත්ථො ලබ්භති, න එවං ‘‘මාරපරිසා’’ති එත්ථ, මාරස්ස පරිසාති පන මාරපරිසාති අයමත්ථො අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘මාරකායිකානං…පෙ… න මාරාන’’න්ති. මාරකායිකානන්ති මාරපක්ඛියානං. උග්ගට්ඨානදස්සනවසෙනාති සාරජ්ජිතබ්බට්ඨානදස්සනවසෙන, එවං උග්ගා ඛත්තියා අත්තනො පුඤ්ඤතෙජෙනාති අධිප්පායො. බ්‍රාහ්මණා තීසු වෙදෙසූති ඉදං ඉතරෙසං අවිසයදස්සනවසෙන වුත්තං. වෙදෙ සජ්ඣායන්තාපි හි ඛත්තියා වෙස්සා ච තදත්ථවිචාරණාය යෙභුය්‍යෙන අසමත්ථා එවාති. කස්මා පනෙත්ථ යාමාදිපරිසා න ගහිතාති? භුසං කාමාභිගිද්ධතාය යොනිසොමනසිකාරවිරහතො. යාමාදයො හි උළාරුළාරෙ කාමෙ පටිසෙවන්තා තත්ථාභිගිද්ධතාය ධම්මස්සවනාය සභාවෙන චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති, මහාබොධිසත්තානං පන බුද්ධානඤ්ච ආනුභාවෙන ආකඩ්ඪියමානා කදාචි තෙසං පයිරුපාසනාදීනි කරොන්ති තාදිසෙ මහාසමයෙ. තෙනෙව හි විමානවත්ථුදෙසනාපි තන්නිමිත්තා බහුලා නාහොසි. මනුස්සානං වසෙනායං කතා.

පරචක්කවාළෙසු ච මනුස්සානං විසෙසාධිගමො නත්ථීති පුච්ඡති ‘‘කිං පන භගවා අඤ්ඤානි චක්කවාළානිපි ගච්ඡතී’’ති. ඉතරො යදිපි තෙසං අරියධම්මාධිගමො නත්ථි, වාසනාය පන තත්ථ ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘ආමගච්ඡතී’’ති ආහ. කෙයූරං නානාවිධරතනපරිසිබ්බිතසුවණ්ණජාලවිනද්ධං භුජාභරණං. අඞ්ගදං නානාගන්ධගන්ධිතං, කෙවලං වා සුවණ්ණමයං බාහුවලයං. ඡින්නස්සරාති ද්විධාභූතස්සරා (දී. නි. ටී. 2.172) ගග්ගරස්සරාති ගග්ගරිකාය විය ගග්ගරායමානඛරස්සරා (දී. නි. ටී. 2.172; අ. නි. ටී. 3.8.69). භාසන්තරන්ති තෙසං භාසං (දී. නි. ටී. 2.172; අ. නි. ටී. 3.8.69) සන්ධායාහ. ‘‘වීමංසා උප්පජ්ජතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තං විවරිතුං ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදි වුත්තං.

සඞ්ගම්මාති සමාගන්ත්වා. ආදිතො ලාපො ආලාපො, වචනපටිවචනවසෙන සමං ලාපො සල්ලාපො. සම්මා, සමඤ්ඤා වා කථා සංකථා, සංකථාව සාකච්ඡා.

අට්ඨපරිසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුයොනිවණ්ණනා

152. යවන්ති තාය සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා විය හොන්තීති යොනි. සා පන අත්ථතො අණ්ඩාදිඋප්පත්තිට්ඨානවිසිට්ඨො ඛන්ධානං භාගසො පවත්තිවිසෙසොති ආහ ‘‘ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාමා’’ති. අණ්ඩෙ ජාතාති පඨමාය ජාතියා වසෙන වුත්තං, දුතියාය පන අණ්ඩතො, අණ්ඩෙ වා භිජ්ජමානෙ ජාතාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘අභිනිබ්භිජ්ජ ජායන්තී’’ති. විනාති එතෙහි අණ්ඩාදීහි බාහිරපච්චයෙහි විනා. උප්පතිත්වා වියාති උප්පජ්ජනවසෙන පතිත්වා විය. බාහිරපච්චයනිරපෙක්ඛත්තායෙව වා උපපතනෙ සාධුකාරිනො උපපාතිකා, තෙ එව ඉධ ඔපපාතිකාති වුත්තා. ආදි-සද්දෙන ගබ්භමලෙ නිබ්බත්තමහාපදුමකුමාරාදීනං සඞ්ගහො. නිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතානං නිච්චං දුක්ඛාතුරතාය කාමසෙවනා නත්ථි, තස්මා තෙ ගබ්භසෙය්‍යකා න හොන්ති, ජාලවන්තතාය න තාසං කුච්ඡියං ගබ්භො සණ්ඨාති, තස්මා තෙ ඔපපාතිකායෙව සංසෙදජත්තායපි අසම්භවතො. නෙරයිකා වියාති නිදස්සනාපදෙසෙන තෙසම්පි ඔපපාතිකත්තං දීපෙති. අවසෙසාති නිජ්ඣාමතණ්හිකනෙරයිකෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා විනිපාතිකා. යක්ඛානං චාතුමහාරාජිකතාය ඔපපාතිකභාවෙ එව ආපන්නෙ තං නිවත්තෙතුං ‘‘එවං යක්ඛාපී’’ති වුත්තං. තථා හි තෙ න භුම්මදෙවා න ච විනිපාතිකාති.

චතුයොනිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චගතිවණ්ණනා

153. ගන්තබ්බාති උපපජ්ජිතබ්බා. යථා හි කම්මභවො පරමත්ථතො අසතිපි කාරකෙ පච්චයසාමග්ගියා සිද්ධො තංසමඞ්ගිනා සන්තානලක්ඛණෙන සත්තෙන කතොති වොහරීයති, තථා උපපත්තිභවලක්ඛණා ගතියො පරමත්ථතො අසතිපි ගමකෙ තංතංකම්මවසෙන යෙසං තානි කම්මානි, තෙහි ගන්තබ්බාති වොහරීයන්තීති. එවං සද්දත්ථතො ගතිං දස්සෙත්වා අත්ථුද්ධාරනයෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. යෙසු නිරයාදිභෙදෙසු උපපත්තිභවෙසු ගති-සද්දො නිරූළ්හො, තතො අඤ්ඤත්ථාපි ගතිසද්දප්පවත්ති අත්ථි, තං එකෙන ගති-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ආහ ‘‘ගතිගතී’’ති යථා ‘‘දුක්ඛදුක්ඛං, (සං. නි. 4.327) රූපරූප’’න්ති (විසුද්ධි. 2.449) ච. උප්පාදාවත්ථාය ගමනං උපගමනන්ති ‘‘නිබ්බත්තිගතී’’ති වුත්තා. ගතින්ති චිත්තගතිං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣාසයගති නාමා’’ති, අජ්ඣාසයප්පවත්තීති අත්ථො. තදට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.503) පන ‘‘ගතින්ති නිප්ඵත්ති’’න්ති අත්ථො වුත්තො. බ්‍රහ්මනිමන්තනසුත්තෙ (ම. නි. 1.503) හි අයං පාළීති. ජුතින්ති ආනුභාවං. විභවොති විනාසො. සො හි විගමොති අත්ථෙන ගති. තෙනෙව නිබ්බානං අරහතො ගතීති (පරි. 339) අනුපාදිසෙසනිබ්බානං අරහතො ගති විගමො විභවොති අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං. ද්වෙයෙව ගතියොති ද්වෙව නිප්ඵත්තියොති අත්ථොති ආහ ‘‘අයං නිප්ඵත්තිගති නාමා’’ති.

යස්ස උප්පජ්ජති, තං බ්‍රූහෙන්තො එව උප්පජ්ජතීති අයො, සුඛං. නත්ථි එත්ථ අයොති නිරයො. තතො එව රමිතබ්බං අස්සාදෙතබ්බං තත්ථ නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නිරතිඅත්ථෙන නිරස්සාදට්ඨෙන නිරයො’’ති. තිරියං අඤ්චිතාති දෙවමනුස්සාදයො විය උද්ධං දීඝා අහුත්වා තිරියං දීඝාභි අත්ථො. පකට්ඨතො සුඛතො අයනං අපගමො පෙච්චභාවො, තං පෙච්චභාවං පත්තානං විසයොති පෙතයොනිමෙව වදති. මනසො උස්සන්නත්තාති සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණවසෙන උපචිතමානසතාය උක්කට්ඨගුණචිත්තතායාති අත්තො. අයං පනත්ථො නිප්පරියායතො ජම්බුදීපවාසීවසෙන වෙදිතබ්බො. යථාහ – ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපිකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි? සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති (අ. නි. 9.21). තෙහි පන සමානරූපාදිතාය සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි මනුස්සාතෙව පඤ්ඤායිංසු. ලොකියා පන ‘‘මනුනො අපච්චභාවෙන මනුස්සා’’ති වදන්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පරමත්ථදීපනියං විමානවත්ථුසංවණ්ණනායං (වි. ව. අට්ඨ. 3) වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. ආනුභාවෙහීති දෙවානුභාවසඞ්ඛාතෙහි ඉද්ධිවිසෙසෙහි. තත්ථ කාමා දෙවා කාමගුණෙහි චෙව ඉද්ධිවිසෙසෙහි ච ඉතරෙ ඉද්ධිවිසෙසෙහෙව දිබ්බන්ති කීළන්ති ජොතන්ති, සරණන්ති වා ගම්මන්ති, අභිත්ථවියන්තීති වා දෙවාති.

තිරච්ඡානයොනිඤ්චාතිආදීසූති එත්ථ තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයග්ගහණෙන ඛන්ධානං එව ගහණං තෙසං තාදිසස්ස පරිච්ඡින්නස්ස ඔකාසස්ස අභාවතො. යත්ථ වා තෙ අරඤ්ඤසමුද්දපබ්බතාදිකෙ නිබද්ධවාසං වසන්ති, තාදිසස්ස ඨානස්ස වසෙන ඔකාසොපි ගහෙතබ්බො. නිරයූපගාදීහි සත්තෙහි මග්ගිතබ්බතො මග්ගො පටිපජ්ජිතබ්බා පටිපදා චාති තං තං කම්මමෙව වුත්තන්ති ආහ ‘‘උභයෙනපී’’තිආදි. යථා ච පටිපන්නොති ඉමිනා තස්ස කම්මස්ස කතූපචිතාකාරමාහ. එත්ථ ච නිරයගාමිඤ්ච මග්ගං නිරයගාමිනිඤ්ච පටිපදන්ති ඉමිනා සාධාරණතො නිරයසංවත්තනියං කම්මං වත්වා පුන තං තං සන්තානපතිතතාය අසාධාරණතං දස්සෙතුං ‘‘යථාපටිපන්නො’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විනිපතන්තීති විවසා, විරූපං වා නිපතන්ති. කස්මා පනෙත්ථ පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘නිබ්බානඤ්චාහ’’න්තිආදිමාහාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘ඉදං පනා’’තිආදි. න හි භගවා අත්තනො බුද්ධසුබුද්ධතං විභාවෙන්තො සාවසෙසං කත්වා දෙසනං දෙසෙති.

පඤ්චගතිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඤාණපවත්තාකාරවණ්ණනා

154. ඤාණප්පවත්තාකාරන්ති ඤාණස්ස පවත්තිආකාරං, ඤාණස්ස වා පවත්තිපකාරං. එකන්තදුක්ඛාති එකන්තෙන දුක්ඛා අච්චන්තදුක්ඛා. තා පන සබ්බකාලං දුක්ඛා සුඛාලයෙනපි අසම්මිස්සාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නිච්චදුක්ඛා නිරන්තරදුක්ඛා’’ති. බහලාති අතනුකා, මහන්තාති අත්ථො. තිබ්බාති වා තිඛිණා. ඛරාති කක්ඛළා. කටුකාති වා අනිට්ඨා. කස්සති ඛණීයතීති කාසු, ආවාටො. කසීයති චීයතීති කාසු, රාසි. ඵුනන්තීති ද්වීහි හත්ථෙහි අඞ්ගාරානි උක්ඛිපිත්වා පටිවාතං ඔඵුනන්ති, තෙන තෙසං සකලසරීරං ඩය්හති. තෙනාහ ‘‘පරිදඩ්ඪගත්තා’’ති. පුරිසප්පමාණං පොරිසං. එකපථෙනෙවාති එකමග්ගභූතෙනෙව. අනුක්කමනීයෙනාති උක්කමිතුං අපක්කමිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙන.

නනු ච දිබ්බචක්ඛුඤාණං පච්චුප්පන්නවණ්ණාරම්මණං, තෙන කථං රූපන්තරසමඞ්ගිං නිරයෙ නිබ්බත්තසත්තං ‘‘අයං සො’’ති ජානාතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’තිආදි. යථාකම්මූපගඤාණෙන ‘‘අයං සො’’ති සල්ලක්ඛෙති, තස්ස පන දිබ්බචක්ඛුආනුභාවෙන පත්තබ්බත්තා ‘‘දිබ්බචක්ඛුබලං නාම එතන්ති වුත්තං.

පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘ගූථකූපො විය තිරච්ඡානයොනි දට්ඨබ්බා’’තිආදිනා අඞ්ගාරකාසුපමායං වුත්තනයෙනෙව. දුක්ඛා වෙදනා බහුලා එතාසූති දුක්ඛබහුලා. බහලපත්තපලාසොති අවිරළතනුවිපුලපණ්ණො. සුඛපරිභොගං මහාපාසාදං දස්සෙතුං ‘‘දීඝපාසාදො’’ති වුත්තං චතුරස්සපාසාදාදීනං ඛුද්දකත්තා. උණ්ණාමයඅත්ථරණෙනාති උණ්ණාමයලොහිතඅත්ථරණෙන. උත්තරං උපරිභාගං ඡාදෙතීති උත්තරච්ඡදො, විතානං. තං පන ලොහිතවිතානං ඉධාධිප්පෙතන්ති ‘‘රත්තවිතානෙනා’’ති වුත්තං.

අපරභාගයොජනාති පාළියං ‘‘අපරෙන සමයෙනා’’ති වුත්තස්ස අපරභාගස්ස යොජනා. සා පන එකදෙසෙන පුරිමභාගෙ වුත්තෙ එව සුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොතීති ‘‘යථා සො’’තිආදිමාහ. මග්ගාරුළ්හමෙවාති මග්ගං උපගතමත්තමෙව.

නියමාභාවාති ‘‘දිබ්බචක්ඛුනාව පස්සතී’’ති නියමස්ස අභාවා. ‘‘දිබ්බචක්ඛුනාපි පස්සිස්සතී’’ති ඉදං න අනුත්තරසුඛානුභවනස්ස දිබ්බචක්ඛුගොචරත්තා වුත්තං, අනාගතස්ස පන තස්ස දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩභූතෙන අනාගතංසඤාණෙන දස්සනමෙවාති කාරණූපචාරෙන වුත්තං. පාළියං පන ‘‘චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි’’ච්චෙව වුත්තං. ‘‘අත්ථතො පන නානා හොතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘දෙවලොකසුඛං හී’’තිආදිං වත්වා යථාදස්සිතඋපමාහිපි අයමත්ථො පාකටො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘උපමායම්පී’’තිආදිමාහ. ගොත්‍රභුඤාණුප්පාදතො පට්ඨාය නිරොධං පස්සිත්වා උප්පන්නමග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණවසෙන චෙව පරතො ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනවසෙන ච අරියසාවකො නිරොධෙ සයිතො විය හොති තදපස්සයෙනෙව පවත්තනතොති ආහ ‘‘නිරොධසයනවරගත’’න්ති. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානා…පෙ… පස්සතී’’ති.

ඤාණපවත්තාකාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුක්කරකාරිකාදිසුද්ධිවණ්ණනා

155. පුච්ඡානුසන්ධිආදිඅනුසන්ධිත්තයතො අඤ්ඤත්තා ‘‘පාටියෙක්කං අනුසන්ධිවසෙනා’’ති වුත්තං. න කෙවලං ‘‘දුක්කරකාරිකාය සුද්ධි හොතී’’ති එවංලද්ධිකො එව, අථ ඛො දුක්කරචාරීසු අභිප්පසන්නොති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. චතුකුණ්ඩිකොති ද්වීහි පාදෙහි හත්ථෙහීති චතූහි අඞ්ගෙහි කුණ්ඩනකො ආහිණ්ඩනකො. ඡමානිකිණ්ණන්ති භූමියං ඛිත්තං. භක්ඛසන්ති ආහාරං.

මච්ඡරියමලාදිපාපධම්මවිගමනතො මෙත්තාදිගුණානුබ්‍රූහනතො ච බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං චරියන්ති බ්‍රහ්මචරියං, දානං. තථා හි තං භගවතා පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තං වුත්තං. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං බ්‍රහ්මචරියපරියායො නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බො. කින්ති කීදිසං. වතන්ති සමාදින්නවතං. සුචිණ්ණස්සාති සුට්ඨු චිණ්ණස්ස පුඤ්ඤස්ස. ඉද්ධීති ආනුභාවො. ජුතීති වත්ථාභරණොභාසසමුජ්ජලා සරීරප්පභා. බලවීරියූපපත්තීති කායබලෙන චෙව උස්සාහෙන ච සමන්නාගමො.

තෙන පාණි කාමදදොති තෙන අද්ධිකානං උපගච්ඡන්තානං හත්ථං පසාරෙත්වා අසය්හසෙට්ඨිනො දානට්ඨානදස්සනමයෙන පුඤ්ඤෙන ඉදානි මය්හං හත්ථො කප්පරුක්ඛො විය කාමදදො ඉච්ඡිතිච්ඡිතදායී, කාමදදො හොන්තො ච මධුස්සවො ඉට්ඨවත්ථුවිස්සජ්ජනකො ජාතො. තෙන මෙ බ්‍රහ්මචරියෙනාති තෙන මම යථාවුත්තකායවෙය්‍යාවටියකම්මසඞ්ඛාතෙන සෙට්ඨචරියෙන. පුඤ්ඤන්ති පුඤ්ඤඵලං. තම්පි හි පුජ්ජසභාවතො, උත්තරපදලොපෙන වා ‘‘එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.80) ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති.

පඤ්ච සික්ඛාපදානි සමාහටානි පඤ්චසික්ඛාපදං යථා ‘‘තිභවං, තිසකට’’න්ති ච. බ්‍රහ්මචරියස්මින්ති ධම්මදෙසනාය. සා හි විනෙය්‍යානං බ්‍රහ්මභාවාවහනතො බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං චරියං, බ්‍රහ්මුනො වා භගවතො වාචසිකං චරියන්ති ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති වුච්චති.

සහස්සං මච්චුහායිනන්ති සහස්සමත්තා අරහත්තසමධිගමෙන මච්චුවිසයාතික්කමෙන මච්චුපහායිනො ජාතා. බ්‍රහ්මචාරී භවිස්සාමාති එත්ථ යෙන බ්‍රහ්මචරියෙන තෙ බ්‍රහ්මචාරිනොති වුච්චන්ති, තං බ්‍රහ්මචරියං නිද්ධාරෙත්වා ආහ ‘‘මෙථුනවිරති බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තා’’ති.

නාතික්කමාමාති න අතිචරාම අගමනීයට්ඨානෙපි ඉතරත්ථාපි න වීතික්කමාම. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර තාහි බ්‍රහ්මචරියං චරාමා’’ති. අම්හන්ති අම්හාකං.

අත්තදමනවසෙනාති යථාපටිඤ්ඤං අරහන්තානං අනුකරණාකාරෙන පවත්තචිත්තදමනවසෙන, මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං දමනෙනාති අත්ථො. සිඛාප්පත්තසෙට්ඨචරියතාය අරියමග්ගො බ්‍රහ්මචරියං. බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං චරති එතෙනාති බ්‍රහ්මචරියං, සත්ථුසාසනං.

අතරමානානන්ති න තරමානානං දෙසකාලං උදික්ඛන්තානං. ඵලාසාව සමිජ්ඣතීති සුදුල්ලභඵලෙපි ආසා සම්මාපයොගමන්වාය සමිජ්ඣති එව. විපක්කබ්‍රහ්මචරියොස්මීති විසෙසෙන නිප්ඵන්නපණීතජ්ඣාසයො පරිපුණ්ණඋළාරමනොරථො. සො හි සෙට්ඨමනොසමාචාරතාය බ්‍රහ්මචරියපරියායෙන වුත්තො.

ඉදමෙව සුත්තං ආගතට්ඨානන්ති අධිප්පායො තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඉදමෙව සුත්තපදං ‘‘වීරියං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති ආගතට්ඨානන්ති අත්ථො. වීරියඤ්හි තස්මිං විසයෙ උත්තමං පරමුක්කංසගතං තාදිසචරියාහෙතු චාති බ්‍රහ්මචරියන්ති ඉධ වුත්තං. චතුරඞ්ගසමන්නාගතන්ති චතුබ්බිධදුක්කරකිරියාය සාධකස්ස චතුබ්බිධස්ස අත්තනො පවත්තිආකාරස්ස වසෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතං.

කොචි ඡින්නභින්නපටපිලොතිකධරො දසන්තයුත්තස්ස වත්ථස්ස අභාවතො නිච්චෙලොති වත්තබ්බතං ලභෙය්‍යාති තං නිවත්තෙන්තො ආහ ‘‘නග්ගො’’ති. එවං අකාසිං, එවම්පි සත්තපීළා මා අහොසීති අධිප්පායො. යථා ‘‘අභිහටං න සාදියාමී’’තිආදි (ම. නි. 1.155) භික්ඛාපරියෙසනෙ උක්කට්ඨචාරිතාදස්සනං, එවං ‘‘නඑහි භද්දන්තිකාදිභාවොපී’’ති ගහෙතබ්බං. පුරිසන්තරගතායාති පුරිසසමීපගතාය. සංකිත්තීයන්ති එතායාති සංකිත්ති, ගාමවාසිආදීහි සමුදායවසෙන කරියමානකිරියා. ඉධ පන භත්තසංකිත්ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘සංකිත්තෙත්වා කතභත්තෙසූ’’ති. දදන්ති තායාති දත්ති. එකාහං අන්තරභූතං එතස්ස අත්ථීති එකාහිකං. එස නයො සෙසපදෙසුපි. එකාහවාරෙනාති එකාහිකවාරෙන. ‘‘එකාහික’’න්තිආදිනා වුත්තවිධිමෙව පටිපාටියා පවත්තභාවං දස්සෙතුං පුන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉති එවරූප’’න්තිආදි.

එරකතිණාදීනි වාති එරකතිණාදීනි ගන්ථිත්වා කතනිවාසනානි ඡවදුස්සානි, නිහීනදුස්සානීති අත්ථො. තන්තාවුතානන්ති තන්තං පසාරෙත්වා වීතානං. පකතිකණ්ටකෙති සලාකකණ්ටකෙ.

156. නෙකවස්සගණසඤ්ජාතන්ති අනෙකවස්සසමූහසඤ්ජාතං. නනු ච ඉදානෙව ‘‘සායතතියකම්පි උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තො’’ති වුත්තං, ‘‘නෙකවස්සගණිකං රජොජල්ලං කායෙ සන්නිචිත’’න්ති ච, තදුභයං එකස්මිං කථං සම්භවතීති ආහ ‘‘ඉදං අත්තනො රජොජල්ලකවතසමාදානකාලං සන්ධාය වදතී’’ති. එතෙනෙව ‘‘අචෙලකො හොමී’’ති වුත්තඅචෙලකපටිඤ්ඤා, ‘‘සාණානිපි ධාරෙමී’’තිආදිනා වුත්තඡන්නකපටිඤ්ඤා, තත්ථාපි සාණ-මසාණ-ඡවදුස්සාදි-නිවත්ථ-පටිඤ්ඤා ච අවිරුද්ධාති දට්ඨබ්බා තස්මිං තස්මිං කාලෙ තථා තථා පටිපන්නත්තා. තෙති අචෙලකා. සඞ්ඝාතන්ති සබ්බසො ඝාතං. තෙනාහ ‘‘වධ’’න්ති. සීලවා නාම නත්ථි ‘‘අනභිසන්ධිකම්පි පාපං හොතී’’ති එවං ලද්ධිකත්තා. සීලං අධිට්ඨායාති ඉදං පටික්කමනකිරියං සන්ධාය වුත්තං.

පාසණ්ඩපරිග්ගහණත්ථායාති පාසණ්ඩෙසු අසාරසාරභාවවීමංසනත්ථාය. තං පබ්බජ්ජන්ති ආජීවකපබ්බජ්ජං. විකටභොජනෙති විකතභොජනෙ විරූපභොජනෙ. තෙනාහ ‘‘අපකතිභොජනෙ’’ති.

157. භිංසනකතස්මින්ති භාවසාධනභාවී ඉදං පදන්ති ආහ ‘‘භිංසනකතස්මිං භිංසනකකිරියායා’’ති. ‘‘භිංසනකත්තස්මි’’න්ති වත්තබ්බෙ එකස්ස ත-කාරස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. යෙභුය්‍යග්ගහණං ලොමවන්තවසෙනපි යොජෙතබ්බං, න ලොමවසෙනාති ආහ ‘‘බහුතරානං වා’’තිආදි.

සු-සද්දෙ උ-කාරස්ස ඔ-කාරං කත්වා පාළියං ‘‘සොතත්තො’’ති වුත්තන්ති තදත්ථං විවරන්තො ‘‘සුතත්තො’’ති ආහ. සුට්ඨු අවතත්තොති වා සොතත්තො. සොසින්නොති එත්ථාපි එසෙව නයො. සුද්ධිවසනත්ථායාති සංසාරසුද්ධිගවෙසනත්ථාය.

විහාරස්මින්ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘විහාරො එව හි ‘විහාරස්මි’න්ති වුත්තො’’ති. තෙනෙව චාති තෙනෙව විභත්තිවිපල්ලාසවසෙන. එවං අත්ථොති අයං එවං ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. දුක්ඛප්පත්තොති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. සබ්බත්ථාති සුඛදුක්ඛෙ ලාභාලාභාදිකෙ ච. තුලිතොති තුලාසදිසො.

දුක්කරකාරිකාදිසුද්ධිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආහාරසුද්ධිවණ්ණනා

158. සුජ්ඣිතුන්ති සංසාරතො සුජ්ඣිතුං.

159. ආසීතිකපබ්බානීති ආසීතිකපිට්ඨිපබ්බානි, ‘‘කාළපබ්බානී’’ති වදන්ති. පබ්බානං මජ්ඣෙ. උන්නතුන්නතානීති මංසෙ මිලාතෙ ද්වින්නං සන්ධීනං අන්තරෙ වාතෙනුද්ධුමාතධමනීජාලතාය උන්නතානි උන්නතානීති. ආනිසදන්ති ආනිසදට්ඨානං. නිසින්නට්ඨානන්ති පංසූහි, වාලිකාහි වා නිචිතං නිසින්නට්ඨානං. සරපොඞ්ඛෙනාති සරස්ස පොඞ්ඛප්පදෙසෙන, සරපොඞ්ඛසඤ්ඤිතෙන වා මග්ගෙන. අක්කන්තන්ති අක්කන්තට්ඨානං. තක්කගොළිකසදිසානං, සරීරඝංසනත්ථං කත කුරුවින්දගොළකානං වා ආවළි වට්ටනාහාරො. වංසතොති පිට්ඨිවංසතො. මණ්ඩලෙති භිත්තිපාදානං මත්ථකෙ ඨපිතමණ්ඩලකෙ සීසග්ගෙන පතිට්ඨහන්ති. න එවං ඵාසුළියොති යථා යථා වුත්තගොපානසියො පපතා තිට්ඨන්ති, න එවං බොධිසත්තස්ස ඵාසුකාපි පපතා ඨිතා.

ඔක්ඛායිකාති අවක්ඛායිකා, හෙට්ඨා හුත්වා නින්නභාවෙන පඤ්ඤායමානා. එවරූපාති යථාවුත්තරූපා, නින්නතරාති අත්ථො. යාව පිට්ඨිකණ්ටකංඅල්ලීනා හොතීති මය්හං උදරච්ඡවි යාව පිට්ඨිකණ්ටකං, තාව තං ආහච්ච ඨිතත්තා අල්ලීනා හොති උදරියස්ස පරික්ඛයෙන අන්තානඤ්ච සුට්ඨුමිලාතතාය. භාරියභාරියාති ගරුතරා. සහඋදරච්ඡවිං පිට්ඨිකණ්ටකං, සහපිට්ඨිකණ්ටකං උදරච්ඡවින්ති යොජනා. නෙව නික්ඛමති ආහාරසන්නිස්සයආපොධාතුයා සබ්බසො විසුක්ඛත්තා. පූතිමූලානීති ලොමමූලානං පරිබ්‍රූහනකෙ මංසෙ ලොහිතෙ ච පරික්ඛීණෙ තානි සුක්ඛානි ඨානතො භට්ඨානි අභාවෙනෙව ‘‘පූතිමූලානී’’ති වුත්තානි. තෙනාහ ‘‘තස්ස පනා’’තිආදි.

අධිගතාති ඉදානි අධිගතා. යථා එතරහි විපස්සනාපඤ්ඤාය අධිගතත්තාති ඉමිනා කිඤ්චාපි මහාබොධිසත්තා පරිපාකගතඤාණා වසීභූතජ්ඣානාභිඤ්ඤා විපස්සනාය පරිකම්මං කරොන්ති, යථා ච නෙසං චරිමභවෙ විපස්සනාචාරො, න තථා තදාති දස්සෙති. එතදෙවාති යං යෙන වුත්තං අත්ථජාතං, එතදෙව එත්ථ එතස්මිං පාඨපදෙසෙ යුත්තං පුබ්බෙනාපරං අවිරුජ්ඣනතො. ඉතරථාති භික්ඛූහි වුත්තප්පකාරෙන අනනුරූපො සියා ‘‘ඉමිස්සා’’ති වුත්තාය අඤ්ඤත්තෙ.

ආහාරසුද්ධිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සංසාරසුද්ධිආදිවණ්ණනා

160. සංසාරෙනාති අපරාපරං චවනුපපජ්ජනවසෙන භවෙසු සංසරණෙන. යං සන්ධාය වුත්තං –

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති. (විසුද්ධි. 2.619; දී. නි. අට්ඨ. 2.95; සං. නි. අට්ඨ. 2.2.60; අ. නි. අට්ඨ. 2.4.199; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; විභ. අට්ඨ. 226; සු. නි. අට්ඨ. 2.523; උදා. අට්ඨ. 39; ඉතිවු. අට්ඨ. 14, 58; ථෙරගා. අට්ඨ. 1.67, 99; බු. වං. අට්ඨ. 58; චූළනි. අට්ඨ. 6; පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.117; විසුද්ධි. මහාටී. 1.127; අ. නි. ටී. 2.4.9; සාරත්ථ. ටී. 1.1);

බහුකන්ති බහුකාලං බහුක්ඛත්තුං. උපපජ්ජිත්වාති තත්ථ තත්ථ භවෙ නිබ්බත්තිත්වා. ආවාසෙනාති තස්මිං තස්මිං සත්තාවාසෙ ආවසනෙන නිබ්බත්තිත්වා ජීවනෙන. ඛන්ධායෙව වුත්තා තෙසංයෙව පවත්තිවිසෙසස්ස තෙන තෙන පරියායෙන වුත්තත්තා. බහුයාගෙති අජසූකරගොමාය්වාදිකෙ බහුවිධෙ මහායඤ්ඤෙ. බහුඅග්ගීති වාචාපෙය්‍යාදිවසෙන අන්තමසො පාකයඤ්ඤාදිවසෙන ච බහුකෙපි අග්ගී පරිචරණෙන.

161. බාලදාරකොපි ‘‘දහරො’’ති වුච්චතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තං. අතික්කන්තපඨමවයා සත්තා සභාවෙන පලිතසිරා හොන්තීති පඨමවයෙ ඨිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘සුසුකාළකෙසො’’ති වුත්තං. ජරාජිණ්ණොති ජරාය ජිණ්ණො, න අකාලිකෙන ජරාය අභිභූතො. උක්කංසගතබුද්ධතාය වුද්ධො. තෙනාහ ‘‘වඩ්ඪිත්වා ඨිතඅඞ්ගපච්චඞ්ගො’’ති, ආරොහපරිණාහවසෙන වුද්ධිරහිතොති අත්ථො. ජාතිමහල්ලකොති ජාතියා මහල්ලකො, න භොගපරිවාරාදීහීති අත්ථො. අද්ධගතොති එත්ථ අද්ධ-සද්දො දීඝකාලවාචීති ආහ ‘‘බහුඅද්ධානං ගතො’’ති. වයොතිආදිපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පච්ඡිමවය’’න්ති. පදසතම්පි…පෙ… සමත්ථතාති පදසතම්පි පදසහස්සම්පි සොතපථමාගච්ඡන්තමෙව උග්ගහණසමත්ථතා පරිග්ගහෙතුං සමත්ථතා. අයඤ්ච ගතියා බ්‍යාපාරොති සක්කා විඤ්ඤාතුං ගහණමත්තභාවතො. තදෙවාති පදසතම්පි පදසහස්සම්පි. ආධාරණං අපිලාපනවසෙන හදයෙ ධාරණං. උපනිබන්ධනං යථා න පමුට්ඨං හොති, තථා උපෙච්ච අපරාපරං නිබන්ධනං. අයං පන සතියා බ්‍යාපාරොති සක්කා විඤ්ඤාතුං. පාළියඤ්ච ‘‘පරමාය ගතියා ච සතියා ච ධිතියා චා’’ති වුත්තං, පරතො ච ‘‘එවං අධිමත්තගතිමන්තො’’ති වුත්තං. සමත්ථවීරියං ධිති නාමාති විසිට්ඨවිසයං දස්සෙන්තො යථාවුත්තසතිසමායොගං තස්ස දීපෙති. තස්සාති යථාවුත්තගතිසතිධිතීහි සුභධාතවචීපරිචිතස්ස පරියත්තිධම්මස්ස ආගමවසෙන අත්ථදස්සනසමත්ථතා යුත්තිවසෙන කාරණදස්සනසමත්ථතා.

දළ්හං (අ. නි. ටී. 3.9.38) ථිරං ධනු එතස්සාති දළ්හධන්වා, සො එව ඉධ ‘‘දළ්හධම්මා’’ති වුත්තො. පටිසත්තුවිධමනත්ථං ධනුං ගණ්හාතීති ධනුග්ගහො, සො එව උසුං සරං අසති ඛිපතීති ඉස්සාසොති ආහ ‘‘ධනුං ගහෙත්වා ඨිතො ඉස්සාසො’’ති. ද්විසහස්සපලං ලොහාදිභාරං වහිතුං සමත්ථං ද්විසහස්සථාමං. තෙනාහ ‘‘ද්විසහස්සථාමං නාමා’’තිආදි. දණ්ඩෙති ධනුදණ්ඩෙ. යාව කණ්ඩප්පමාණාති දීඝතො යත්තකං කණ්ඩස්ස පමාණං, තත්තකෙ ධනුදණ්ඩෙ උක්ඛිත්තමත්තෙ ආරොපිතො චෙව හොති ජියාදණ්ඩො, සො ච භාරො පථවිතො මුච්චති, එවං ඉදං ‘‘ද්විසහස්සථාමං නාම ධනූති දට්ඨබ්බං. උග්ගහිතසිප්පොති උග්ගහිතධනුසිප්පො. කතහත්ථොති ථිරතරං ලක්ඛෙසු අවිරජ්ඣනසරක්ඛෙපො. ඊදිසො පන තත්ථ වසීභූතො කතහත්ථො නාම හොතීති ආහ ‘‘චිණ්ණවසීභාවො’’ති. කතං රාජකුලාදීසු උපෙච්ච අසනං එතෙන සො කතූපාසනොති ආහ ‘‘රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පො’’ති. එවං කතන්ති එවං අන්තොසුසිරකරණාදිනා සල්ලහුකං කතං.

ඔලොකෙතීති උදික්ඛති. එවං සන්තෙපි තෙසං වාරො පඤ්ඤායතීති තෙසං භික්ඛූනං ‘‘අයං පඨමං පුච්ඡති, අයං දුතිය’’න්තිආදිනා පුච්ඡනවාරො තාදිසස්ස පඤ්ඤවතො පඤ්ඤායති සුඛුමස්ස අන්තරස්ස ලබ්භනතො. බුද්ධානං පන වාරොති ඊදිසෙ ඨානෙ බුද්ධානං දෙසනාවාරො අඤ්ඤෙසං නපඤ්ඤායනතො බුද්ධානංයෙව පඤ්ඤායති. ඉදානි තමෙව පඤ්ඤායනතං යුත්තිතො දස්සෙන්තො ‘‘විදත්ථිචතුරඞ්ගුලඡාය’’න්තිආදිමාහ. අච්ඡරාසඞ්ඝාටමත්තෙ ඛණෙ අනෙක-කොටිසහස්ස-චිත්තපවත්තිසම්භවතො ‘‘විදත්ථිචතුරඞ්ගුලඡායං අතික්කමනතො පුරෙතරංයෙව භගවා…පෙ… කථෙතී’’ති වත්වා තතො ලහුතරාපි සත්ථු දෙසනාපවත්ති අත්ථෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘තිට්ඨන්තු වා තාව එතෙ’’තිආදිමාහ. ඉදානි තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං. සොළස පදානි කථෙතීති එතෙන ලොකියජනස්ස එකපදුච්චාරණක්ඛණෙ භගවා අට්ඨවීසසතපදානි කථෙතීති දස්සෙති. ඉදානි තස්සපි කාරණං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

ධම්මොති පාළි. පජ්ජති අත්ථො එතෙනාති පදං, තදත්ථො. අත්ථං බ්‍යඤ්ජෙතීති බ්‍යඤ්ජනං, අක්ඛරං. තඤ්හි පදවාක්‍යක්ඛරභාවෙහි පරිච්ඡිජ්ජමානං තං තං අත්ථං බ්‍යඤ්ජෙති පකාසෙති. තෙනාහ ‘‘ධම්මපදබ්‍යඤ්ජනන්ති පාළියා පදබ්‍යඤ්ජනං, තස්ස තස්ස අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනකං අක්ඛර’’න්ති. එතෙන අපරාපරෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි සුචිරම්පි කාලං කථෙන්තස්ස තථාගතස්ස න කදාචි තෙසං පරියාදානං අත්ථීති දස්සෙති. පඤ්හං බ්‍යාකරොන්ති එතෙනාති පඤ්හබ්‍යාකරණං, තථාපවත්තපටිභානං. අපරික්ඛයපටිභානා හි බුද්ධා භගවන්තො, යතො වුත්තං ‘‘නත්ථි ධම්මදෙසනාය හානී’’ති (දී. නි. ටී. 3.141, 305; විභ. මූලටී. 1.සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා). තෙනාහ ‘‘ඉමිනා කිං දස්සෙතී’’තිආදි. තථා ආසන්නපරිනිබ්බානස්සපි භගවතො දෙසනාය ඉතරාය ච විසෙසාතාවොති පඨමබුද්ධවචනම්පි මජ්ඣිමබුද්ධවචනම්පි පච්ඡිමබුද්ධවචනම්පි සදිසමෙව. ආසීතිකවස්සතො පරං පඤ්චමො ආයුකොට්ඨාසො.

162. කාමඤ්චෙත්ථ භගවතා නාගසමාලත්ථෙරස්ස අච්ඡරියඅබ්භුතපවෙදනමුඛෙන අත්තනො ලොමානං හට්ඨභාවස්ස පවෙදිතත්තා ‘‘ලොමහංසනපරියායො’’ති නාමං ගහිතං, තථාපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදි-අනඤ්ඤසාධාරණඤාණානුභාව-විභාවනාදිවසෙන සොළසසමූහතො සීහනාදස්ස නදනෙන දෙසනාය පවත්තිතත්තා ‘‘මහාසීහනාදො’’ත්වෙව සඞ්ගීතිකාරමහාථෙරෙහි නාමං ඨපිතන්ති දට්ඨබ්බං.

මහාසීහනාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

3. මහාදුක්ඛක්ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

163. තතො පරන්ති තිණ්ණං ජනානං උපරි සඞ්ඝො චතුවග්ගකරණීයාදිකම්මෙහි පටිකම්මප්පත්තත්තා. ගාමං ගතොති වුච්චති ගාමං උද්දිස්ස ගතත්තා, එවං සාවත්ථිං පවිසිතුං විහාරතො නික්ඛන්තා ‘‘පවිසිංසූ’’ති වුත්තා. පරිඤ්ඤන්ති පහානපරිඤ්ඤං. සා හි සමතික්කමො, න ඉතරා. රූපවෙදනාසුපීති ‘‘රූපානං පරිඤ්ඤං, වෙදනානං පරිඤ්ඤ’’න්ති එත්ථාපි. කාමං සබ්බෙසං තිත්ථියානං කාමාදිපරිඤ්ඤාපඤ්ඤාපනහෙතුභූතො සමයො නත්ථි, යෙසං පන අත්ථි, තෙ උපාදාය ‘‘සකසමයං ජානන්තා’’ති වුත්තං. ‘‘යතො යතො ඛො භො අයං භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්තාවතා ඛො භො කාමානං පරිඤ්ඤා හොතී’’ති එවං සරූපතො පඨමජ්ඣානං විභාවෙතුං අසක්කොන්තාපි කෙවලං අච්චන්තප්පහානසඤ්ඤාය කාමානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤපෙය්‍යුං පඨමජ්ඣානං වදමානා. තං කිස්ස හෙතු? තාදිසස්ස ආගමාධිගමස්සාභාවතො. රූපවෙදනාපරිඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො. වුච්චෙථාති වුච්චෙය්‍ය. දුතියපදෙපීති ‘‘අනුසාසනියා වා අනුසාසනි’’න්ති එවං වුත්තවාක්‍යෙපි. තෙ කිර භික්ඛූ.

165. න චෙව සම්පායිස්සන්තීති න චෙව සම්මදෙව පකාරෙහි ගමෙස්සන්ති ඤාපෙස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘සම්පාදෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති. යස්මා අවිසයෙ පඤ්හො පුච්ඡිතො හොති, තස්මා ආපජ්ජිස්සන්තීති යොජනා. සදෙවකෙති අරූපදෙවග්ගහණං. තෙ හි ලොකියදෙවෙහි දීඝායුකතාදිනා උක්කට්ඨා. සමාරකෙති කාමාවචරදෙවග්ගහණං. සබ්‍රහ්මකෙති රූපාවචරබ්‍රහ්මග්ගහණං. සස්සමණබ්‍රාහ්මණියාති එත්ථ සමණග්ගහණෙන පබ්බජිතෙ, බ්‍රාහ්මණග්ගහණෙන ජාතිබ්‍රාහ්මණෙ, පුන දෙවග්ගහණෙන සම්මුතිදෙවෙ, මනුස්සග්ගහණෙන අවසිට්ඨමනුස්සකායං පරියාදියති. ලොකපජාග්ගහණෙන පන පයොජනං අට්ඨකථායං දස්සිතමෙව. අඤ්ඤථා ආරාධනං නාම නත්ථීති ඉමිනා කාමරූපවෙදනාසු අස්සාදාදීනං යාථාවතො අවබොධො එව ඉතො බාහිරකානං නත්ථි, කුතො පවෙදනාති දස්සෙති.

166. චිත්තාරාධනන්ති යාථාවපවෙදනෙන පරෙසං චිත්තස්ස පරිතොසනං. බන්ධනට්ඨෙන ගුණාති කාමරාගසංයොජනස්ස පච්චයභාවෙන වත්ථුකාමෙසුපි බන්ධනට්ඨො වුත්තො, කොට්ඨාසට්ඨො වා ගුණට්ඨො දට්ඨබ්බො. තරයන්තීති තරමානා යන්ති ගච්ඡන්ති. අතීතාදිභින්නපඨමාදිවයා එව චිත්තතා රාසිභාවෙන වයොගුණාති ගහිතාති ආහ ‘‘රාසට්ඨො ගුණට්ඨො’’ති. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණතංද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙහි විජානිතබ්බා. සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාතිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉට්ඨාරම්මණභූතාති සභාවෙනෙව ඉට්ඨාරම්මණජාතිකා, ඉට්ඨාරම්මණභාවං වා පත්තා. කමනීයාති කාමෙතබ්බා. මනවඩ්ඪනකාති මනොහරා. එතෙන පරිකප්පනතොපි ඉට්ඨභාවං ගණ්හාති. පියජාතිකාති පියායිතබ්බසභාවා. කාමූපසංහිතාති කාමරාගෙන උපෙච්ච සන්ධානියා සම්බද්ධා (අ. නි. ටී. 3.6.63) කාතබ්බාති ආහ ‘‘ආරම්මණං කත්වා’’ති.

167. සඤ්ඤං ඨපෙත්වාති ‘‘ඉමස්මිං අඞ්ගුලිකාදිපබ්බෙ ගහිතෙ සතං හොති, ඉමස්මිං සහස්ස’’න්තිආදිනා සඤ්ඤාණං කත්වා ගණනා. අච්ඡිද්දගණනාති ‘‘එකං ද්වෙ’’තිආදිනා නවන්තවිධිනා නිරන්තරගණනා. පිණ්ඩගණනාති සඞ්කලනපටුප්පාදනාදිනා පිණ්ඩිත්වා ගණනා. තෙනාහ ‘‘ඛෙත්තං ඔලොකෙත්වා’’තිආදි. කසනං කසීති කසිග්ගහණෙන සබ්බො කසිපටිබද්ධො ජීවිකූපායො ගහිතොති ආහ ‘‘කසීති කසිකම්ම’’න්ති. ජඞ්ඝවණිජ්ජාති ජඞ්ඝසත්ථවසෙන වණිජ්ජං ආහ, ථලවණිජ්ජාති සකටසත්ථවසෙන. ආදි-සද්දෙන නාවාපණාදිවසෙන වොහාරං. වණිප්පථොති වණිජමග්ගො, දානග්ගහණවසෙන සංවොහාරොති අත්ථො. උසූනං අසනකම්මං ඉස්සත්තං, ධනුසිප්පෙන ජීවිකා, ඉධ පන ඉස්සත්තං වියාති ඉස්සත්තං, සබ්බආවුධජීවිකාති ආහ ‘‘ආවුධං ගහෙත්වා උපට්ඨානකම්ම’’න්ති. පොරොහිච්චාමච්චකම්මාදි රාජකම්මං.ආදි-සද්දෙන රථසිප්පඛත්තවිජ්ජාසිප්පාදි-වුත්තාවසෙසං මහාසිප්පං ඛුද්දකසිප්පඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. සීතස්ස පුරක්ඛතොති සීතස්ස පුරතො කතො. යො හි සීතකාලෙ ජීවිකාහෙතු සීතලපදෙසං පක්ඛන්දති, සො වාළමිගාදීහි විය සීතෙන පරිපාතියමානො තෙන පුරතො කතො විය හොති. තෙනාහ ‘‘සීතෙන බාධියමානො’’ති. උණ්හස්ස පුරක්ඛතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. සරිත්වාති සංසප්පිත්වා. ඝට්ටියමානොති හිංසියමානො බාධියමානො. ආබාධනං ආබාධො, පීළාති අත්ථො. කාමහෙතුන්ති වා භාවනපුංසකනිද්දෙසො යථා ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’ති (අ. නි. 4.70). තථා සෙසපදද්වයෙපි. තෙනෙවාහ ‘‘කාමානමෙව හෙතූ’’ති. කාමානං හෙතූති එත්ථ පුරිමපදාවධාරණමයුත්තං තදඤ්ඤපච්චයපටික්ඛෙපාපත්තිතො, තථා උත්තරපදාවධාරණං කාමානං කදාචි අහෙතුභාවස්සපි සම්භවතො, තස්මා ‘‘උප්පජ්ජතියෙවා’’ති වුත්තං.

උට්ඨහතොති ඉමිනා උට්ඨානවීරියං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ආජීවසමුට්ඨාපකවීරියෙනා’’ති. තං වීරියන්ති ආජීවිකසමුට්ඨාපකවීරියං. පුබ්බෙනාපරං ඝටෙන්තස්සාති ආරම්භතො පට්ඨාය නිරන්තරං පවත්තෙන්තස්ස. චිත්තෙ උප්පන්නබලවසොකෙන සොචතීති චිත්තසන්තාපෙන අන්තො නිජ්ඣායති. කායෙ උප්පන්නදුක්ඛෙනාති තස්සෙව සොකස්ස වසෙන කායෙ උප්පන්නදුක්ඛෙන. සොකුද්දෙසෙන තං තං විප්පලපෙන්තො වා පරිදෙවති. උරං තාළෙත්වාති වක්ඛප්පදෙසං පහරිත්වා. ‘‘මොඝ’’න්තිආදි පරිදෙවනාකාරදස්සනඤ්චෙව සම්මොහාපජ්ජනාකාරදස්සනඤ්ච. මෙති වත්වා පුන නොති පුථුවචනං අත්තනො උභයථාපි වොහරිතබ්බතො, බ්‍යාමූළ්හවචනං වා සොකවසෙන.

168. ඉධ කාමග්ගහණෙන විසෙසතො වත්ථුකාමා ගහිතාති කාමාදිග්ගහණං කතං, නානන්තරියතාය පන කිලෙසකාමොපි ගහිතො එව. අසිචම්මන්ති එත්ථ චම්මග්ගහණෙන න කෙවලං චම්මමයස්ස, චම්මපරිසිබ්බිතස්සෙව වා ගහණං, අථ ඛො සබ්බස්සපි ආවුධබාධකස්ස ගහණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඛෙටකඵලකාදීනී’’ති ආහ. ආදි-සද්දෙන සරාදිසඞ්ගහො. ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වාති ධනුඤ්චෙව ඛුරප්පතූණිඤ්ච සන්නය්හිත්වා, ධනුදණ්ඩස්ස ජියාය තථාභාවකරණාදිපි (අ. නි. ටී. 3.5.76) ධනුනො සන්නය්හනන්ති. ද්වින්නං සෙනානං බ්‍යූහසංවිධානෙන වා උභතොබ්‍යූළ්හං. විජ්ජොතලන්තෙසූති නිසිතපීතඵලතාය විජ්ජොතනවසෙන පරිවත්තමානෙසු.

පාකාරසමීපාතිසඞ්ඛාරතාය පාකාරපාදා උපකාරියො, යා ‘‘උද්දාපා’’ති වුච්චන්ති. සතදන්තෙනාති අනෙකසතදන්තකෙන, යස්ස තිඛිණදන්තානි අනෙකසතානි මූලානි හොන්ති. අතිභාරතාය දසවීසමත්තාපි ජනා උක්ඛිපිතුං න සක්කොන්ති, යන්තවසෙන පන උක්ඛිපිත්වා බන්ධිත්වා ඨපෙන්ති. තෙනාහ ‘‘අට්ඨදන්තාකාරෙනා’’තිආදි. ඔමද්දන්තීති ඔට්ඨපෙන්ති.

169. සන්ධිම්පි ඡින්දන්ති චොරිකාය ජීවිතුකාමා. නිල්ලොපන්ති නිස්සෙසවිලොපං, එකං පරිත්තං ගාමං පරිවාරෙත්වා තත්ථ කිඤ්චිපි ගය්හූපගං අසෙසෙත්වා කරමරග්ගහණං. තෙනාහ ‘‘මහාවිලොප’’න්ති. පන්ථදුහනකම්මං අටවිමග්ගෙ ඨත්වා අද්ධිකානං විලුම්පනං. පහාරසාධනත්ථං (අ. නි. ටී. 2.2.1) දණ්ඩප්පහාරස්ස සුඛසිද්ධිඅත්ථං. කඤ්ජිතො නිබ්බත්තං කඤ්ජියං, ආරනාලං. යං ‘‘බිලඞ්ග’’න්තිපි වුච්චති, තං යත්ථ සිඤ්චති, සා කඤ්ජියඋක්ඛලිකා. බිලඞ්ගථාලිකසදිසකරණං බිලඞ්ගථාලියං. සීසකපාලං උප්පාටෙත්වාති අයොගුළපවෙසනප්පමාණං ඡිද්දං කත්වා. සඞ්ඛමුණ්ඩකම්මකාරණන්ති සඞ්ඛං විය මුණ්ඩකම්මකාරණං.

රාහුමුඛකම්මකාරණන්ති රාහුමුඛගත-සූරියසදිස-කම්මකාරණං. ජොතිමාලිකන්ති ජොතිමාලවන්තං කම්මකාරණං. හත්ථපජ්ජොතිකන්ති හත්ථපජ්ජොතනකම්මකාරණං. එරකවත්තකම්මකාරණන්ති එරකවත්තසදිසෙ සරීරතො බද්ධෙ උප්පාටනකම්මකාරණං. චීරකවාසිකකම්මකාරණන්ති සරීරතො උප්පාටිතබද්ධචීරකාහි නිවාසාපනකම්මකාරණං. තං කරොන්තා යථා ගීවතො පට්ඨාය බද්ධෙ කන්තිත්වා කටියමෙව ඨපෙන්ති, එවං ගොප්ඵකතො පට්ඨාය කන්තිත්වා කටියමෙව ඨපෙන්ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘කටිතො පට්ඨාය කන්තිත්වා ගොප්ඵකෙසු ඨපෙන්තී’’ති වුත්තං. එණෙය්‍යකකම්මකාරණන්ති එණීමිගසදිසකම්මකාරණං. අයවලයානි දත්වාති අයවලයානි පටිමුඤ්චිත්වා. අයසූලානි කොට්ටෙන්තීති කප්පරජණ්ණුකකොටීසු අයසූලානි පවෙසෙන්ති. න්ති තං තථාකතකම්මකාරණං සත්තං.

බළිසමංසිකන්ති බළිසෙහි මංසුප්පාටනකම්මකාරණං. කහාපණිකන්ති කහාපණමත්තසො ඡින්දනකම්මකාරණං. කොට්ටෙන්තීති ඡින්දන්ති. ඛාරාපතච්ඡිකන්ති තච්ඡෙත්වා ඛාරාවසිඤ්චනකම්මකාරණං. පලිඝපරිවත්තිකන්ති පලිඝස්ස විය පරිවත්තනකම්මකාරණං. එකාබද්ධං කරොන්ති අයසූලස්ස කොට්ටනෙන. පලාලපීඨකන්ති පලාලපීඨස්ස විය සරීරස්ස සංවෙල්ලනකම්මකාරණං. කාරණිකාති ඝාතනකාරකා. පලාලවට්ටිං විය කත්වාති යථා පලාලපීඨං කරොන්තා පලාලවට්ටිං කත්වා සංවෙල්ලනවසෙන නං (අ. නි. ටී. 2.2.1) වෙඨෙන්ති, එවං කරොන්තීති අත්ථො. ඡාතකෙහීති බුභුක්ඛිතෙහි කොලෙය්‍යකසුනඛෙහි. බලවන්තො හි තෙ ජවයොග්ගා සූරා ච හොන්ති. කම්මවසෙන සම්පරෙති එත්ථාති සම්පරායො, පරලොකො. තත්ථ භවොති සම්පරායිකො.

170. ඡන්දරාගො විනීයති චෙව පහීයති ච එත්ථාති නිබ්බානං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානඤ්චාති. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානඤ්හී’’ති. තත්ථ ආගම්මාති ඉදං යො ඡන්දරාගං විනෙති පජහති, තස්ස ආරම්මණං සන්ධාය වුත්තං. තීහි පරිඤ්ඤාහීති ඉමිනා ඤාතතීරණපරිඤ්ඤාහි පරිජානිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. කො පන වාදො පහානපරිඤ්ඤායාති දස්සෙති? තථභාවායාති පරිජානනකභාවාය.