10. විතක්කසණ්ඨානසුත්තවණ්ණනා

216. දසකුසලකම්මපථවසෙනාති ඉදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං වට්ටපාදකසමාපත්තිචිත්තස්සපි ඉධ අධිචිත්තභාවෙන අනිච්ඡිතත්තා. තෙනාහ ‘‘විපස්සනාපාදකඅට්ඨසමාපත්තිචිත්ත’’න්ති. අථ වා අනුත්තරිමනුස්සධම්මසඞ්ගහිතමෙව කෙවලං ‘‘පකතිචිත්ත’’න්ති වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘දසකුසලකම්මපථවසෙන උප්පන්නං චිත්තං චිත්තමෙවා’’ති වත්වා යදෙත්ථ අධිචිත්තන්ති අධිප්පෙතං, තං තදෙව දස්සෙන්තො ‘‘විපස්සනාපාදකඅට්ඨසමාපත්තිචිත්ත’’න්ති ආහ. ඉතරස්ස පනෙත්ථ විධි න පටිසෙධෙතීති දට්ඨබ්බං. විපස්සනාය සම්පයුත්තං අධිචිත්තන්ති කෙචි. අනුයුත්තෙනාති අනුප්පන්නස්ස උප්පාදනවසෙන, උප්පන්නස්ස පරිබ්‍රූහනවසෙන අනු අනු යුත්තෙන. මූලකම්මට්ඨානන්ති පාරිහාරියකම්මට්ඨානං. ගහෙත්වා විහරන්තොති භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො. භාවනාය අප්පනං අප්පත්තොපි අධිචිත්තමනුයුත්තොයෙව තදත්ථෙපි තංසද්දවොහාරතො.

යෙහි ඵලං නාම යථා උප්පජ්ජනට්ඨානෙ පකප්පියමානං විය හොති, තානි නිමිත්තානි. තෙනාහ ‘‘කාරණානී’’ති. කාලෙන කාලන්ති එත්ථ කාලෙනාති භුම්මත්ථෙ කරණවචනන්ති ආහ ‘‘සමයෙ සමයෙ’’ති. නනු ච…පෙ… නිරන්තරං මනසි කාතබ්බන්ති කස්මා වුත්තං, නනු ච භාවනාය වීථිපටිපන්නත්තා අබ්බුදනීහරණවිධිං දස්සෙන්තෙන භගවතා ‘‘පඤ්ච නිමිත්තානි කාලෙන කාලං මනසි කාතබ්බානී’’ති අයං දෙසනා ආරද්ධාති? ‘‘අධිචිත්තමනුයුත්තෙනා’’ති වුත්තත්තා අවිච්ඡෙදවසෙන භාවනාය යුත්තප්පයුත්තො අධිචිත්තමනුයුත්තො නාමාති චොදකස්ස අධිප්පායො. ඉතරො භාවනං අනුයුඤ්ජන්තස්සආදිකම්මිකස්ස කදාචි භාවනුපක්කිලෙසා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තතො චිත්තස්ස විසොධනත්ථාය යථාකාලං ඉමානි නිමිත්තානි මනසි කාතබ්බානීති ‘‘කාලෙන කාල’’න්ති සත්ථා අවොචාති දස්සෙන්තො ‘‘පාළියඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉමානීති ඉමානි පාළියං ආගතානි පඤ්ච නිමිත්තානි. අබ්බුදන්ති උපද්දවං.

ඡන්දසහගතා රාගසම්පයුත්තාති තණ්හාඡන්දසහගතා කාමරාගසම්පයුත්තා. ඉට්ඨානිට්ඨඅසමපෙක්ඛිතෙසූති ඉට්ඨෙසු පියෙසු, අනිට්ඨෙසු අප්පියෙසු, අසමං අසම්මා පෙක්ඛිතෙසු. අසමපෙක්ඛනන්ති ගෙහස්සිතඅඤ්ඤාණුපෙක්ඛාවසෙන ආරම්මණස්ස අයොනිසො ගහණං. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදි (ම. නි. 3.308). තෙ පරිවිතක්කා. තතො නිමිත්තතො අඤ්ඤන්ති තතො ඡන්දූපසංහිතාදිඅකුසලවිතක්කුප්පත්තිකාරණතො අඤ්ඤං නවං නිමිත්තං. ‘‘මනසිකරොතො’’ති හි වුත්තං, තස්මා ආරම්මණං, තාදිසො පුරිමුප්පන්නො චිත්තප්පවත්තිආකාරො වා නිමිත්තං. කුසලනිස්සිතං නිමිත්තන්ති කුසලචිත්තප්පවත්තිකාරණං මනසි කාතබ්බං චිත්තෙ ඨපෙතබ්බං, භාවනාවසෙන චින්තෙතබ්බං, චිත්තසන්තානෙ වා සඞ්කමිතබ්බං. අසුභඤ්හි අසුභනිමිත්තන්ති. සඞ්ඛාරෙසු උප්පන්නෙ ඡන්දූපසංහිතෙ විතක්කෙති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. එවං ‘‘දොසූපසඤ්හිතෙ’’තිආදීසු යථාරහං තං තං පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. යත්ථ කත්ථචීති ‘‘සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසූ’’ති යත්ථ කත්ථචි. පඤ්චධම්මූපනිස්සයොති පඤ්චවිධො ධම්මූපසංහිතො උපනිස්සයො.

එවං ‘‘ඡන්දූපසඤ්හිතෙ’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්ස හත්ථා වා සොභනා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ‘‘අසුභතො උපසංහරිතබ්බ’’න්ති වත්වා උපසංහරණාකාරස්ස දස්සනං ‘‘කිම්හි සාරත්තොසී’’ති. ඡවිරාගෙනාති ඡවිරාගතාය කාළසාමාදිවණ්ණනිභාය. කුඵළපූරිතොති පක්කෙහි කුණපඵලෙහි පුණ්ණො. ‘‘කලිඵලපූරිතො’’ති වා පාඨො.

අස්සාමිකතාවකාලිකභාවවසෙනාති ඉදං පත්තං අනුක්කමෙන වණ්ණවිකාරඤ්චෙව ජිණ්ණභාවඤ්ච පත්වා ඡිද්දාවඡිද්දං භින්නං වා හුත්වා කපාලනිට්ඨං භවිස්සති. ඉදං චීවරං අනුපුබ්බෙන වණ්ණවිකාරං ජිණ්ණතඤ්ච උපගන්ත්වා පාදපුඤ්ඡනචොළකං හුත්වා යට්ඨිකොටියා ඡඩ්ඩනීයං භවිස්සති. සචෙ පන නෙසං සාමිකො භවෙය්‍ය, න නෙසං එවං විනස්සිතුං දදෙය්‍යාති එවං අස්සාමිකභාවවසෙන, ‘‘අනද්ධනියං ඉදං තාවකාලික’’න්ති එවං තාවකාලිකභාවවසෙන ච මනසිකරොතො.

ආඝාතවිනය…පෙ… භාවෙතබ්බාති – ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආඝාතපටිවිනයා. යත්ථ හි භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බො’’තිආදිනා නයෙන ආගතස්ස ආඝාතවිනයසුත්තස්ස (අ. නි. 5.161) චෙව කකචූපමොවාද(ම. නි. 1.222-233) ඡවාලාතූපමාදීනඤ්ච (ඉතිවු. 91) වසෙන ආඝාතං පටිවිනොදෙත්වා මෙත්තා භාවෙතබ්බා.

ගරුසංවාසොති ගරුං උපනිස්සාය වාසො. උද්දෙසොති පරියත්තිධම්මස්ස උද්දිසාපනඤ්චෙව උද්දිසනඤ්ච. උද්දිට්ඨපරිපුච්ඡනන්ති යථාඋග්ගහිතස්ස ධම්මස්ස අත්ථපරිපුච්ඡා. පඤ්ච ධම්මූපනිස්සායාති ගරුසංවාසාදිකෙ පඤ්ච ධම්මෙ පටිච්ච. මොහධාතූති මොහො.

උපනිස්සිතබ්බාති උපනිස්සයිතබ්බා, අයමෙව වා පාඨො. යත්තප්පටියත්තොති යත්තො ච ගාමප්පවෙසනාපුච්ඡාකරණෙසු උස්සුක්කං ආපන්නො සජ්ජිතො ච හොතීති අත්ථො. අථස්ස මොහො පහීයතීති අස්ස භික්ඛුනො එවං තත්ථ යුත්තප්පයුත්තස්ස පච්ඡා සො මොහො විගච්ඡති. එවම්පීති එවං උද්දෙසෙ අප්පමජ්ජනෙනපි. පුන එවම්පීති අත්ථපරිපුච්ඡාය කඞ්ඛාවිනොදනෙපි. තෙසු තෙසු ඨානෙසු අත්ථො පාකටො හොතීති සුය්‍යමානස්ස ධම්මස්ස තෙසු තෙසු පදෙසු ‘‘ඉධ සීලං කථිතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා’’ති සො සො අත්ථො විභූතො හොති. ඉදං චක්ඛුරූපාලොකාදි ඉමස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස කාරණං, ඉදං සාලිබීජභූමිසලිලාදි ඉමස්ස සාලිඅඞ්කුරස්ස කාරණං. ඉදං න කාරණන්ති තදෙව චක්ඛුරූපාලොකාදි සොතවිඤ්ඤාණස්ස, තදෙව සාලිබීජාදි කුද්‍රුසකඞ්කුරස්ස න කාරණන්ති ඨානාට්ඨානවිනිච්ඡයෙ ඡෙකො හොති.

ආරම්මණෙසූති කම්මට්ඨානෙසු. ඉමෙ විතක්කාති කාමවිතක්කාදයො. සබ්බෙ කුසලා ධම්මා සබ්බාකුසලපටිපක්ඛාති කත්වා ‘‘පහීයන්තී’’ති වත්තබ්බෙ න සබ්බෙ සබ්බෙසං උජුවිපච්චනීකභූතාති ‘‘පහීයන්ති එවා’’ති සාසඞ්කං වදති. තෙනාහ ‘‘ඉමානී’’තිආදි.

කුසලනිස්සිතන්ති කුසලෙන නිස්සිතං නිස්සයිතබ්බං. කුසලස්ස පච්චයභූතන්ති තස්සෙව වෙවචනං, කුසලුප්පත්තිකාරණං යථාවුත්තඅසුභනිමිත්තාදිමෙව වදති. සාරඵලකෙති චන්දනමයෙ සාරඵලකෙ. විසමාණින්ති විසමාකාරෙන තත්ථ ඨිතං ආණිං. හනෙය්‍යාති පහරෙය්‍ය නික්ඛාමෙය්‍ය.

217. අට්ටොති ආතුරො, දුග්ගන්ධබාධතාය පීළිතො. දුක්ඛිතොති සඤ්ජාතදුක්ඛො. ඉමිනාපි කාරණෙනාති අකොසල්ලසම්භූතතාය කුසලපටිපක්ඛතාය ගෙහස්සිතරොගෙන සරොගතාය ච එතෙ අකුසලා විඤ්ඤුගරහිතබ්බතාය ජිගුච්ඡනීයතාය ච සාවජ්ජා අනිට්ඨඵලතාය නිරස්සාදසංවත්තනියතාය ච දුක්ඛවිපාකාති එවං තෙන තෙන කාරණෙන අකුසලාදිභාවං උපපරික්ඛතො.

‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, පස්ස නන්දෙ සමුස්සයං;

උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං, බාලානං අභිනන්දිත’’න්ති. (අප. ථෙරී 2.4.157) –

එවමාදි කායවිච්ඡන්දනීයකථාදීහි වා. ආදි-සද්දෙන –

‘‘තස්සෙව තෙන පාපියො, යො කුද්ධං පටිකුජ්ඣති;

කුද්ධං අප්පටිකුජ්ඣන්තො, සඞ්ගාමං ජෙති දුජ්ජය’’න්ති. (ථෙරගා. 442) –

එවමාදි පටිඝවූපසමනකථාදිකාපි සඞ්ගණ්හාති.

218. න සරණං අසති, අනනුස්සරණං. අමනසිකරණං අමනසිකාරො. කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා නිසීදිතබ්බන්ති කම්මට්ඨානමනසිකාරෙනෙව නිසීදිතබ්බං. උග්ගහිතො ධම්මකථාපබන්ධොති කම්මට්ඨානස්ස උපකාරො ධම්මකථාපබන්ධො. මුට්ඨිපොත්ථකොති මුට්ඨිප්පමාණො පාරිහාරියපොත්ථකො. සමන්නානෙන්තෙනාති සමන්නාහරන්තෙන. ඔකාසො න හොති ආරද්ධස්ස පරියොසාපෙතබ්බතො. ආරද්ධස්ස අන්තගමනං අනාරම්භොවාති ථෙරවාදො. තස්සාති උපජ්ඣායස්ස. පබ්භාරසොධනං කායකම්මං, ආරභන්තො එව විතක්කනිග්ගණ්හනත්ථං සංයුත්තනිකායසජ්ඣායනං වචීකම්මං, දස්සනකිච්චපුබ්බකම්මකරණත්ථං තෙජොකසිණපරිකම්මන්ති තීණි කම්මානි ආචිනොති. ථෙරො තස්ස ආසයං කසිණඤ්ච සවිසෙසං ජානිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ’’තිආදිමවොච. තෙනස්ස යථාධිප්පායං සබ්බං සම්පාදිතං. අසතිපබ්බං නාම අසතියා විතක්කනිග්ගහණවිභාවනතො.

219. විතක්කමූලභෙදං පබ්බන්ති විතක්කමූලස්ස තම්මූලස්ස ච භෙදවිභාවනං විතක්කමූලභෙදං පබ්බං. විතක්කං සඞ්ඛරොතීති විතක්කසඞ්ඛාරො, විතක්කපච්චයො සුභනිමිත්තාදීසුපි සුභාදිනා අයොනිසොමනසිකාරො. සො පන විතක්කසඞ්ඛාරො සංතිට්ඨති එත්ථාති විතක්කසඞ්ඛාරසණ්ඨානං, අසුභෙ සුභන්තිආදි සඤ්ඤාවිපල්ලාසො. තෙනාහ ‘‘විතක්කානං මූලඤ්ච මූලමූලඤ්ච මනසි කාතබ්බ’’න්ති. විතක්කානං මූලමූලං ගච්ඡන්තස්සාති උපපරික්ඛනවසෙන මිච්ඡාවිතක්කානං මූලං උප්පත්තිකාරණං ඤාණගතියා ගච්ඡන්තස්ස. යාථාවතො ජානන්තස්ස පුබ්බෙ විය විතක්කා අභිණ්හං නප්පවත්තන්තීති ආහ ‘‘විතක්කචාරො සිථිලො හොතී’’ති. තස්මිං සිථිලීභූතෙ මත්ථකං ගච්ඡන්තෙති වුත්තනයෙන විතක්කචාරො සිථිලභූතො, තස්මිං විතක්කානං මූලගමනෙ අනුක්කමෙන ථිරභාවප්පත්තියා මත්ථකං ගච්ඡන්තෙ. විතක්කා සබ්බසො නිරුජ්ඣන්තීති මිච්ඡාවිතක්කා සබ්බෙපි ගච්ඡන්ති න සමුදාචරන්ති, භාවනාපාරිපූරියා වා අනවසෙසා පහීයන්ති.

කණ්ණමූලෙ පතිතන්ති සසකස්ස කණ්ණසමීපෙ කණ්ණසක්ඛලිං පහරන්තං විය උපපතිතං. තස්ස කිර සසකස්ස හෙට්ඨා මහාමූසිකාහි ඛතමහාවාටං උමඞ්ගසදිසං අහොසි, තෙනස්ස පාතෙන මහාසද්දො අහොසි. පලායිංසු ‘‘පථවී උද්‍රීයතී’’ති. මූලමූලං ගන්ත්වා අනුවිජ්ජෙය්‍යන්ති ‘‘පථවී භිජ්ජතී’’ති යත්ථායං සසො උට්ඨිතො, තත්ථ ගන්ත්වා තස්ස මූලකාරණං යංනූන වීමංසෙය්‍යං. පථවියා භිජ්ජනට්ඨානං ගතෙ ‘‘කො ජානාති, කිං භවිස්සතී’’ති සසො ‘‘න සක්කොමි සාමී’’ති ආහ. ආධිපච්චවතො හි යාචනං සණ්හමුදුකං. දුද්දුභායතීති දුද්දුභාති සද්දං කරොති. අනුරවදස්සනඤ්හෙතං. භද්දන්තෙති මිගරාජස්ස පියසමුදාචාරො, මිගරාජ, භද්දං තෙ අත්ථූති අත්ථො. කිමෙතන්ති කිං එතං, කිං තස්ස මූලකාරණං? දුද්දුභන්ති ඉදම්පි තස්ස අනුරවදස්සනමෙව. එවන්ති යථා සසකස්ස මහාපථවීභෙදනං රවනාය මිච්ඡාගාහසමුට්ඨානං අමූලං, එවං විතක්කචාරොපි සඤ්ඤාවිපල්ලාසසමුට්ඨානො අමූලො. තෙනාහ ‘‘විතක්කාන’’න්තිආදි.

220. අභිදන්තන්ති අභිභවනදන්තං, උපරිදන්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උපරිදන්ත’’න්ති. සො හි ඉතරං මුසලං විය උදුක්ඛලං විසෙසතො කස්සචි ඛාදනකාලෙ අභිභුය්‍ය වත්තති. කුසලචිත්තෙනාති බලවසම්මාසඞ්කප්පසම්පයුත්තෙන. අකුසලචිත්තන්ති කාමවිතක්කාදිසහිතං අකුසලචිත්තං. අභිනිග්ගණ්හිතබ්බන්ති යථා තස්ස ආයතිං සමුදාචාරො න හොති, එවං අභිභවිත්වා නිග්ගහෙතබ්බං, අනුප්පත්තිධම්මතා ආපාදෙතබ්බාති අත්ථො. කෙ ච තුම්හෙ සතිපි චිරකාලභාවනාය එවං අදුබ්බලා කො චාහං මම සන්තිකෙ ලද්ධප්පතිට්ඨෙ විය ඨිතෙපි ඉදානෙව අප්පතිට්ඨෙ කරොන්තො ඉති එවං අභිභවිත්වා. තං පන අභිභවනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘කාමං තචො චා’’තිආදිනා චතුරඞ්ගසමන්නාගතවීරියපග්ගණ්හනමාහ. අත්ථදීපිකන්ති එකන්තතො විතක්කනිග්ගණ්හනත්ථජොතකං. උපමන්ති ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, බලවා පුරිසො’’තිආදිකං උපමං.

221. පරියාදානභාජනීයන්ති යං තං ආදිතො ‘‘අධිචිත්තමනුයුත්තෙන භික්ඛුනා පඤ්ච නිමිත්තානි කාලෙන කාලං මනසි කාතබ්බානී’’ති නිද්දිට්ඨං, තත්ථ තස්ස නිමිත්තස්ස මනසිකරණකාලපරියාදානස්ස වසෙන විභජනං. නිගමනං වා එතං, යදිදං ‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදි. යථාවුත්තස්ස හි අත්ථස්ස පුන වචනං නිගමනන්ති. තථාපටිපන්නස්ස වා වසීභාවවිසුද්ධිදස්සනත්ථං ‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං. සත්ථාචරියොති ධනුබ්බෙදාචරියො. යථා හි සසනතො අසත්ථම්පි සත්ථග්ගහණෙනෙව සඞ්ගය්හති, එවං ධනුසිප්පම්පි ධනුබ්බෙදපරියාපන්නමෙවාති.

පරියායති පරිවිතක්කෙතීති පරියායො. වාරොති ආහ ‘‘විතක්කවාරපථෙසූ’’ති, විතක්කානං වාරෙන පවත්තනමග්ගෙසු. චිණ්ණවසීති ආසෙවිතවසී. පගුණවසීති සුභාවිතවසී. සම්මාවිතක්කංයෙව යථිච්ඡිතං තථාවිතක්කනතො, ඉතරස්ස පනස්ස සෙතුඝාතොයෙවාති.

විතක්කසණ්ඨානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

නිට්ඨිතා ච සීහනාදවග්ගවණ්ණනා.