8. මධුපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

199. ජාතිවනන්ති සයංජාතං වනං. තෙනාහ ‘‘අරොපිම’’න්ති. පටිසල්ලානත්ථායාති එකීභාවත්ථාය, පුථුත්තාරම්මණතො වා චිත්තං පටිනිවත්තෙත්වා අච්චන්තසන්තෙ නිබ්බානෙ ඵලසමාපත්තිවසෙන අල්ලීයාපනත්ථං. දණ්ඩො පාණිම්හි අස්සාති දණ්ඩපාණි. යථා සො ‘‘දණ්ඩපාණී’’ති වුච්චති, තං දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. දණ්ඩවිත්තතායාති දණ්ඩෙ සොණ්ඩතාය. සො හි දණ්ඩපසුතො දණ්ඩසිප්පෙ ච සුකුසලො තත්ථ පාකටො පඤ්ඤාතො, තස්මා දණ්ඩං ගහෙත්වාව විචරති. ජඞ්ඝාකිලමථවිනොදනත්ථන්ති රාජසභාය චිරනිසජ්ජාය උප්පන්නජඞ්ඝාපරිස්සමස්ස අපනයනත්ථං. අධිච්චනික්ඛමනොති යාදිච්ඡකනික්ඛමනො, න අභිණ්හනික්ඛමනො. ඔලුබ්භාති සන්නිරුම්භිත්වා ඨිතො. යථා සො ‘‘ඔලුබ්භා’’ති වුත්තො, තං දස්සෙතුං ‘‘ගොපාලකදාරකො වියා’’තිආදි වුත්තං.

200. වදන්ති එතෙනාති වාදො, දිට්ඨීති ආහ ‘‘කිං වාදීති, කිං දිට්ඨිකො’’ති? කිමක්ඛායීති කිමාචික්ඛකො, කීදිසධම්මකථො? අචිත්තීකාරෙනාති අනාදරෙන. තථාපුච්ඡනෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘කස්මා’’තිආදිමාහ. නස්සතෙතන්ති නස්සතු එතං කුලං.

අත්ථං න ජානාතීති අත්ථං චෙ එකදෙසෙන ජානෙය්‍ය, තං මිච්ඡා ගහෙත්වා පටිප්ඵරිත්වාපි තිට්ඨෙය්‍ය. තස්ස දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායාති තදස්ස අත්ථාජානනං භගවතා ඉච්ඡිතං. විග්ගාහිකකථන්ති විග්ගහකථං, සාරම්භකථන්ති අත්ථො. නනු භගවතා සද්ධිං ලොකෙ පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණා නානාවාදා සන්තීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තථාගතො හී’’තිආදි. න විවදති විවාදහෙතුකානං කාමදිට්ඨිජ්ඣොසානානං මග්ගෙනෙව සමුග්ඝාතිතත්තා, තදභාවතො පන ලොකො තථාගතෙන විවදති. ධම්මවාදී යථාභූතවාදී ධම්මවාදීහි න විවදති තෙසං විවදිතුකාමතාය එව අභාවතො, අධම්මවාදී පන තිණායපි නමඤ්ඤමානො තෙහි කිඤ්චි විවදති. තෙනාහ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ධම්මවාදී කෙනචි ලොකස්මිං විවදතී’’ති (සං. නි. 3.94). අධම්මවාදී පන අසමුච්ඡින්නවිවාදහෙතුකත්තා විවදතෙව. තථා චාහ ‘‘අධම්මවාදීව ඛො, භික්ඛවෙ, විවදතී’’ති.

යථා ච පනාති එත්ථ යථා-සද්දො ‘‘යථා ච අනුප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදො හොති, තඤ්ච පජානාතී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.122) විය කාරණත්ථොති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙනා’’ති. කාරණාකාරො වා ඉධ යථා-සද්දෙන වුත්තො, සො පන අත්ථතො කාරණමෙවාති වුත්තං ‘‘යෙන කාරණෙනා’’ති. ‘‘ඉදං කථං ඉදං කථං’’ති පවත්තනතො කථංකථා, විචිකිච්ඡා. සා යස්ස නත්ථි, සො අකථංකථී, තං අකථංකථිං. විප්පටිසාරකුක්කුච්චං භගවතා අනාගාමිමග්ගෙනෙව ඡින්නං, හත්ථපාදකුක්කුච්චං අග්ගමග්ගෙන ආවෙණිකධම්මාධිගමතො. අපරාපරං උප්පජ්ජනකභවො ‘‘භවාභවො’’ති ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘පුනප්පුනබ්භවෙ’’ති. සංවරාසංවරො ඵලාඵලං විය ඛුද්දකමහන්තො භවො ‘‘භවාභවො’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘හීනපණීතෙ වා භවෙ’’ති. භවො වුඩ්ඪිප්පත්තො ‘‘අභවො’’ති වුච්චති යථා ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති (ධ. ස. 11.තිකමාතිකා). කිලෙසසඤ්ඤාති කාමසඤ්ඤාදිකෙ වදති. කිලෙසා එව වා සඤ්ඤානාමෙන වුත්තා ‘‘සඤ්ඤා පහාය අමතං එව පාපුණාතී’’තිආදීසු විය. අත්තනො ඛීණාසවභාවං දීපෙතීති ඉමිනාව පරෙසඤ්ච තථත්තාය ධම්මං දෙසෙතීති අයම්පි අත්ථො විභාවිතොති දට්ඨබ්බං. නීහරිත්වා කීළාපෙත්වාති නීහරිත්වා චෙව කීළාපෙත්වා ච, නීහරණවසෙන වා කීළාපෙත්වා. තිවිසාඛන්ති තිභඞ්ගභාකුටි විය නලාටෙ ජාතත්තා නලාටිකං.

201. කින්ති නු ඛොති කිං කාරණෙනාති අත්ථො. අනුසන්ධිං ගහෙත්වාති පුච්ඡානුසන්ධිං උට්ඨපෙත්වා. යතොනිදානන්ති යංනිදානං, යංකාරණාති වුත්තං හොති. පුරිමපදෙ හි විභත්ති අලොපං කත්වා නිද්දෙසො, ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනාදිනිදානන්ති අයමෙව අත්ථො. සඞ්ඛායන්ති සඞ්ඛාභාවෙන ඤායන්තීති සඞ්ඛාති ආහ ‘‘සඞ්ඛාති කොට්ඨාසා’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ මානොපි පපඤ්චො, අභිනන්දනසභාවෙ එව පන ගණ්හන්තො ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චසම්පයුත්තා’’ති ආහ. තථා හි වක්ඛති ‘‘අභිනන්දිතබ්බ’’න්තිආදි. සමුදාචරන්තීති සබ්බසො උද්ධං උද්ධං පරියාදාය පවත්තන්ති. මරියාදත්ථො හි අයමාකාරො, තෙන ච යොගෙන පුරිසන්ති උපයොගවචනං යථා ‘‘තථාගතං, භික්ඛවෙ, අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ද්වෙ විතක්කා සමුදාචරන්තී’’ති (ඉතිවු. 38). තණ්හාදයො ච යථාසකං පවත්තිආකාරං අවිලඞ්ඝන්තියො ආසෙවනවසෙන උපරූපරි පවත්තන්ති. තථා හි තා ‘‘පපඤ්චසඞ්ඛා’’ති වුත්තා.

කාරණෙති පවත්තිපච්චයෙ. එකායතනම්පි …පෙ… නත්ථීති චක්ඛායතනාදි එකම්පි ආයතනං අභිනන්දිතබ්බං අභිවදිතබ්බං අජ්ඣොසිතබ්බඤ්ච නත්ථි චෙ, නනු නත්ථි එව, කස්මා ‘‘නත්ථි චෙ’’ති වුත්තන්ති? සච්චං නත්ථි, අප්පහීනාභිනන්දනාභිවදනඅජ්ඣොසානානං පන පුථුජ්ජනානං අභිනන්දිතබ්බාදිප්පකාරානි ආයතනානි හොන්තීති තෙසං න සක්කා නත්ථීති වත්තු, පහීනාභිනන්දනාදීනං පන සබ්බථා නත්ථීති ‘‘නත්ථි චෙ’’ති වුත්තං. අහං මමන්ති අභිනන්දිතබ්බන්ති දිට්ඨාභිනන්දනාය ‘‘අහ’’න්ති තණ්හාභිනන්දනාය ‘‘මම’’න්ති රොචෙතබ්බං. අභිවදිතබ්බන්ති අභිනිවිසනසමුට්ඨාපනවසෙන වත්තබ්බං. තෙනාහ ‘‘අහං මමන්ති වත්තබ්බ’’න්ති. අජ්ඣොසිත්වාති දිට්ඨි තණ්හා වත්ථුං අනුපවිසිත්වා ගාහද්වයං අනඤ්ඤසාධාරණං විය කත්වා. තෙනාහ ‘‘ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා’’ති. එතෙනාති ‘‘එත්ථ චෙ නත්ථී’’තිආදිවචනෙන. එත්ථාති ආයතනෙසු. තණ්හාදීනං අවත්ථුභාවදස්සනමුඛෙන තණ්හාදීනංයෙව අප්පවත්තිං කිලෙසපරිනිබ්බානං කථිතන්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘එසෙවන්තො’’තිආදි, අයමෙව අභිනන්දනාදීනං නත්ථිභාවකරො මග්ගො, තප්පටිප්පස්සද්ධිභූතං ඵලං, තංනිස්සරණං වා නිබ්බානං රාගානුසයාදීනං අන්තො අවසානං අප්පවත්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අයං …පෙ… අන්තො’’ති. සබ්බත්ථාති ‘‘එසෙවන්තො පටිඝානුසයානං’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු.

ආදියතීති පහාරදානාදිවසෙන ගය්හති. මත්ථකප්පත්තං කලහන්ති භණ්ඩනාදිමත්තෙ අට්ඨත්වා මුඛසත්තීහි විතුදනාදිවසෙන මත්ථකප්පත්තං කලහං. යාය කරොතීති සම්බන්ධො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. විරුද්ධග්ගාහවසෙන නානාගාහමත්තං, තථා විරුද්ධවාදවසෙන නානාවාදමත්තං. එවං පවත්තන්ති ගරුකාතබ්බෙසුපි ගාරවං අකත්වා ‘‘තුවං තුව’’න්ති එවං පවත්තං සාරම්භකථං, යාය චෙතනාය යං කරොති, සා තුවං තුවං. නිස්සායාති පටිච්ච, නිස්සයාදිපච්චයෙ කත්වාති අත්ථො. කිලෙසානං උප්පත්තිනිමිත්තතා තාව ආයතනානං හොතු තබ්භාවෙ භාවතො, නිරොධනිමිත්තතා පන කථං. න හෙත්ථ ලොකුත්තරධම්මානං සඞ්ගහො ලොකියානංයෙව අධිප්පෙතත්තාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘නිරුජ්ඣමානාපී’’තිආදි. නාමමත්තෙන නිමිත්තතං සන්ධාය වුත්තොති දස්සෙන්තො ‘‘යත්ථුප්පන්නා, තත්ථෙව නිරුද්ධා හොන්තී’’ති වත්වා තමත්ථං සුත්තන්තරෙන සාධෙන්තො ‘‘ස්වායමත්ථො’’තිආදිමාහ.

තත්ථ සමුදයසච්චපඤ්හෙනාති මහාසතිපට්ඨානෙ සමුදයසච්චනිද්දෙසෙන. සො හි ‘‘කත්ථ උප්පජ්ජමානා’’තිආදිනා පුච්ඡාවසෙන පවත්තත්තා පඤ්හොති වුත්තො. නනු තත්ථ තණ්හාය උප්පත්තිනිරොධා වුත්තා, න සබ්බකිලෙසානන්ති ඊදිසී චොදනා අනවකාසාති දස්සෙන්තො ‘‘යථෙව චා’’තිආදිමාහ. ලද්ධවොහාරෙති ඉමිනා රාගාදීනං අප්පවත්තිනිමිත්තතාය අන්තොති සමඤ්ඤා නිබ්බානස්සාති දස්සෙති. එතෙනෙව අභිනන්දනාදීනං අභාවොති ච ඉදං සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. කථං පන සබ්බසඞ්ඛතවිනිස්සටෙ නිබ්බානෙ අකුසලධම්මානං නිරොධසම්භවොති ආහ ‘‘යඤ්හි යත්ථ නත්ථි, තං තත්ථ නිරුද්ධං නාම හොතී’’ති. ය්වායං අප්පවත්තියං නිරොධවොහාරො වුත්තො, ස්වායමත්ථො නිරොධපඤ්හෙන දීපෙතබ්බො. න හි තත්ථ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා විතක්කවිචාරා පටිප්පස්සද්ධාති වුත්තා, අථ ඛො අප්පවත්තා එවාති.

203. එවංසම්පදන්ති එවංසම්පජ්ජනකං එවං පස්සිතබ්බං ඉදං මම අජ්ඣෙසනං. තෙනාහ ‘‘ඊදිසන්ති අත්ථො’’ති. ජානං ජානාතීති (අ. නි. ටී. 3.10.113-116) සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන හි අවිසෙසග්ගහණෙන ච ‘‘ජාන’’න්ති ඉමිනා නිරවසෙසං ඤෙය්‍යජාතං පරිග්ගණ්හාතීති තබ්බිසයාය ජානනකිරියාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව කරණං භවිතුං යුත්තං. අථ වා පකරණවසෙන ‘‘භගවා’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන චායමත්ථො විභාවෙතබ්බො. පස්සිතබ්බමෙව පස්සතීති දිබ්බචක්ඛු-පඤ්ඤාචක්ඛු-ධම්මචක්ඛු-බුද්ධචක්ඛු-සමන්තචක්ඛු-සඞ්ඛාතෙහි ඤාණචක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති එව. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා. භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාති එව, දිට්ඨිදස්සනස්ස ච අභාවා පස්සන්තො පස්සතියෙවාති අත්ථො. දස්සනපරිණායකට්ඨෙනාති යථා චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතො දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො, පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භුඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති වා චක්ඛුභූතො. ඤාණභූතොති එතස්ස ච එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මා වා බොධිපක්ඛියා තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො, අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං පත්තොති ධම්මභූතො. බ්‍රහ්මා වුච්චති මග්ගො තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනත්තා, තඤ්ච සයම්භුඤාණෙන පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. චතුසච්චධම්මං වදතීති වත්තා. චිරං සච්චපටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වාති දුක්ඛාදිඅත්ථං තත්ථාපි පීළනාදිඅත්ථං උද්ධරිත්වා. පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා, අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මස්සාමී.

204. සො වා උද්දෙසො අත්තනොපි හොතීති ථෙරො ‘‘යං ඛො නො’’ති ආහ. සබ්බලොකසාධාරණා හි බුද්ධානං දෙසනාති. ඉදානි යෙහි ද්වාරාරම්මණෙහි පුරිසං පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්ති, තානි තාව දස්සෙන්තො පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා දස්සෙතුං යෙන සළායතනවිභඞ්ගෙන නිද්දෙසො කතො, තස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුඤ්චා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නිස්සයභාවෙනාති නිස්සයපච්චයභාවෙන. නිස්සයපච්චයො ච පසාදචක්ඛුයෙව හොති, න චුද්දසසම්භාරං, චතුචත්තාලීසසම්භාරං වා සසම්භාරචක්ඛුන්ති ආහ ‘‘චක්ඛුපසාදඤ්ච පටිච්චා’’ති. ආරම්මණභාවෙනාති ආරම්මණපච්චයභාවෙන. ආරම්මණපච්චයො ච චතුසමුට්ඨානිකරූපෙසු යං කිඤ්චි හොතීති ආහ ‘‘චතුසමුට්ඨානිකරූපෙ ච පටිච්චා’’ති.

එත්ථ චක්ඛු එකම්පි විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොති, රූපායතනං පන අනෙකමෙව සංහතන්ති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං නිස්සයභාවෙන ‘‘චක්ඛුපසාදඤ්ච ආරම්මණභාවෙන චතුසමුට්ඨානිකරූපෙ චා’’ති වචනභෙදො කතො. කිං පන කාරණං චක්ඛු එකම්පි විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොති, රූපං පන අනෙකමෙවාති? පච්චයභාවවිසෙසතො. චක්ඛු හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයපුරෙජාතඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයෙහි පච්චයො හොන්තං අත්ථිභාවෙනෙව හොති තස්මිං සති තස්ස භාවතො, අසති අභාවතො, යතො තං අත්ථිඅවිගතපච්චයෙහිස්ස පච්චයො හොතීති වුච්චති, තන්නිස්සිතතා චස්ස න එකදෙසෙන අල්ලීයනවසෙන ඉච්ඡිතබ්බා අරූපභාවතො. අථ ඛො ගරුරාජාදීසු සිස්සරාජපුරිසාදීනං විය තප්පටිබද්ධවුත්තිතාය, ඉතරෙ පන පච්චයා තෙන තෙන විසෙසෙන වෙදිතබ්බා.

සචායං පච්චයභාවො න එකස්මිං න සම්භවතීති එකම්පි චක්ඛු චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොතීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘චක්ඛුඤ්චාවුසො, පටිච්චා’’ති එකවචනවසෙන වුත්තං. රූපං පන යදිපි චක්ඛු විය පුරෙජාතඅත්ථි-අවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොති පුරෙතරං උප්පන්නං හුත්වා විජ්ජමානක්ඛණෙ එව උපකාරකත්තා තථාපි අනෙකමෙව සංහතං හුත්වා පච්චයො හොති ආරම්මණභාවතො. යඤ්හි පච්චයධම්මං සභාවභූතං, පරිකප්පිතාකාරමත්තං වා විඤ්ඤාණං විභාවෙන්තං පවත්තති, තදඤ්ඤෙසඤ්ච සතිපි පච්චයභාවෙ සො තස්ස සාරම්මණසභාවතාය යං කිඤ්චි අනාලම්භිත්වා පවත්තිතුං අසමත්ථස්ස ඔලුබ්භපවත්තිකාරණභාවෙන ආලම්බනීයතො ආරම්මණං නාම, තස්ස යස්මා යථා තථා සභාවූපලද්ධි විඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයලාභො, තස්මා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං රූපං ආරබ්භ පවත්තමානං තස්ස සභාවං විභාවෙන්තමෙව පවත්තති. සා චස්ස ඉන්ද්‍රියාධීනවුත්තිකස්ස ආරම්මණසභාවූපලද්ධි න එකද්විකලාපගතවණ්ණවසෙන හොති, නාපි කතිපයකලාපගතවණ්ණවසෙන, අථ ඛො ආභොගානුරූපං ආපාථගතවණ්ණවසෙනාති අනෙකමෙව රූපං සංහච්චකාරිතාය විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති බහුවචනවසෙනාහ.

යං පන පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 1.1.2 පච්චයනිද්දෙස) ‘‘රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තං, තං යාදිසං රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයො, තාදිසං සන්ධාය වුත්තං. කීදිසං පන තන්ති? සමුදිතන්ති පාකටොයමත්ථො. එවඤ්ච කත්වා යදෙකෙ වදන්ති ‘‘ආයතනසල්ලක්ඛණවසෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො සල්ලක්ඛණවිසයා, න ද්‍රබ්‍යසල්ලක්ඛණවසෙනා’’ති, තම්පි සුවුත්තමෙව හොති. න චෙත්ථ සමුදායාරම්මණතා ආසඞ්කිතබ්බා සමුදායාභොගස්සෙව අභාවතො, සමුදිතා පන වණ්ණධම්මා ආරම්මණපච්චයා හොන්ති. කථං පන පච්චෙකං අසමත්ථා සමුදිතා ආරම්මණපච්චයා හොන්ති. න හි පච්චෙකං දට්ඨුං අසක්කොන්තා අන්ධා සමුදිතා පස්සන්තීති? නයිදමෙකන්තිකං විසුං විසුං අසමත්ථානම්පි සිවිකාවහනාදීසු සමත්ථතාය දස්සනතො. කෙසාදීනඤ්ච යස්මිං ඨානෙ ඨිතානං පච්චෙකං වණ්ණං ගහෙතුං න සක්කා, තස්මිංයෙව ඨානෙ සමුදිතානං තං ගහෙතුං සක්කාති භිය්‍යොපි තෙසං සංහච්චකාරිතා පරිබ්‍යත්තා. එතෙන කිං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පරමාණුරූපං ආරම්මණං, උදාහු තංසමුදායොතිආදිකා චොදනා පටික්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා. ‘‘සොතඤ්ච, ආවුසො, පටිච්චා’’තිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නාමාති චක්ඛුනිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නාම උප්පජ්ජති.

තිණ්ණං සඞ්ගතියාති චක්ඛු, රූපං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති ඉමෙසං තිණ්ණං සඞ්ගතියා සමොධානෙන. ඵස්සො නාමාති අරූපධම්මොපි සමානො ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තනතො ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො නාම ධම්මො උප්පජ්ජති. සහජාතාදිවසෙනාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තාය සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤාදිවසෙන, අනන්තරාය අනන්තරාදිවසෙන, ඉතරාය උපනිස්සයවසෙන පච්චයභාවතො ඵස්සපච්චයා ඵස්සකාරණා වෙදනා උප්පජ්ජති. අනුභවනසමකාලමෙව ආරම්මණස්ස සඤ්ජානනං හොතීති ‘‘තාය වෙදනාය යං ආරම්මණං වෙදෙති, තදෙව සඤ්ඤා සඤ්ජානාතී’’ති වුත්තං. චක්ඛුද්වාරිකා ධම්මා ඉධාධිප්පෙතාති තදනුසාරෙන පන අපරාපරුප්පන්නානං වෙදනාදීනං ගහණෙ සති, යන්ති වා කාරණවචනං, යස්මා ආරම්මණං වෙදෙති, තස්මා තං සඤ්ජානාතීති අත්ථො. න හි අසති වෙදයිතෙ කදාචි සඤ්ඤුප්පත්ති අත්ථි. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සඤ්ඤාය හි යථාසඤ්ඤාතං විජ්ජමානං, අවිජ්ජමානං වා ආරම්මණං විතක්කවසෙන පරිකප්පෙති, යථාපරිකප්පිතඤ්ච තං දිට්ඨිතණ්හාමානමඤ්ඤනාහි මඤ්ඤමානො පපඤ්චෙතීති වුත්තො. තෙනෙවාහ ‘‘පථවිං පථවිතො සඤ්ජානා’’ති, ‘‘පථවිං පථවිතො සඤ්ඤත්වා පථවිං මඤ්ඤතී’’තිආදි (ම. නි. 1.2), ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892; මහානි. 121) ච. බලප්පත්තපපඤ්චවසෙනෙවායමත්ථවණ්ණනා කතා, අට්ඨකථායං පන පරිදුබ්බලවසෙන.

චක්ඛුරූපාදීහි කාරණෙහීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාවිතක්කෙහි කාරණභූතෙහි. අකාරණභූතානම්පි තෙසං අත්ථිතාය කාරණග්ගහණං. පරිඤ්ඤාතා හි තෙ අකාරණං. තෙනාහ ‘‘අපරිඤ්ඤාතකාරණ’’න්ති. තීහිපි පරිඤ්ඤාහි අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකං. අභිභවන්තීති අජ්ඣොත්ථරන්ති. සහජාතා හොන්තීති එත්ථ ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා වෙදනාක්ඛන්ධො අත්ථි කුසලො’තිආදිවචනතො වෙදනාසඤ්ඤා අසහජාතාපි ගහෙතබ්බා. යදි එවන්ති ‘‘පපඤ්චෙතී’’ති එත්ථ යදි පඤ්චද්වාරජවනසහජාතා පපඤ්චසඞ්ඛා අධිප්පෙතා තාසං පච්චුප්පන්නවිසයත්තා, කස්මා අතීතානාගතග්ගහණං කතන්ති චොදෙති. ඉතරො ‘‘තථා උප්පජ්ජනතො’’තිආදිනා පරිහරති. තත්ථ තථා උප්පජ්ජනතොති යථා වත්තමානකාලෙ, එවං අතීතකාලෙ අනාගතකාලෙ ච චක්ඛුද්වාරෙ පපඤ්චසඞ්ඛානං උප්පජ්ජනතො අතීතානාගතග්ගහණං කතං, න අතීතෙසු, අනාගතෙසු වා චක්ඛුරූපෙසු චක්ඛුද්වාරිකානං තාසං උප්පජ්ජනතො.

මනඤ්ජාවුසො, පටිච්චාති එත්ථ දුවිධං මනං කෙවලං භවඞ්ගං, සාවජ්ජනං වා. දුවිධා හි කථා. උප්පත්තිද්වාරකථායං ද්වික්ඛත්තුං චලිතං භවඞ්ගං මනොද්වාරං නාම, චක්ඛාදි විය රූපාදිනා යෙන තං ඝට්ටිතං තත්ථ උපරි විඤ්ඤාණුප්පත්තියා ද්වාරභාවතො. පච්චයකථායං සාවජ්ජනභවඞ්ගං, ‘‘මනොසම්ඵස්සපච්චයා අත්ථි කුසලො’’තිආදීසු හි සාවජ්ජනමනොසම්ඵස්සො ඉච්ඡිතො, න භවඞ්ගමනොසම්ඵස්සො අසම්භවතො. තත්ථ පඨමනයං සන්ධායාහ ‘‘මනන්ති භවඞ්ගචිත්ත’’න්ති. ධම්මෙති තෙභූමකධම්මාරම්මණන්ති ඉමිනා සභාවධම්මෙසු එව කිලෙසුප්පත්තීති කෙචි, තදයුත්තං තදුපාදානායපි පඤ්ඤත්තියා ධම්මාරම්මණතාය වුත්තත්තා. ඉධ පන තෙභූමකාපි ධම්මා ලබ්භන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘තෙභූමකධම්මාරම්මණ’’න්ති වුත්තං, න පඤ්ඤත්තියා අනාරම්මණත්තා. එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා අකුසලචිත්තුප්පාදා අනාරම්මණා නාම සියුං. උප්පත්තිද්වාරකථායං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි විය ආවජ්ජනම්පි ද්වාරපක්ඛිකමෙවාති වුත්තං ‘‘මනොවිඤ්ඤාණන්ති ආවජ්ජනං වා’’ති. පච්චයකථායං පන ආවජ්ජනං ගහිතන්ති ‘‘ජවනං වා’’ති වුත්තං. නයද්වයෙ ධම්මානං සහජාතවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘ආවජ්ජනෙ ගහිතෙ’’තිආදි වුත්තං. යුත්තමෙවාති නිප්පරියායතො යුත්තමෙව.

සො යාව න පච්චයපටිවෙධො සම්භවති, තාව පඤ්ඤත්තිමුඛෙනෙව සභාවධම්මා පඤ්ඤායන්ති පච්චෙකං අපඤ්ඤාපනෙති ආහ ‘‘ඵස්සො නාම එකො ධම්මො උප්පජ්ජතී’’ති. එවං ඵස්සපඤ්ඤත්තිං පඤ්ඤපෙස්සතීති පඤ්ඤපෙත්වා තබ්බිසයදස්සනං ඤාණං උප්පාදෙස්සති. ඉමස්මිං සති ඉදං හොතීති ඉමස්මිං චක්ඛුආදිකෙ පච්චයෙ සති ඉදං ඵස්සාදිකං පච්චයුප්පන්නං හොති. ද්වාදසායතනවසෙනාති ද්වාදසන්නං ආයතනානං වසෙන ආගතෙන පටිච්චසමුප්පාදනයවසෙන. ද්වාදසායතනපටික්ඛෙපවසෙනාති ‘‘ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොතී’’ති පච්චයාභාවපච්චයුප්පන්නාභාවදස්සනක්කමෙ ද්වාදසන්නං ආයතනානං පටික්ඛෙපවසෙන.

සාවකෙන පඤ්හො කථිතොති අයං පඤ්හො සාවකෙන කථිතො, ඉති ඉමිනා කාරණෙන මා නික්කඞ්ඛා අහුවත්ථ. අථ වා සංඛිත්තෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන විභජන්තෙන එතදග්ගෙ ඨපිතෙන මහාසාවකෙන පඤ්හො කථිතොති ඉමිනා කාරණෙන එතස්මිං පඤ්හෙ මා නික්කඞ්ඛා අහුවත්ථ, හෙරඤ්ඤිකෙ සති කහාපණං සයං නිච්ඡිනන්තා විය අහුත්වා භගවතො එව සන්තිකෙ නික්කඞ්ඛා හොථ.

205. ආකරොන්ති ඵලං තාය තාය මරියාදාය නිබ්බත්තෙන්තීති ආකාරා, කාරණානි. පාටියෙක්කකාරණෙහීති ඡන්නං ද්වාරානං වසෙන විසුං විසුං පපඤ්චකාරණස්ස නිද්දිට්ඨත්තා වුත්තං. අථ වා යදිපි යත්තකෙහි ධම්මෙහි යං ඵලං නිබ්බත්තති, තෙසං සමුදිතානංයෙව කාරණභාවො සාමග්ගියාව ඵලුප්පත්තිතො, තථාපි පච්චෙකං තස්ස කාරණමෙවාති කත්වා වුත්තං ‘‘පාටියෙක්කකාරණෙහී’’ති. පදෙහීති නාමාදිපදෙහි චෙව තංසමුදායභූතෙහි වාක්‍යෙහි ච. තෙනාහ ‘‘අක්ඛරසම්පිණ්ඩනෙහී’’ති. අක්ඛරානියෙව හි අත්ථෙසු යථාවච්චං පදවාක්‍යභාවෙන පරිච්ඡිජ්ජන්ති. බ්‍යඤ්ජනෙහීති අත්ථස්ස අභිබ්‍යඤ්ජනතො බ්‍යඤ්ජනසඤ්ඤිතෙහි වණ්ණෙහි. තානි පන යස්මා පරියායස්ස අක්ඛරණතො ‘‘අක්ඛරානී’’ති වුච්චන්ති, තස්මා ආහ ‘‘අක්ඛරෙහී’’ති. එත්ථ ච ඉමෙහි ආකාරෙහි ඉමෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි පපඤ්චසමුදාචාරස්ස වට්ටස්ස ච විවට්ටස්ස ච දස්සනඅත්ථො විභත්තොති යොජනා. පණ්ඩිච්චෙනාති පඤ්ඤාය. ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, පණ්ඩිතො හොති? යතො ඛො භික්ඛු ධාතුකුසලො ච හොතී’’ති (ම. නි. 3.124) ආදිසුත්තපදවසෙන පණ්ඩිතලක්ඛණං දස්සෙන්තො ‘‘චතූහි වා කාරණෙහී’’තිආදිමාහ. සච්චපටිවෙධවසෙන පණ්ඩිච්චං දස්සිතන්ති පටිසම්භිදාවසෙන මහාපඤ්ඤතං දස්සෙතුං ‘‘මහන්තෙ අත්ථෙ’’තිආදි වුත්තං.

ගුළපූවන්ති ගුළෙ මිස්සිත්වා කතපූවං. බද්ධසත්තුගුළකන්ති මධුසක්ඛරාහි පිණ්ඩීකතං සත්තුපිණ්ඩං. අසෙචිතබ්බකං මධුආදිනා පගෙව තෙහි සමයොජිතබ්බත්තා. චින්තකජාතිකොති ධම්මචින්තාය චින්තකසභාවො. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනෙවස්සාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනෙව අස්ස සුත්තස්ස ගුණං පරිච්ඡින්දාපෙත්වා නාමං ගණ්හාපෙස්සාමි.

මධුපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.