4. චූළදුක්ඛක්ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

175. සක්කෙසූති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං සතිපට්ඨානසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති තං එකදෙසෙන දස්සෙන්තො ‘‘සො හී’’ති ආහ. තත්ථ යෙන රාජකුමාරා සක්‍යා නාම ජාතා, යතො තෙසං නිවාසට්ඨානතාය ජනපදො තථා වුච්චති, තං වත්තබ්බන්ති ආහ ‘‘සක්‍යානං පන උප්පත්ති අම්බට්ඨසුත්තෙ ආගතාවා’’ති. කපිලවත්ථූති වුත්තං පුරිමසඤ්ඤාවසෙන.

නානප්පකාරකන්ති ‘‘ලොභධම්මා’’ති බහුවචනස්ස නිමිත්තං වදති. ලොභො හි තෙන තෙන අවත්ථාවිසෙසෙන පවත්තිආකාරභෙදෙන ‘‘ඡන්දො රාගොතණ්හා ආසත්ති අපෙක්ඛා’’තිආදිනා අනෙකප්පභෙදො, ලුබ්භනලක්ඛණෙන පන ‘‘ලොභො’’ත්වෙව වුච්චති. තෙනාහ ‘‘නානප්පකාරකං ලොභංයෙවා’’ති. තථා ‘‘දොසො පටිඝො කොධො උපනාහො විරොධො’’තිආදිනා, ‘‘මුය්හනං අසමපෙක්ඛනං අපච්චවෙක්ඛණා දුම්මෙජ්ඣං බාල්‍ය’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 390) ච දොසමොහානං නානප්පකාරතං සන්ධායාහ ‘‘ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො’’ති. පරියාදියිත්වාති පරිතො සබ්බසො ආදාය. ගහෙත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ගහණෙ ආගත’’න්ති. පරියාදියතීති පරික්ඛීණොති. දී-සද්දඤ්හි සද්දවිදූ ඛයත්ථං වදන්ති.

එකදාති ආමෙඩිතලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘එකෙකස්මිං කාලෙ’’ති. ලොභදොසමොහාති පඨමමග්ගෙන පහීනාවසෙසා ලොභදොසමොහා. නිරවසෙසා පහීයන්ති, අඤ්ඤථා දුතියමග්ගෙන කිං කතං සියාති අධිප්පායො. සමුදාචාරප්පත්තං පන දිස්වා ‘‘අප්පහීනං මෙ අත්ථී’’තිපි ජානාති. එවං කථං නිරවසෙසප්පහානසඤ්ඤාති ආහ ‘‘අප්පහීනකං…පෙ… සඤ්ඤී හොතී’’ති. එවං පඨමමග්ගෙනෙව සමුච්ඡින්නසංසයස්ස ‘‘කො සු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනොති එවං සන්ධෙහො කථං උප්පජ්ජතී’’ති වත්වා ‘‘පණ්ණත්තියා අකොවිදත්තා’’ති කාරණමාහ. විනයකුක්කුච්චං විය හි පණ්ණත්තියං අකුසලතාය අරියානම්පි කත්ථචි විමතිමත්තං උප්පජ්ජති යථා තං සබ්බසො අප්පහීනසම්මොහානන්ති. අත්තනො අවිසයෙ අනභිජානනං පණ්ණත්තිකොසල්ලෙන කිමෙත්ථ පයොජනං, පච්චවෙක්ඛණාමත්තෙන අයමත්ථො සිජ්ඣතීති දස්සෙන්තො ‘‘කිං තස්ස පච්චවෙක්ඛණා නත්ථී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘නත්ථී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති කත්වා ‘‘අත්ථී’’ති වත්වා තත්ථ ලබ්භමානවිභාගං දස්සෙන්තො ‘‘සා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාති පච්චවෙක්ඛණා. සබ්බෙසන්ති සබ්බෙසං අරියානං. යථා පරිපුණ්ණා න හොති, න එවං සබ්බසො න හොතීති ආහ ‘‘ඉමාසු පනා’’තිආදි.

176. අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘තව සන්තානෙ’’ති. අප්පහීනොති අනවසෙසතො අප්පහීනො. දුවිධෙති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ. කිලෙසකාමොපි හි යදග්ගෙන අස්සාදීයති, තදග්ගෙන පරිභුඤ්ජීයති.

177. අස්සාදීයතීති අස්සාදො, සුඛං. අප්පො අප්පමත්තකො අස්සාදො එතෙසූති අප්පස්සාදා. තෙනාහ ‘‘පරිත්තසුඛා’’ති. පරියෙසනදුක්ඛාදිහෙතුකං දිට්ඨධම්මිකං තත්ථ දුච්චරිතචරණෙන සම්පරායිකඤ්ච දුක්ඛමෙත්ථ කාමෙසු බහුකන්ති බහුදුක්ඛා. බහුපායාසාති බහුපරික්කිලෙසා. තෙ පන පරික්කිලෙසා වක්ඛමානනයෙන බහූයෙවෙත්ථ දිට්ඨධම්මිකාපීති ආහ ‘‘දිට්ඨධම්මික…පෙ… බහූ’’ති. තෙ ච පරික්කිලෙසා යස්මා තංසමඞ්ගිනො හිතපටිපත්තියා අන්තරායකරා ඉධ චෙව පරලොකෙ ච ආදීනවකාරණඤ්ච පවත්තන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨධම්මික…පෙ… බහූ’’ති. එවං චෙපීති එවං ‘‘අප්පස්සාදා කාමා’’තිආදිනා ආකාරෙන. නයෙනාති ධම්මෙන. කාරණෙනාති යුත්තියා. සුට්ඨු දිට්ඨං හොතීති සම්බන්ධො. විපස්සනාපඤ්ඤායාති අරියමග්ගපඤ්ඤාය. සා චත්තාරිපි සච්චානි විසෙසතො පස්සතීති විපස්සනාති අධිප්පෙතා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨාමග්ගද්වයඤාණෙනාති අත්ථො’’ති. පීතිසුඛන්ති පීතිසුඛවන්තං ඣානද්වයං. ද්වෙ මග්ගෙති හෙට්ඨාමග්ගෙ. ආවට්ටනසීලො ආභුජනසීලො න හොතීති අනාවට්ටී නෙව හොති සබ්බසො අප්පහීනකාමරාගඡන්දො. තෙනාහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. ඔරොධනාටකා පජහනපඤ්ඤාති ආදීනවානුපස්සනාඤාණමාහ.

179. අස්සාදොපි කථිතො, ‘‘අප්පස්සාදා’’ති හි ඉමිනා යාවතකො කාමෙසු අස්සාදො, තං සබ්බං අනවසෙසතො පරිග්ගහෙත්වා චස්ස පරිත්තභාවො දස්සිතොති ආදීනවොපි කථිතො සඞ්ඛෙපෙනෙව සෙසස්සආදීනවස්ස දස්සිතත්තා. තං කථෙතුන්ති තං නිස්සරණං ‘‘එකන්තසුඛපටිසංවෙදී’’ති ඉමිනා කථෙතුං. ඉමෙහි අන්තෙහීති ‘‘පඤ්චිමෙ, මහානාම, කාමගුණා’’තිආදිනා කාමගුණදස්සනමුඛෙන කාමසුඛල්ලිකානුයොගං ‘‘උබ්භට්ඨකා හොන්ති ආසනපටික්ඛිත්තා’’තිආදිනා අත්තකිලමථානුයොගඤ්ච දස්සෙත්වා ඉමෙහි ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තං මම සාසනන්ති, ඵලසමාපත්තිපරියොසානත්තා සාසනසම්පත්තියා ‘‘උපරිඵලසමාපත්තිසීසෙන සකලසාසනං දස්සෙතු’’න්ති ආහ. ගිජ්ඣසදිසො කූටොති මජ්ඣෙපදලොපීසමාසො යථා ‘‘සාකපත්ථිවො’’ති (පාණිනි. 2.1.60). දුතියෙ පනෙත්ථ ගිජ්ඣවන්තතාය ගිජ්ඣා කූටෙ එතස්සාති ගිජ්ඣකූටො. උද්ධංයෙව තිට්ඨනකා නිසජ්ජාය වුට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය එකට්ඨානෙනෙව තිට්ඨනකා. තෙනාහ ‘‘අනිසින්නා’’ති. නිගණ්ඨස්සාති නාටපුත්තස්ස. නත්ථි එතස්ස පරිසෙසන්ති අපරිසෙසං. එවං සඞ්ඛාභවචනමත්තමස්සාති ආහ ‘‘අපරිසෙසසඞ්ඛාත’’න්ති. නිච්චට්ඨෙන සතත-සද්දෙන අභිණ්හප්පවත්ති ජොතිතා සියාති ‘‘සමිත’’න්ති වුත්තං. තෙන නිරන්තරප්පවත්තිං දස්සෙතීති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

180. යං කරොති, තං ජානාතීති දුක්ඛස්ස නිජ්ජරණඛෙපනං නාම විඤ්ඤූනං කිච්චං, විඤ්ඤුනා ච පුරිසෙන කතාකතං ජානිතබ්බං, තස්මා තුම්හෙහි පුරාණානං කම්මානං බ්‍යන්තිභාවං කරොන්තෙහි පඨමං තාව එත්තකානි පුරාණානි කම්මානීති ජානිතබ්බානි, තතො ‘‘එත්තකං කාලං කතෙන තපසා එත්තකානි තානි බ්‍යන්තිකතානි, ඉදානි එත්තකානි කාතබ්බානී’’තිආදිනා අයං විධි පුරිසෙන විය අත්තනා කාතබ්බකිච්චං පරිච්ඡින්දිතබ්බන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘තුම්හෙහිපි තථා ඤාතබ්බං සියා’’ති. සුද්ධන්තන්ති සුද්ධකොට්ඨාසං, ආයතිං අනවස්සවසිද්ධං කම්මක්ඛයං, තතො වා දුක්ඛක්ඛයන්ති අත්ථො. සුද්ධන්තං පත්තො අත්ථීති පුච්ඡතීති ඉමිනා අකුසලානං පහානං, කුසලානං භාවනා ච සබ්බෙන සබ්බං නිගණ්ඨසමයෙ නත්ථි සබ්බසො විසුද්ධිභාවනාය අභාවතො, තස්මා කුතො දුක්ඛක්ඛයස්ස සම්භවොති දස්සෙති.

එවං අජානනභාවෙ සතීති ‘‘අහුවම්හෙව මය’’න්තිආදිනා වුත්තප්පකාරස්ස අජානනෙ සති, තස්මිං තුම්හෙහි අඤ්ඤායමානෙති අත්ථො. ලුද්දාති ඝොරා. තෙ පන යස්මා කායවාචාහි නිහීනමෙව කරොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘ලුද්දාචාරා’’ති. ලොහිතපාණිත්වෙව වුච්චති තජ්ජාකිරියාචරණතො. මාගවිකකෙවට්ටචොරඝාතකාදයො මාගවිකාදයො. කක්ඛළකම්මාති ඵරුසකම්මා. තෙ නිගණ්ඨෙසු පබ්බජන්තීති පුබ්බෙ මහාදුක්ඛසංවත්තනියකම්මස්ස කතත්තා හි තුම්හෙ එතරහි ඊදිසං මහාදුක්ඛං පච්චනුභවථාති දස්සෙති.

වාදෙති දිට්ඨියං, සමයෙති අත්ථො. සුඛෙන සුඛන්ති එත්ථ සුඛෙනාති පටිපත්තිසුඛෙන, සුඛාය පටිපත්තියාති අත්ථො. සුඛන්ති විමොක්ඛසුඛං, ඉධ ලොකෙ සුඛං අධිගච්ඡන්තා කසිවණිජ්ජාදිදුක්ඛපටිපත්තියාව අධිගච්ඡන්ති, එවං මොක්ඛසුඛම්පීති අධිප්පායො. සරීරාවයවසම්පත්තියාපි බිම්බිනො සාරොති බිම්බිසාරො. තෙ නිගණ්ඨා…පෙ… සන්ධාය වදන්ති, න පන භගවතො අච්චන්තසන්තපණීතං නිබ්බානසුඛපටිවෙදනං ජානන්ති. සහසාති රවා. අප්පටිසඞ්ඛාති න පටිසඞ්ඛාය අවිචාරෙත්වා. තෙනාහ ‘‘සාහසං කත්වා’’තිආදි.

අඤ්ඤාහි වෙදනාහි අවොමිස්සං එකන්තං සුඛං එකන්තසුඛං, තස්ස පටිසංවෙදී. තෙනාහ ‘‘නිරන්තරසුඛපටිසංවෙදී’’ති. කථාපතිට්ඨාපනත්ථන්ති ‘‘එකන්තසුඛපටිසංවෙදී’’ති එවං ආරද්ධකථාය පතිට්ඨාපනත්ථං. රාජවාරෙති රාජානං උද්දිස්ස ආගතදෙසනාවාරෙ. සුඛං පුච්ඡිතුං හොතීති ‘‘යදි සත්ත රත්තින්දිවානි නප්පහොති, කිං ඡ රත්තින්දිවානි පහොතී’’තිආදිනා පුච්ඡනසුඛං හොති. ‘‘අහං ඛො’’තිආදිනා පවත්තො සුද්ධවාරො සුද්ධනිස්සන්දස්ස ඵලසමාපත්තිසුඛස්ස වසෙන ආගතත්තා. අනච්ඡරියං හොති, සත්ත රත්තින්දිවානි පහොන්තස්ස එකස්මිං රත්තින්දිවෙ කිං වත්තබ්බන්ති. උත්තානත්ථමෙව වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා.

චූළදුක්ඛක්ඛන්ධසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.