5. අනුමානසුත්තවණ්ණනා

181. වුත්තානුසාරෙනාති ‘‘කුරූසු, සක්කෙසූ’’ති ච එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන, ‘‘භග්ගා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා’’තිආදිනා නයෙන වචනත්ථො වෙදිතබ්බොති අත්ථො. වත්ථුපරිග්ගහදිවසෙති නගරමාපනත්ථං වත්ථුවිජ්ජාචරියෙන නගරට්ඨානස්ස පරිග්ගණ්හනදිවසෙ. අථාති පච්ඡා. නගරෙ නිම්මිතෙති තත්ථ අනන්තරායෙන නගරෙ මාපිතෙ. තමෙව සුසුමාරගිරණං සුභනිමිත්තං කත්වා ‘‘සුසුමාරගිරි’’ත්වෙවස්ස නාමං අකංසු. සුසුමාරසණ්ඨානත්තා සුසුමාරො නාම එකො ගිරි, සො තස්ස නගරස්ස සමීපෙ, තස්මා තං සුසුමාරගිරි එතස්ස අත්ථීති ‘‘සුසුමාරගිරී’’ති වුච්චතීති කෙචි. භෙසකළාති වුච්චති ඝම්මණ්ඩගච්ඡං, කෙචි ‘‘සෙතරුක්ඛ’’න්ති වදන්ති, තෙසං බහුලතාය පන තං වනං භෙසකළාවනන්තෙව පඤ්ඤායිත්ථ. භෙසො නාම එකො යක්ඛො අයුත්තකාරී, තස්ස තතො ගළිතට්ඨානතාය තං වනං භෙසගළාවනං නාම ජාතන්ති කෙචි. අභයදින්නට්ඨානෙ ජාතං විරූළ්හං, සංවද්ධන්ති අත්ථො.

ඉච්ඡාපෙතීති යං කිඤ්චි අත්තනි ගරහිතබ්බං වත්තුං සබ්‍රහ්මචාරීනං ඉච්ඡං උප්පාදෙති, තදත්ථාය තෙසං අත්තානං විස්සජ්ජෙතීති අත්ථො. පඨමං දින්නො හිතූපදෙසො ඔවාදො, අපරාපරං දින්නො අනුසාසනී. පච්චුප්පන්නාතීතවිසයො වා ඔවාදො, අනාගතවිසයො අනුසාසනී. ඔතිණ්ණවත්ථුකො ඔවාදො, ඉතරො අනුසාසනී. සො චාති එවං පවාරෙතා සො භික්ඛු. දුක්ඛං වචො එතස්මිං විප්පටිකූලග්ගාහෙ විපච්චනීකසාතෙ අනාදරෙ පුග්ගලෙති දුබ්බචො. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛෙන වත්තබ්බො’’ති. උපරි ආගතෙහීති ‘‘පාපිච්ඡො හොතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.181) ආගතෙහි සොළසහි පාපධම්මෙහි. පකාරෙහි ආවහං පදක්ඛිණං, තතො පදක්ඛිණතො ගහණසීලො පදක්ඛිණග්ගාහී, න පදක්ඛිණග්ගාහී අප්පදක්ඛිණග්ගාහී. වාමතොති අපසබ්‍යතො, වුත්තවිපරියායතොති අධිප්පායො.

අසන්තසම්භාවනපත්ථනානන්ති අසන්තෙහි අවිජ්ජමානෙහි ගුණෙහි සම්භාවනස්ස පත්ථනාභූතානං. පටි-සද්දො පච්චත්තිකපරියායො, ඵරණං වායමනං ඉධ තථාවට්ඨානන්ති ආහ ‘‘පටිප්ඵරතීති පටිවිරුද්ධො පච්චනීකො හුත්වා තිට්ඨතී’’ති. අපසාදෙතීති ඛිපෙති තජ්ජෙති. තථාභූතො ච පරං ඝට්ටෙන්තො නාම හොතීති ආහ ‘‘ඝට්ටෙතී’’ති. පටිආරොපෙතීති යාදිසෙන වුත්තො, තස්ස පටිභාගභූතං දොසං චොදකස්ස උපරි ආරොපෙති.

පටිචරතීති (අ. නි. ටී. 2.3.68) පටිච්ඡාදනවසෙන චරති පවත්තති, පටිච්ඡාදනත්ථො එව වා චරති-සද්දො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති. අඤ්ඤෙනඤ්ඤන්ති පටිච්ඡාදනාකාරදස්සනන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන කාරණෙනා’’තිආදි. තත්ථ අඤ්ඤං කාරණං වචනං වාති යං චොදකෙන චුදිතකස්ස දොසවිභාවනං කාරණං, වචනං වා වුත්තං, තතො අඤ්ඤෙනෙව කාරණෙන, වචනෙන වා පටිච්ඡාදෙති. කාරණෙනාති චොදනාය අමූලිකභාවදීපනියා යුත්තියා. වචනෙනාති තදත්ථබොධනෙන. කො ආපන්නොතිආදිනා චොදනං අවිස්සජ්ජෙත්වා වික්ඛෙපාපජ්ජනං අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණන්ති දස්සෙති, බහිද්ධා කථාඅපනාමනං විස්සජ්ජෙත්වාති අයමෙව තෙසං විසෙසො. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථන්නාම’’න්තිආදි.

අපදීයන්ති දොසා එතෙන රක්ඛීයන්ති, ලූයන්ති, ඡිජ්ජන්තීති වා අපදානං, (අ. නි. ටී. 2.3.2) සත්තානං සම්මා, මිච්ඡා වා පවත්තපයොගො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො චරියායා’’ති.

183. අනුමිනිතබ්බන්ති අනු අනු මිනිතබ්බො ජානිතබ්බො. අත්තානං අනුමිනිතබ්බන්ති ච ඉදං පච්චත්තෙ උපයොගවචනං. තෙනාහ ‘‘අනුමිනිතබ්බො තුලෙතබ්බො තීරෙතබ්බො’’ති. අත්තානං අනුමිනිතබ්බන්ති වා අත්තනි අනුමානඤාණං පවත්තෙතබ්බං. තත්‍රායං නයො – අප්පියභාවාවහා මයි පවත්තා පාපිච්ඡතා පාපිච්ඡාභාවතො පරස්මිං පවත්තපාපිච්ඡතා විය. එස නයො සෙසධම්මෙසුපි. අපරො නයො – සබ්‍රහ්මචාරීනං පියභාවං ඉච්ඡන්තෙන පාපිච්ඡතා පහාතබ්බා සීලවිසුද්ධිහෙතුභාවතො අත්තුක්කංසනාදිප්පහානං විය. සෙසධම්මෙසුපි එසෙව නයො.

184. පච්චවෙක්ඛිතබ්බොති ‘‘න පාපිච්ඡො භවිස්සාමි, න පාපිකානං ඉච්ඡානං වසං ගතො’’තිආදිනා පති පති දිවසස්ස තික්ඛත්තුං වා ඤාණචක්ඛුනා අවෙක්ඛිතබ්බං, ඤාණං පවත්තෙතබ්බන්ති අත්ථො. පාපිච්ඡතාදීනං පහානං පති අවෙක්ඛිතබ්බං, අයඤ්ච අත්ථො තබ්බ-සද්දස්ස භාවත්ථතාවසෙන වෙදිතබ්බො, කම්මත්ථතාවසෙන පන අට්ඨකථායං ‘‘අත්තාන’’න්ති පච්චත්තෙ උපයොගවචනං කත්වා වුත්තං. සික්ඛන්තෙනාති තිස්සොපි සික්ඛා සික්ඛන්තෙන. තෙනාහ ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති.

තිලකන්ති කාළතිලසෙතතිලාදිතිලකං. සබ්බප්පහානන්ති සබ්බප්පකාරප්පහානං. ඵලෙ ආගතෙති ඵලෙ උප්පන්නෙ. නිබ්බානෙ ආගතෙති නිබ්බානස්ස අධිගතත්තා. භික්ඛුපාතිමොක්ඛන්ති ‘‘සො සමණො, ස භික්ඛූ’’ති එවං වුත්තභික්ඛූනං පාතිමොක්ඛං, න උපසම්පන්නානං එව න පබ්බජිතානං එවාති දට්ඨබ්බං. යස්මා චිදං භික්ඛුපාතිමොක්ඛං, තස්මා වුත්තං ‘‘ඉදං දිවසස්ස තික්ඛත්තු’’න්තිආදි. අපච්චවෙක්ඛිතුං න වට්ටති අත්තවිසුද්ධියා එකන්තහෙතුභාවතො.

අනුමානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.