8. විභත්තිහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්ති එත්ථ සබ්බධම්මා නාම තෙභූමකා ධම්මා සක්කායස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙසං මඤ්ඤනා පදට්ඨානං පපඤ්චසඞ්ඛානිමිත්තත්තා ලොකවිචිත්තස්ස. තයිමෙ කුසලා අකුසලා අබ්‍යාකතාති තිවිධා. තෙසු කුසලානං යොනිසොමනසිකාරාදි පදට්ඨානං, අකුසලානං අයොනිසොමනසිකාරාදි, අබ්‍යාකතානං කම්මභවආවජ්ජනභූතරූපාදි පදට්ඨානං. තත්ථ කුසලා කාමාවචරාදිවසෙන භූමිතො තිවිධා, තථා අබ්‍යාකතා චිත්තුප්පාදසභාවා, අචිත්තුප්පාදසභාවා පන කාමාවචරාව තථා අකුසලා. පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධසුතකිච්චාභාවෙන තිවිධො අස්සුතවා. අන්ධකල්‍යාණවිභාගෙන දුවිධො පුථුජ්ජනො. සම්මාසම්බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකභෙදෙන තිවිධා අරියා. මංසචක්ඛුදිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූහි දස්සනාභාවෙන තිවිධො අදස්සාවී. මග්ගඵලනිබ්බානභෙදෙන තිවිධො, නවවිධො වා අරියධම්මො. සවනධාරණපරිචයමනසිකාරපටිවෙධවසෙන පඤ්චවිධා අරියධම්මස්ස කොවිදතා. තදභාවතො අකොවිදො. සංවරපහානභෙදෙන දුවිධො, දසවිධො වා අරියධම්මවිනයො, තදභාවතො අරියධම්මෙ අවිනීතො. එත්ථ පදට්ඨානවිභාගො හෙට්ඨා දස්සිතොයෙව. ‘‘සප්පුරිසානං අදස්සාවී’’තිආදීසුපි එසෙව නයො. ‘‘පථවිං මඤ්ඤතී’’තිආදීසු මඤ්ඤනාවත්ථුවිභාගො පාළියං ආගතොව, තථා අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිකො ච අන්තරවිභාගො.

මඤ්ඤනා පන තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සඞ්ඛෙපතො තිවිධා, විත්ථාරතො පන තණ්හාමඤ්ඤනා තාව කාමතණ්හාදිවසෙන අට්ඨසතවිධා, තථා ‘‘අස්මීති සති ඉත්ථංස්මීති හොතී’’තිආදිනා. එවං මානමඤ්ඤනාපි. ‘‘අස්මීති සති ඉත්ථංස්මීති හොතී’’තිආදිනා පපඤ්චත්තයං උද්දිට්ඨං නිද්දිට්ඨඤ්චාති. එතෙන දිට්ඨිමඤ්ඤනායපි අට්ඨසතවිධතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අපිච සෙය්‍යස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා මානමඤ්ඤනාය නවවිධතා තදන්තරභෙදෙන අනෙකවිධතා ච වෙදිතබ්බා. අයඤ්ච අත්ථො හීනත්තිකත්ථවණ්ණනාය විභාවෙතබ්බො. දිට්ඨිමඤ්ඤනාය පන බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතනයෙන ද්වාසට්ඨිවිධතා තදන්තරභෙදෙන අනෙකවිධතා ච වෙදිතබ්බා. ‘‘අපරිඤ්ඤාත’’න්ති එත්ථ ඤාතපරිඤ්ඤාදිවසෙන චෙව රූපමුඛාදිඅභිනිවෙසභෙදාදිවසෙන ච පරිඤ්ඤානං අනෙකවිධතා වෙදිතබ්බා. තථා අට්ඨමකාදිවසෙන සෙක්ඛවිභාගො පඤ්ඤාවිමුත්තාදිවසෙන අසෙක්ඛවිභාගො ච. අයමෙත්ථ ධම්මවිභාගො. පදට්ඨානවිභාගො ච භූමිවිභාගො ච වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බාති. අයං විභත්තිහාරො.