සොළසහාරවණ්ණනා

1. දෙසනාහාරවණ්ණනා

තත්ථ යෙ උපාදානක්ඛන්ධධම්මෙ උපාදාය පථවීආදිභූතාදිභෙදා පඤ්ඤත්ති, තෙ පඤ්ඤත්තිපටිපාදනභාවෙන ජාතිජරාමරණවිසෙසනදුක්ඛපරියායෙන ච වුත්තා තණ්හාවජ්ජා තෙභූමකධම්මා දුක්ඛසච්චං. මඤ්ඤනාභිනන්දනනන්දීපරියායෙහි වුත්තා තණ්හා සමුදයසච්චං. අයං තාව සුත්තන්තනයො. අභිධම්මනයෙ පන යථාවුත්තතණ්හාය සද්ධිං ‘‘අස්සුතවා’’තිආදිනා දීපිතා අවිජ්ජාදයො, මඤ්ඤනාපරියායෙන ගහිතා මානදිට්ඨියො, භවපදෙන ගහිතො කම්මභවො චාති සබ්බෙපි කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා සමුදයසච්චං. උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං. අරියධම්මග්ගහණෙන, පරිඤ්ඤාභික්ඛුසෙක්ඛාභිඤ්ඤාගහණෙහි, රාගාදිඛයවචනෙහි, සම්මාසම්බොධිගහණෙන ච මග්ගසච්චං. කෙචි පන තණ්හාක්ඛයාදිවචනෙහි නිරොධසච්චං උද්ධරන්ති, තං අට්ඨකථාය විරුජ්ඣති තත්ථ තණ්හාක්ඛයාදීනං මග්ගකිච්චභාවස්ස උද්ධටත්තා.

තත්ථ සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි නිස්සරණං, තෙසං භික්ඛූනං මානභඤ්ජනං ඵලං, තථා ‘‘යථාවුත්තවිභාගාවබොධො’’තිආදිනා වුත්තං පයොජනඤ්ච. තස්ස නිප්ඵත්තිකාරණත්තා දෙසනාය විචිත්තතා චතුන්නං පුග්ගලානං යාථාවතො සභාවූපධාරණඤ්ච උපායො, පථවීආදීසු පුථුජ්ජනාදීනං පවත්තිදස්සනාපදෙසෙන පථවීආදයො එකන්තතො පරිජානිතබ්බා, මඤ්ඤනා ච පහාතබ්බාති අයමෙත්ථ භගවතො ආණත්තීති. අයං දෙසනාහාරො.

2. විචයහාරවණ්ණනා

මඤ්ඤනානං සක්කායස්ස අවිසෙසහෙතුභාවතො, කස්සචිපි තත්ථ අසෙසිතබ්බතො ච සබ්බගහණං, සභාවධාරණතො නිස්සත්තනිජ්ජීවතො ච ධම්මග්ගහණං, පතිට්ඨාභාවතො ආවෙණිකහෙතුභාවතො ච මූලග්ගහණං, කාරණභාවතො දෙසනත්ථසම්භවතො ච පරියායග්ගහණං, සම්මුඛභාවතො සම්පදානත්ථසම්භවතො ච ‘‘වො’’ති වචනං, තථාරූපගුණයොගතො අභිමුඛීකරණතො ච ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපනං. දෙසෙතුං සමත්ථභාවතො තෙසං සතුප්පාදනත්ථඤ්ච ‘‘දෙසෙස්සාමී’’ති පටිජානනං, දෙසෙතබ්බතාය පටිඤ්ඤාතභාවතො, යථාපටිඤ්ඤඤ්ච දෙසනතො ‘‘ත’’න්ති පච්චාමසනං, සොතබ්බභාවතො, සවනත්ථස්ස ච එකන්තෙන නිප්ඵාදනතො ‘‘සුණාථා’’ති වුත්තං. සක්කාතබ්බතො, සක්කච්චකිරියාය එව ච තදත්ථසිද්ධිතො ‘‘සාධුක’’න්ති වුත්තං. ධම්මස්ස මනසිකරණීයතො තදධීනත්තා ච සබ්බසම්පත්තීනං ‘‘මනසි කරොථා’’ති වුත්තං යථාපරිඤ්ඤාතාය දෙසනාය පරිබ්‍යත්තභාවතො විත්ථාරත්ථසම්භවතො ච ‘‘භාසිස්සාමී’’ති වුත්තං. භගවතො සදෙවකෙන ලොකෙන සිරසා සම්පටිච්ඡිතබ්බවචනත්තා, තස්ස ච යථාධිප්පෙතත්ථසාධනතො ‘‘එව’’න්ති වුත්තං. සත්ථු උත්තමගාරවට්ඨානභාවතො, තත්ථ ච ගාරවස්ස උළාරපුඤ්ඤභාවතො ‘‘භන්තෙ’’ති වුත්තං. භික්ඛූනං තථාකිරියාය නිච්ඡිතභාවතො වචනාලඞ්කාරතො ච ‘‘ඛො’’ති වුත්තං. සවනස්ස පටිජානිතබ්බතො, තථා තෙහි පටිපන්නත්තා ච ‘‘පච්චස්සොසු’’න්ති වුත්තං පච්චක්ඛභාවතො, සකලස්සපි එකජ්ඣං කරණතො ‘‘එත’’න්ති වුත්තං.

වුච්චමානස්ස පුග්ගලස්ස ලොකපරියාපන්නත්තා ලොකාධාරත්තා ච ලොකං උපාදාය ‘‘ඉධා’’ති වුත්තං. පටිවෙධබාහුසච්චාභාවතො පරියත්තිබාහුසච්චාභාවතො ච ‘‘අස්සුතවා’’ති වුත්තං. පුථූසු, පුථු වා ජනභාවතො ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති වුත්තං. අනරියධම්මවිරහතො අරියධම්මසමන්නාගමතො ච ‘‘අරියාන’’න්ති වුත්තං. අරියභාවකරාය පටිපත්තියා අභාවතො, තත්ථ කොසල්ලදමථාභාවතො ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’තිආදි වුත්තං. අසන්තධම්මස්සවනතො සන්තධම්මසමන්නාගමතො සබ්භි පාසංසියතො ච ‘‘සප්පුරිසාන’’න්ති වුත්තං. සප්පුරිසභාවකරාය පටිපත්තියා අභාවතො, තත්ථ ච කොසල්ලදමථාභාවතො ‘‘සප්පුරිසානං අදස්සාවී’’තිආදි වුත්තං. පථවීවත්ථුකානං මඤ්ඤනානං, උපරි වුච්චමානානඤ්චමඤ්ඤනානං මූලකත්තා පපඤ්චසඞ්ඛානං ‘‘පථවිං පථවිතො සඤ්ජානාතී’’ති වුත්තං. අන්ධපුථුජ්ජනස්ස අහංකාර-මමංකාරානං කත්ථචිපි අප්පහීනත්තා ‘‘පථවිං මඤ්ඤතී’’තිආදි වුත්තං.

පුබ්බෙ අග්ගහිතත්තා, සාමඤ්ඤතො ච ගය්හමානත්තා, පුග්ගලස්ස පථවීආදිආරම්මණසභාගතාය ලබ්භමානත්තා ච ‘‘යොපී’’ති වුත්තං. ‘‘යො’’ති අනියමෙන ගහිතස්ස නියමෙතබ්බතො පටිනිද්දිසිතබ්බතො ච; ‘‘සො’’ති වුත්තං සාතිසයං සංසාරෙ භයස්ස ඉක්ඛනතො කිලෙසභෙදනසම්භවතො ච ‘‘භික්ඛූ’’ති වුත්තං. සික්ඛාහි සමන්නාගමතො සෙක්ඛධම්මපටිලාභතො ච ‘‘සෙක්ඛො’’ති වුත්තං. මනසා ලද්ධබ්බස්ස අරහත්තස්ස අනධිගතත්තා අධිගමනීයතො ච ‘‘අප්පත්තමානසො’’ති වුත්තං. අපරෙන අනුත්තරණීයතො, පරං අනුච්ඡවිකභාවෙන උත්තරිත්වා ඨිතත්තා ච ‘‘අනුත්තර’’න්ති වුත්තං. යොගෙන භාවනාය කාමයොගාදිතො ච ඛෙමං සිවං අනුපද්දවන්ති ‘‘යොගක්ඛෙම’’න්ති වුත්තං. ඡන්දප්පවත්තියා උස්සුක්කාපත්තියා ච ‘‘පත්ථයමානො’’ති වුත්තං. තදත්ථස්ස සබ්බසො සබ්බඉරියාපථවිහාරස්ස සමථවිපස්සනාවිහාරස්ස දිබ්බවිහාරස්ස ච වසෙන ‘‘විහරතී’’ති වුත්තං. සෙක්ඛස්ස සබ්බසො අභිඤ්ඤෙය්‍යභාවඤ්චෙව පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවඤ්ච ඤාණෙන අභිභවිත්වා ජානනතො ‘‘අභිජානාතී’’ති වුත්තං. සෙක්ඛස්ස සබ්බසො අප්පහීනමඤ්ඤනතාය අභාවතො ‘‘මා මඤ්ඤී’’ති වුත්තං. සෙසං වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. ඉමිනා නයෙන ඉතො පරං සබ්බපදෙසු විනිච්ඡයො කාතබ්බො. සක්කා හි අට්ඨකථං තස්සා ලීනත්ථවණ්ණනඤ්ච අනුගන්ත්වා අයමත්ථො විඤ්ඤූහි විභාවෙතුන්ති අතිවිත්ථාරභයෙන න විත්ථාරයිම්හ. ඉති අනුපදවිචයතො විචයො හාරො.

3. යුත්තිහාරවණ්ණනා

සක්කායස්ස සබ්බමඤ්ඤනානං මූලභාවො යුජ්ජති පරිකප්පමත්තකත්තා ලොකවිචිත්තස්ස. බ්‍යාහුසච්චද්වයරහිතස්ස අන්ධපුථුජ්ජනභාවො යුජ්ජති පුථුකිලෙසාභිසඞ්ඛාරජනනාදිසභාවත්තා. යථාවුත්තපුථුජ්ජනස්ස වා වුත්තප්පකාරබාහුසච්චාභාවො යුජ්ජති තස්මිං සති සබ්භාවතො. තත්ථ අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස අරියානං සප්පුරිසානඤ්ච අදස්සාවිතාදි යුජ්ජති අරියකරධම්මානං අරියභාවස්ස ච තෙන අදිට්ඨත්තා අප්පටිපන්නත්තා ච තථා තස්ස පථවියා ‘‘අහං පථවී, මම පථවී, පරො පථවී’’ති සඤ්ජානනං යුජ්ජති අහංකාරමමංකාරානං සබ්බෙන සබ්බං අප්පහීනත්තා. තථා සඤ්ජානතො චස්ස පථවිං කම්මාදිකරණාදිවසෙන ගහෙත්වා නානප්පකාරතො මඤ්ඤනාපවත්ති යුජ්ජති සඤ්ඤානිදානත්තා පපඤ්චසඞ්ඛානං. යො මඤ්ඤති, තස්ස අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකතා යුජ්ජති පරිඤ්ඤාය විනා මඤ්ඤනාපහානාභාවතො. ‘‘ආපං ආපතො සඤ්ජානාතී’’තිආදීසුපි එසෙව නයො. අපරියොසිතසික්ඛස්ස අප්පත්තමානසතා යුජ්ජති කතකිච්චතාභාවතො. සෙක්ඛස්ස සතො යොගක්ඛෙමපත්ථනා යුජ්ජති තදධිමුත්තභාවතො. තථා තස්ස පථවියා අභිජානනා යුජ්ජති පරිඤ්ඤාපහානෙසු මත්තසො කාරිභාවතො. තතො එව චස්ස ‘‘මා මඤ්ඤී’’ති වත්තබ්බතා යුජ්ජති වත්ථුපරිඤ්ඤාය විය මඤ්ඤනාපහානස්සපි විප්පකතභාවතො. සෙක්ඛස්ස පථවියා පරිඤ්ඤෙය්‍යතා යුජ්ජති පරිඤ්ඤාතුං සක්කුණෙය්‍යත්තා සබ්බසො අපරිඤ්ඤාතත්තා ච. ‘‘ආපං ආපතො’’තිආදීසුපි එසෙව නයො. අරහත්තාදියුත්තස්ස පථවියාදීනං අභිජානනා මඤ්ඤනාභාවො ච යුජ්ජති සඞ්ඛාතධම්මත්තා, සබ්බසො කිලෙසානං පහීනත්තා, තතො එව චස්ස වීතරාගාදිභාවො තතො සම්මදෙව ච පටිච්චසමුප්පාදස්ස පටිවිද්ධතාති. අයං යුත්තිහාරො.

4. පදට්ඨානහාරවණ්ණනා

කිස්සොපි මඤ්ඤනා සක්කායස්ස පදට්ඨානං, මඤ්ඤනානං අයොනිසොමනසිකාරො පදට්ඨානං, සුතද්වයවිරහො අන්ධපුථුජ්ජනභාවස්ස පදට්ඨානං, සො අරියානං අදස්සාවිතාය පදට්ඨානං, සා අරියධම්මස්ස අකොවිදතාය පදට්ඨානං, සා අරියධම්මෙ අවිනීතතාය පදට්ඨානං. ‘‘සප්පුරිසානං අදස්සාවී’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සඤ්ඤාවිපල්ලාසො මඤ්ඤනානං පදට්ඨානං. සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛාති. මඤ්ඤනාසු ච තණ්හාමඤ්ඤනා ඉතරමඤ්ඤනානං පදට්ඨානං ‘‘තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිත’’න්ති, (දී. නි. 1.105-109) ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති (ම. නි. 3.126; මහාව. 1) ච වචනතො, තණ්හාගතස්සෙව ච ‘‘සෙය්‍යොහමස්මි’’න්තිආදිනා මානජප්පනාසබ්භාවතා. සබ්බාපි වා මඤ්ඤනා සබ්බාසං මඤ්ඤනානං පදට්ඨානං. ‘‘උපාදානපච්චයා තණ්හා’’ති හි වචනතො දිට්ඨිපි තණ්හාය පදට්ඨානං. ‘‘අහමස්මි බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා’’ති (දී. නි. 1.42; 3.39) ආදිවචනතො මානොපි දිට්ඨියා පදට්ඨානං. තථා ‘‘අස්මීති සති ඉත්ථංස්මීති හොති, එවංස්මීති හොති, අඤ්ඤථාස්මීති හොතී’’තිආදිවචනතො මානස්සපි තණ්හාය පදට්ඨානතා ලබ්භතෙව. සෙක්ඛා ධම්මා සප්පදෙසතො මඤ්ඤනාපහානස්ස පදට්ඨානං. අසෙක්ඛා නිප්පදෙසතො මඤ්ඤනාපහානස්ස පදට්ඨානං. කම්මභවො ච ජාතියා පදට්ඨානං. ජාති ජරාමරණස්ස පදට්ඨානං. පච්චයාකාරස්ස යථාභූතාවබොධො සම්මාසම්බොධියා පදට්ඨානන්ති. අයං පදට්ඨානො හාරො.

5. ලක්ඛණහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්ති එත්ථ මූලග්ගහණෙන මූලපරියායග්ගහණෙන වා යථා තණ්හාමානදිට්ඨියො ගය්හන්ති, එවං දොසමොහාදීනම්පි සක්කායමූලධම්මානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො සක්කායස්ස මූලභාවෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘අස්සුතවා’’ති ඉමිනා යථා තස්ස පුග්ගලස්ස පරියත්තිපටිවෙධසද්ධම්මානං අභාවො ගය්හති, එවං පටිපත්තිසද්ධම්මස්සපි අභාවො ගය්හති සද්ධම්මභාවෙන එකලක්ඛණත්තා. අරියානං අදස්සනකාමතාදිලක්ඛණා. ‘‘අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’ති ඉමිනා අරියධම්මාධිගමස්ස විබන්ධභූතං අඤ්ඤාණං. ‘‘අරියධම්මෙ අවිනීතො’’ති ඉමිනා අරියවිනයාභාවො. සො පනත්ථතො අරියවිනයෙ අප්පටිපත්ති එව වාති තීහිපි පදෙහි යථාවුත්තවිසයා මිච්ඡාදිට්ඨි විචිකිච්ඡා ච ගහිතාව හොන්ති. තග්ගහණෙන ච සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා සඞ්ගහිතාව හොන්ති සංකිලෙසලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘සප්පුරිසානං අදස්සාවී’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

‘‘පථවිං පථවිතො සඤ්ජානාතී’’ති ඉදං දිට්ඨිමඤ්ඤනාදීනං සඤ්ඤාය කාරණභාවදස්සනං. තත්ථ යථා සඤ්ඤා, එවං විතක්කඵස්සාවිජ්ජාඅයොනිසොමනසිකාරාදයොපි තාසං කාරණන්ති අත්ථතො තෙසම්පෙත්ථ සඞ්ගහො වුත්තො හොති මඤ්ඤනානං කාරණභාවෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘මඤ්ඤතී’’ති ඉමිනා මඤ්ඤනාකිච්චෙන තණ්හාමානදිට්ඨියො ගහිතා තාසං කිලෙසසභාවත්තා. තග්ගහණෙනෙව විචිකිච්ඡාදිනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො කිලෙසලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. තථා තණ්හාය හෙතුසභාවත්තා තග්ගහණෙනෙව අවසිට්ඨාකුසලහෙතූනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො හෙතුලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. තථා තණ්හාදිට්ඨීනං ආසවාදිසභාවත්තා තග්ගහණෙනෙව අවසිට්ඨාසවොඝයොගගන්ථනීවරණාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො ආසවාදිසභාවත්තා එකලක්ඛණත්තා. තථා ‘‘පථවිං මඤ්ඤතී’’තිආදිනා පථවීආදීනං රූපසභාවත්තා තබ්බිසයානඤ්ච මඤ්ඤනානං රූපවිසයත්තා තග්ගහණෙනෙව සකලරූපක්ඛන්ධවිසයාපි මඤ්ඤනා දස්සිතා හොන්ති රූපවිසයලක්ඛණෙන ආසං එකලක්ඛණත්තා. එවං චක්ඛායතනාදිවිසයාපි මඤ්ඤනා නිද්ධාරෙතබ්බා. ‘‘අපරිඤ්ඤාත’’න්ති පරිඤ්ඤාපටික්ඛෙපෙන තප්පටිබද්ධකිලෙසානං පහානපටික්ඛෙපොති දට්ඨබ්බො මග්ගකිච්චභාවෙන පරිඤ්ඤාපහානානං එකලක්ඛණත්තා. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යථාරහං එකලක්ඛණා නිද්ධාරෙතබ්බාති. අයං ලක්ඛණො හාරො.

6. චතුබ්‍යූහහාරවණ්ණනා

පථවීආදීසු වත්ථූසු බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය අත්ථං ගහෙත්වා ධම්මගම්භීරතං අසල්ලක්ඛෙත්වා අසද්ධම්මස්සවනාදිනා වඤ්චිතා හුත්වා සද්ධම්මස්සවනධාරණපරිචයමනසිකාරවිමුඛා පථවීආදීසු වත්ථූසු පුථුජ්ජනසෙක්ඛාසෙක්ඛතථාගතානං පටිපත්තිවිසෙසං අජානන්තා ච වෙනෙය්‍යා ඉමිස්සා දෙසනාය නිදානං. තෙ ‘‘කථං නු ඛො යථාවුත්තදොසවිනිමුත්තා යථාවුත්තඤ්ච විසෙසං ජානන්තා සම්මාපටිපත්තියා උභයහිතපරායණා සවෙය්‍යු’’න්ති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. පදනිබ්බචනං නිරුත්තං, තං ‘‘එව’’න්තිආදිනිදානපදානං, ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්තිආදිපාළිපදානඤ්ච අට්ඨකථායං, තස්සා ලීනත්ථවණ්ණනායඤ්චෙව වුත්තනයෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා අතිවිත්ථාරභයෙන න විත්ථාරයිම්හ.

පදපදත්ථදෙසනානික්ඛෙපසුත්තසන්ධිවසෙන පඤ්චවිධා සන්ධි. තත්ථ පදස්ස පදන්තරෙන සම්බන්ධො පදසන්ධි, තථා පදත්ථස්ස පදත්ථන්තරෙන සම්බන්ධො පදත්ථසන්ධි, යො ‘‘කිරියාකාරකසම්බන්ධො’’ති වුච්චති. නානානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස තංතංඅනුසන්ධීහි සම්බන්ධො, එකානුසන්ධිකස්ස පන පුබ්බාපරසම්බන්ධො දෙසනාසන්ධි. යා අට්ඨකථායං ‘‘පුච්ඡානුසන්ධි අජ්ඣාසයානුසන්ධි යථානුසන්ධී’’ති තිධා විභත්තා. අජ්ඣාසයො චෙත්ථ අත්තජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයොති ද්විධා වෙදිතබ්බො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා නිදානවණ්ණනායං වුත්තමෙව. නික්ඛෙපසන්ධි චතුන්නං සුත්තනික්ඛෙපානං වසෙන වෙදිතබ්බො. සුත්තසන්ධි ඉධ පඨමනික්ඛෙපවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. කස්මා පනෙත්ථ මූලපරියායසුත්තමෙව පඨමං නික්ඛිත්තන්ති? නායමනුයොගො කත්ථචි නප්පවත්තති, අපිච යස්මා මඤ්ඤනාමූලකං සක්කායං, සබ්බමඤ්ඤනා ච තත්ථ එව අනෙකභෙදභින්නා පවත්තති, න තස්සා සවිසයාය ලෙසමත්තම්පි සාරං අත්ථීති පථවීආදිවිභාගභින්නෙසු මඤ්ඤනාසු ච සාතිසයං නිබ්බෙධවිරාගසඤ්ජනනී උපරි සෙක්ඛාසෙක්ඛතථාගතගුණවිභාවනී ච අයං දෙසනා. සුත්තන්තදෙසනා ච විසෙසතො දිට්ඨිවිනිවෙඨනකථා, තස්මා සනිස්සයස්ස දිට්ඨිග්ගාහස්ස ආදිතො අසාරභාවදීපනං උපරි ච සබ්බෙසං අරියානං ගුණවිසෙසවිභාවනමිදං සුත්තං පඨමං නික්ඛිත්තං. කිඤ්ච සක්කායෙ මඤ්ඤනාමඤ්ඤනාමුඛෙන පවත්තිනිවත්තීසු ආදීනවානිසංසවිභාවනතො සබ්බෙසං පුග්ගලානං පටිපත්තිවිභාගතො ච ඉදමෙව සුත්තං පඨමං නික්ඛිත්තං.

යං පන එකිස්සා දෙසනාය දෙසනන්තරෙන සද්ධිං සංසන්දනං, අයම්පි දෙසනාසන්ධි, සා එවං වෙදිතබ්බා. ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො…පෙ… නිබ්බානං අභිනන්දතී’’ති අයං දෙසනා. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො මනසිකරණීයෙ ධම්මෙ නප්පජානාති, අමනසිකරණීයෙ ච ධම්මෙ නප්පජානාති, සො මනසිකරණීයෙ ධම්මෙ අප්පජානන්තො අමනසිකරණීයෙ ච ධම්මෙ අප්පජානන්තො යෙ ධම්මා න මනසිකරණීයා, තෙ ධම්මෙ මනසි කරොති…පෙ… අනුප්පන්නො වා කාමාසවො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො වා කාමාසවො පවඩ්ඪති. අනුප්පන්නො වා භවාසවො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො වා භවාසවො පවඩ්ඪති, අනුප්පන්නො වා අවිජ්ජාසවො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො වා අවිජ්ජාසවො පවඩ්ඪතී’’ති (ම. නි. 1.17) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති. තථා ‘‘තස්සෙතං පාටිකඞ්ඛං සුභනිමිත්තං මනසි කරිස්සති, තස්ස සුභනිමිත්තස්ස මනසිකාරා රාගො චිත්තං අනුද්ධංසෙස්සති, සො සරාගො සදොසො සමොහො සාඞ්ගණො සංකිලිට්ඨචිත්තො කාලං කරිස්සතී’’ති (ම. නි. 1.59) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති. තථා ‘‘චක්ඛුඤ්චාවුසො පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා. යං වෙදෙති තං සඤ්ජානාති, යං සඤ්ජානාති තං විතක්කෙති, යං විතක්කෙති තං පපඤ්චෙති, යං පපඤ්චෙති තතොනිදානං පුරිසං පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’ති (ම. නි. 1.204) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති. තථා ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අසුතවා පුථුජ්ජනො…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති. වෙදනං…පෙ…, සඤ්ඤං…පෙ…, සඞ්ඛාරෙ…පෙ…, විඤ්ඤාණං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති. යම්පි තං දිට්ඨං…පෙ… යම්පි තං දිට්ඨිට්ඨානං, සො ලොකො සො අත්තා සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සාමීති, තම්පි ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සතී’’ති (ම. නි. 1.241) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති.

‘‘යොපි සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු…පෙ… නිබ්බානං මාභිනන්දී’’ති අයං දෙසනා. ‘‘ඉධ, දෙවානමින්ද, භික්ඛුනො සුතං හොති ‘සබ්බෙ ධම්මා නාලං අභිනිවෙසායා’ති, එවඤ්චෙතං, දෙවානමින්ද, භික්ඛුනො සුතං හොති ‘සබ්බෙ ධම්මා නාලං අභිනිවෙසායා’ති, සො සබ්බං ධම්මං අභිජානාති, සබ්බං ධම්මං අභිඤ්ඤාය සබ්බං ධම්මං පරිජානාති, සබ්බං ධම්මං පරිඤ්ඤාය යං කිඤ්චි වෙදනං වෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, සො තාසු වෙදනාසු අනිච්චානුපස්සී විහරති, විරාගානුපස්සී විහරති, නිරොධානුපස්සී විහරති, පටිනිස්සග්ගානුපස්සී විහරතී’’ති (ම. නි. 1.390) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති. ‘‘යොපි සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරහං…පෙ… අභිසම්බුද්ධොති වදාමී’’ති අයං දෙසනා ‘‘සුතවා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො රූපං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති සමනුපස්සති, වෙදනං…පෙ…, සඤ්ඤං…පෙ…, සඞ්ඛාරෙ…පෙ…, විඤ්ඤාණං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති සමනුපස්සති. යම්පි තං දිට්ඨං සුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තම්පි ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති සමනුපස්සති. යම්පි තං දිට්ඨිට්ඨානං, සො ලොකො සො අත්තා සො පෙච්ච භවිස්සාමි ‘නිච්චො ධුවො සස්සතො අපි පරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සාමී’ති, තම්පි ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති සමනුපස්සති. සො එවං සමනුපස්සන්තො න පරිතස්සතී’’ති (ම. නි. 1.241) එවමාදිදෙසනාහි සංසන්දතීති, අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

7. ආවත්තහාරවණ්ණනා

‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ඉමිනා යොනිසොමනසිකාරපටික්ඛෙපමුඛෙන අයොනිසොමනසිකාරපරිග්ගහො දීපිතො. ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’තිආදිනා සප්පුරිසූපනිස්සයාදිපටික්ඛෙපමුඛෙන අසප්පුරිසූපනිස්සයාදිපරිග්ගහො දීපිතො. තෙසු පුරිමනයෙන ආසයවිපත්ති කිත්තිතා, දුතියෙන පයොගවිපත්ති. පුරිමෙන චස්ස කිලෙසවට්ටං, තඤ්ච යතො විපාකවට්ටන්ති සකලං සංසාරචක්කමාවත්තති. ‘‘පථවිං මඤ්ඤතී’’තිආදිනා තත්ථ තිස්සො මඤ්ඤනා වුත්තා. තාසු තණ්හාමඤ්ඤනා ‘‘එතං මමා’’ති තණ්හාග්ගාහො, මානමඤ්ඤනා ‘‘එසොහමස්මී’’ති මානග්ගාහො, දිට්ඨිමඤ්ඤනා ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති දිට්ඨිග්ගාහො. තත්ථ තණ්හාග්ගාහෙන ‘‘තණ්හං පටිච්චපරියෙසනා’’තිආදිකා (දී. නි. 2.103; දී. නි. 3.359; අ. නි. 3.23; විභ. 963) නව තණ්හාමූලකා ධම්මා ආවත්තන්ති. මානග්ගාහෙන ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිකා නව මානවිධා ආවත්තන්ති. දිට්ඨිග්ගාහෙන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිකා (සං. නි. 4.345) වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි ආවත්තති. තීසු ච ගාහෙසු යාය සඤ්ඤාය තණ්හාග්ගාහස්ස වික්ඛම්භනා, සා දුක්ඛසඤ්ඤා දුක්ඛානුපස්සනා. යාය සඤ්ඤාය මානග්ගාහස්ස වික්ඛම්භනා, සා අනිච්චසඤ්ඤා අනිච්චානුපස්සනා. යාය පන සඤ්ඤාය දිට්ඨිග්ගාහස්ස වික්ඛම්භනා, සා අනත්තසඤ්ඤා අනත්තානුපස්සනා. තත්ථ පඨමග්ගාහවිසභාගතො අප්පණිහිතවිමොක්ඛමුඛං ආවත්තති, දුතියග්ගාහවිසභාගතො අනිමිත්තවිමොක්ඛමුඛං ආවත්තති, තතියග්ගාහවිසභාගතො සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛං ආවත්තති.

සෙක්ඛග්ගහණෙන අරියාය සම්මාදිට්ඨියා සඞ්ගහො, තතො ච පරතොඝොසයොනිසොමනසිකාරා දීපිතා හොන්ති. පරතොඝොසෙන ච සුතවා අරියසාවකොති ආවත්තති, යොනිසොමනසිකාරෙන නව යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා ආවත්තන්ති, චතුබ්බිධඤ්ච සම්පත්තිචක්කං. ‘‘මා මඤ්ඤී’’ති මඤ්ඤනානං විප්පකතප්පහානතාගහණෙන එකච්චාසවපරික්ඛයො දීපිතො හොති, තෙන ච සද්ධාවිමුත්තදිට්ඨිප්පත්තකායසක්ඛිභාවා ආවත්තන්ති. ‘‘අරහං ඛීණාසවො’’තිආදිනා අසෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො දස්සිතා හොන්ති, සීලක්ඛන්ධාදිපාරිපූරියා ච දස නාථකරණා ධම්මා ආවත්තන්ති. ‘‘න මඤ්ඤතී’’ති මඤ්ඤනාපටික්ඛෙපෙන පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති සම්මාපටිපත්ති දස්සිතා, තාය ච සාතිසයා නිකන්තිපරියාදානමානසමුග්ඝාටනදිට්ඨිඋග්ඝාටනානි පකාසිතානීති අප්පණිහිතානිමිත්ත-සුඤ්ඤතවිමොක්ඛා ආවත්තන්ති.

‘‘තථාගතො’’තිආදිනා සබ්බඤ්ඤුගුණා විභාවිතාති තදවිනාභාවතො දසබල-චතුවෙසාරජ්ජඅසාධාරණඤාණආවෙණිකබුද්ධධම්මා ආවත්තන්ති. ‘‘නන්දී දුක්ඛස්ස මූල’’න්තිආදිනා සද්ධිං හෙතුනා වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුවිභාවනෙන චත්තාරි අරියසච්චානි ආවත්තන්ති. ‘‘තණ්හානං ඛයා’’තිආදිනා තණ්හප්පහානාපදෙසෙන තදෙකට්ඨභාවතො දියඩ්ඪස්ස කිලෙසසහස්සස්ස පහානං ආවත්තති. ‘‘සබ්බසො තණ්හානං ඛයා සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’’ති ච වුත්තත්තා ‘‘නන්දී දුක්ඛස්ස මූල’’න්ති, ‘‘ඉති විදිත්වා’’තිආදිනා වුත්තස්ස මඤ්ඤනාභාවහෙතුභූතස්ස පච්චයාකාරවෙදනස්ස සාවකෙහි අසාධාරණඤාණචාරභාවො දස්සිතො, තෙන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරි භගවතො මහාවජිරඤාණං ආවත්තතීති. අයං ආවත්තො හාරො.

8. විභත්තිහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්ති එත්ථ සබ්බධම්මා නාම තෙභූමකා ධම්මා සක්කායස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙසං මඤ්ඤනා පදට්ඨානං පපඤ්චසඞ්ඛානිමිත්තත්තා ලොකවිචිත්තස්ස. තයිමෙ කුසලා අකුසලා අබ්‍යාකතාති තිවිධා. තෙසු කුසලානං යොනිසොමනසිකාරාදි පදට්ඨානං, අකුසලානං අයොනිසොමනසිකාරාදි, අබ්‍යාකතානං කම්මභවආවජ්ජනභූතරූපාදි පදට්ඨානං. තත්ථ කුසලා කාමාවචරාදිවසෙන භූමිතො තිවිධා, තථා අබ්‍යාකතා චිත්තුප්පාදසභාවා, අචිත්තුප්පාදසභාවා පන කාමාවචරාව තථා අකුසලා. පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධසුතකිච්චාභාවෙන තිවිධො අස්සුතවා. අන්ධකල්‍යාණවිභාගෙන දුවිධො පුථුජ්ජනො. සම්මාසම්බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකභෙදෙන තිවිධා අරියා. මංසචක්ඛුදිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූහි දස්සනාභාවෙන තිවිධො අදස්සාවී. මග්ගඵලනිබ්බානභෙදෙන තිවිධො, නවවිධො වා අරියධම්මො. සවනධාරණපරිචයමනසිකාරපටිවෙධවසෙන පඤ්චවිධා අරියධම්මස්ස කොවිදතා. තදභාවතො අකොවිදො. සංවරපහානභෙදෙන දුවිධො, දසවිධො වා අරියධම්මවිනයො, තදභාවතො අරියධම්මෙ අවිනීතො. එත්ථ පදට්ඨානවිභාගො හෙට්ඨා දස්සිතොයෙව. ‘‘සප්පුරිසානං අදස්සාවී’’තිආදීසුපි එසෙව නයො. ‘‘පථවිං මඤ්ඤතී’’තිආදීසු මඤ්ඤනාවත්ථුවිභාගො පාළියං ආගතොව, තථා අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිකො ච අන්තරවිභාගො.

මඤ්ඤනා පන තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සඞ්ඛෙපතො තිවිධා, විත්ථාරතො පන තණ්හාමඤ්ඤනා තාව කාමතණ්හාදිවසෙන අට්ඨසතවිධා, තථා ‘‘අස්මීති සති ඉත්ථංස්මීති හොතී’’තිආදිනා. එවං මානමඤ්ඤනාපි. ‘‘අස්මීති සති ඉත්ථංස්මීති හොතී’’තිආදිනා පපඤ්චත්තයං උද්දිට්ඨං නිද්දිට්ඨඤ්චාති. එතෙන දිට්ඨිමඤ්ඤනායපි අට්ඨසතවිධතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අපිච සෙය්‍යස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා මානමඤ්ඤනාය නවවිධතා තදන්තරභෙදෙන අනෙකවිධතා ච වෙදිතබ්බා. අයඤ්ච අත්ථො හීනත්තිකත්ථවණ්ණනාය විභාවෙතබ්බො. දිට්ඨිමඤ්ඤනාය පන බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතනයෙන ද්වාසට්ඨිවිධතා තදන්තරභෙදෙන අනෙකවිධතා ච වෙදිතබ්බා. ‘‘අපරිඤ්ඤාත’’න්ති එත්ථ ඤාතපරිඤ්ඤාදිවසෙන චෙව රූපමුඛාදිඅභිනිවෙසභෙදාදිවසෙන ච පරිඤ්ඤානං අනෙකවිධතා වෙදිතබ්බා. තථා අට්ඨමකාදිවසෙන සෙක්ඛවිභාගො පඤ්ඤාවිමුත්තාදිවසෙන අසෙක්ඛවිභාගො ච. අයමෙත්ථ ධම්මවිභාගො. පදට්ඨානවිභාගො ච භූමිවිභාගො ච වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බාති. අයං විභත්තිහාරො.

9. පරිවත්තහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්ති එත්ථ ‘‘සබ්බධම්මා’’ති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ගහිතා, තෙසං මූලකාරණන්ති ච තණ්හාමානදිට්ඨියො. තථා අස්සුතවා පුථුජ්ජනො…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතොති. යාවකීවඤ්ච පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සුභතො සුඛතො නිච්චතො අත්තතො සමනුපස්සනවසෙන ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති තණ්හාමානදිට්ඨිගාහා න සමුච්ඡිජ්ජන්ති, තාව නෙසං පබන්ධූපරමො සුපිනන්තෙපි න කෙනචි ලද්ධපුබ්බො. යදා පන නෙසං අසුභතො දුක්ඛතො අනිච්චතො අනත්තතො සමනුපස්සනවසෙන ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති පවත්තමානා අප්පණිහිතානිමිත්තසුඤ්ඤතානුපස්සනා උස්සක්කිත්වා අරියමග්ගාධිගමාය සංවත්තන්ති, අථ නෙසං පබන්ධූපරමො හොති අච්චන්තඅප්පඤ්ඤත්තිකභාවූපගමනතො. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බධම්මාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ගහිතා, තෙසං මූලකාරණන්ති ච තණ්හාමානදිට්ඨියො’’ති. තථා අස්සුතවා පුථුජ්ජනො…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො තීහිපි මඤ්ඤනාහි පථවිං මඤ්ඤති යාව නිබ්බානං අභිනන්දති, තීහිපි පරිඤ්ඤාහි තස්ස තං වත්ථු අපරිඤ්ඤාතන්ති කත්වා. යස්ස පන තං වත්ථු තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතං, න සො ඉතරො විය තං මඤ්ඤති. තෙනාහ භගවා ‘‘සුතවා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො රූපං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති සමනුපස්සති, වෙදනං…පෙ… අසති න පරිතස්සතී’’ති (ම. නි. 1.241). සෙක්ඛො පථවිං මා මඤ්ඤි, යාව නිබ්බානං මාභිනන්දි, අරහා සම්මාසම්බුද්ධො ච පථවිං න මඤ්ඤති, යාව නිබ්බානං නාභිනන්දති, මඤ්ඤනාමඤ්ඤිතෙසු වත්ථූසු මත්තසො සබ්බසො ච පරිඤ්ඤාභිසමයසංසිද්ධියා පහානාභිසමයනිබ්බත්තිතො. යස්ස පන තෙසු වත්ථූසු සබ්බසො මත්තසො වා පරිඤ්ඤා එව නත්ථි, කුතො පහානං, සො යථාපරිකප්පං නිරඞ්කුසාහි මඤ්ඤනාහි ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා මඤ්ඤතෙව. තෙනාහ භගවා ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති, වෙදනං…පෙ…, සඤ්ඤ…පෙ…’’න්තිආදි (ම. නි. 1.241). අයං පරිවත්තො හාරො.

10. වෙවචනහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මා සකලධම්මා අනවසෙසධම්මා’’ති පරියායවචනං, ‘‘මූලපරියායං මූලකාරණං අසාධාරණහෙතු’’න්ති පරියායවචනං, ‘‘මූලපරියායන්ති වා මූලදෙසනං කාරණතථන’’න්ති පරියායවචනං, ‘‘වො තුම්හාකං තුම්හ’’න්ති පරියායවචනං, ‘‘භික්ඛවෙ, සමණා තපස්සිනො’’ති පරියායවචනං, ‘‘දෙසෙස්සාමී කථෙස්සාමී පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති පරියායවචනං, ‘‘සුණාථ සොතං ඔදහථ සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරෙථා’’ති පරියායවචනං, ‘‘සාධුකං සම්මා සක්කච්ච’’න්ති පරියායවචනං, ‘‘මනසි කරොථ චිත්තෙ ඨපෙථ සමන්නාහරථා’’ති පරියායවචනං, ‘‘භාසිස්සාමි බ්‍යත්තං කථෙස්සාමි විභජිස්සාමී’’ති පරියායවචනං, ‘‘එවං, භන්තෙ, සාධු සුට්ඨු භන්තෙ’’ති පරියායවචනං, ‘‘පච්චස්සොසුං සම්පටිච්ඡිංසු සම්පටිග්ගහෙසු’’න්ති පරියායවචනං. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු වෙවචනං වත්තබ්බන්ති. අයං වෙවචනො හාරො.

11. පඤ්ඤත්තිහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්ති එත්ථ සබ්බධම්මා නාම සක්කායධම්මා, තෙ ඛන්ධවසෙන පඤ්චධා පඤ්ඤත්තා, ආයතනවසෙන ද්වාදසධා, ධාතුවසෙන අට්ඨාරසධා පඤ්ඤත්තා. ‘‘මූල’’න්ති වා ‘‘මූලපරියාය’’න්ති වා මඤ්ඤනා වුත්තා, තා තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන තිධා අන්තරභෙදෙන අනෙකධා ච පඤ්ඤත්තා. අථ වා ‘‘සබ්බධම්මා’’ති තෙභූමකධම්මානං සඞ්ගහපඤ්ඤත්ති, ‘‘මූලපරියාය’’න්ති තෙසං පභවපඤ්ඤත්ති, ‘‘වො’’ති සම්පදානපඤ්ඤති, ‘‘දෙසෙස්සාමි භාසිස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති, ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථා’’ති ච ආණාපනපඤ්ඤත්ති, ‘‘අස්සුතවා’’ති පටිවෙධවිමුඛතාපඤ්ඤත්ති චෙව පරියත්තිවිමුඛතාපඤ්ඤත්ති ච, ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති අනරියපඤ්ඤත්ති, සා අරියධම්මපටික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති චෙව අරියධම්මවිරහපඤ්ඤත්ති ච, ‘‘අරියාන’’න්ති අසමපඤ්ඤත්ති චෙව සමපඤ්ඤත්ති ච. තත්ථ අසමපඤ්ඤත්ති තථාගතපඤ්ඤත්ති, සමපඤ්ඤත්ති පච්චෙකබුද්ධානඤ්චෙව උභතොභාගවිමුත්තාදීනඤ්ච වසෙන අට්ඨවිධා වෙදිතබ්බා. ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’තිආදි දස්සනභාවනාපටික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති, ‘‘පථවිං මඤ්ඤතී’’තිආදි පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං ද්වාදසන්නං ආයතනානං අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං සම්මසනුපගානං ඉන්ද්‍රියානං නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති චෙව පභවපඤ්ඤත්ති ච, තථා විපල්ලාසානං කිච්චපඤ්ඤත්ති පරියුට්ඨානං දස්සනපඤ්ඤත්ති කිලෙසානං ඵලපඤ්ඤත්ති අභිසඞ්ඛාරානං විරූහනපඤ්ඤත්ති තණ්හාය අස්සාදනපඤ්ඤත්ති දිට්ඨියා විප්ඵන්දනපඤ්ඤත්ති, ‘‘සෙක්ඛා’’ති සද්ධානුසාරීසද්ධාවිමුත්තදිට්ඨිප්පත්තකායසක්ඛීනං දස්සනපඤ්ඤත්ති චෙව භාවනාපඤ්ඤත්ති ච ‘‘අප්පත්තමානසො’’ති සෙක්ඛධම්මානං ඨිතිපඤ්ඤත්ති, ‘‘අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං පත්ථයමානො’’ති පඤ්ඤාය අභිනිබ්බිදාපඤ්ඤත්ති, ‘‘අභිජානාතී’’ති අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මානං අභිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති, දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති, සමුදයස්ස පහානපඤ්ඤත්ති, නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති, මග්ගස්ස භාවනාපඤ්ඤත්ති, ‘‘මා මඤ්ඤී’’ති මඤ්ඤනානං පටික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති, සමුදයස්ස පහානපඤ්ඤත්ති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි විත්ථාරෙතබ්බං. අයං පඤ්ඤත්ති හාරො.

12. ඔතරණහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්ති එත්ථ සබ්බධම්මා නාම ලොකියා පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො ද්වෙ සච්චානි එකූනවිසති ඉන්ද්‍රියානි ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරොති, අයං සබ්බධම්මග්ගහණෙන ඛන්ධාදිමුඛෙන දෙසනාය ඔතරණං. ‘‘මූල’’න්ති වා ‘‘මූලපරියාය’’න්ති වා මඤ්ඤනා වුත්තා, තා අත්ථතො තණ්හා මානො දිට්ඨි චාති තෙසං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහොති අයං ඛන්ධමුඛෙන ඔතරණං. තථා ‘‘ධම්මායතනධම්මධාතූහි සඞ්ගහො’’ති අයං ආයතනමුඛෙන ධාතුමුඛෙන ච ඔතරණං. ‘‘අස්සුතවා’’ති ඉමිනා සුතස්ස විබන්ධභූතා අවිජ්ජාදයො ගහිතා, ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති ඉමිනා යෙසං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරානං ජනනාදිනා පුථුජ්ජනොති වුච්චති, තෙ කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදයො ගහිතා, ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’තිආදිනා යෙසං කිලෙසධම්මානං වසෙන අරියානං අදස්සාවිආදිභාවො හොති, තෙ දිට්ඨිමානාවිජ්ජාදයො ගහිතාති සබ්බෙහි තෙහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහොති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ඔතරණං වෙදිතබ්බං. ‘‘සඤ්ජානාති මඤ්ඤති අභිජානාති න මඤ්ඤතී’’ති එත්ථාපි සඤ්ජානනමඤ්ඤනාඅභිජානනානුපස්සනානං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා වුත්තනයෙනෙව ඔතරණං වෙදිතබ්බං. තථා සෙක්ඛග්ගහණෙන සෙක්ඛා, ‘‘අරහ’’න්තිආදිනා අසෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො ගහිතාති එවම්පි ඛන්ධමුඛෙන ඔතරණං, ආයතනධාතාදිමුඛෙන ච ඔතරණං වෙදිතබ්බං. තථා ‘‘න මඤ්ඤතී’’ති තණ්හාගාහාදිපටික්ඛෙපෙන දුක්ඛානුපස්සනාදයො ගහිතා, තෙසං වසෙන අප්පණිහිතවිමොක්ඛමුඛාදීහි ඔතරණං වෙදිතබ්බං. ‘‘පරිඤ්ඤාත’’න්ති ඉමිනා පරිජානනකිච්චෙන පවත්තමානා බොධිපක්ඛියධම්මා ගය්හන්තීති සතිපට්ඨානාදිමුඛෙන ඔතරණං වෙදිතබ්බං. නන්දිග්ගහණෙන භවග්ගහණෙන තණ්හාගහණෙන ච සමුදයසච්චං, දුක්ඛග්ගහණෙන ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන ච දුක්ඛසච්චං, ‘‘තණ්හානං ඛයා’’තිආදිනා නිරොධසච්චං, අභිසම්බොධියා ගහණෙන මග්ගසච්චං ගහිතන්ති අරියසච්චෙහි ඔතරණන්ති. අයං ඔතරණො හාරො.

13. සොධනහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියායං වො, භික්ඛවෙ…පෙ… ඉධ, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා…පෙ… පථවිං පථවිතො සඤ්ජානාතී’’ති ආරම්භො. ‘‘පථවිං පථවියා සඤ්ඤත්වා පථවිං මඤ්ඤතී’’ති පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි. තථා ‘‘පථවියා මඤ්ඤති පථවිතො මඤ්ඤති පථවිං මෙති මඤ්ඤති පථවිං අභිනන්දතී’’ති පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි. ‘‘තං කිස්ස හෙතු අපරිඤ්ඤාතං තස්සාති වදාමී’’ති පදසුද්ධි චෙව ආරම්භසුද්ධි ච. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයොති. අයං සොධනො හාරො.

14. අධිට්ඨානහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්ති එත්ථ සබ්බධම්මග්ගහණං සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං. ‘‘පථවිං ආප’’න්තිආදි පන තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං. තථා ‘‘මූලපරියාය’’න්ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘පථවිං මඤ්ඤති…පෙ… අභිනන්දතී’’ති. ‘‘පථවිං මඤ්ඤතී’’ති ච සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං තණ්හාදිග්ගාහානං සාධාරණත්තා මඤ්ඤනාය, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති, එවං සුත්තන්තරපදානිපි ආනෙත්වා විසෙසවචනං නිද්ධාරෙතබ්බං. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. ‘‘සෙක්ඛො’’ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘කායසක්ඛී දිට්ඨිප්පත්තො සද්ධාවිමුත්තො සද්ධානුසාරී ධම්මානුසාරී’’ති. තථා ‘‘සෙක්ඛො’’ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙක්ඛාය සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතො හොති…පෙ… සෙක්ඛෙන සම්මාසමාධිනා සමන්නාගතො හොතී’’ති (සං. නි. 5.13). ‘‘අරහ’’න්ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘උභතොභාගවිමුත්තො පඤ්ඤාවිමුත්තො (පු. ප. 13.2; 15.1 මාතිකා), තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤො’’ති (පු. ප. 7.26, 27 මාතිකා) ච. ‘‘ඛීණාසවො’’ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චිත්ථ, භවාසවාපි චිත්තං විමුච්චිත්ථා’’තිආදි (පාරා. 14). සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ‘‘අභිජානාතී’’ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘මඤ්ඤතී’’ති. මඤ්ඤනාභාවො හිස්ස පහානපටිවෙධසිද්ධො, පහානපටිවෙධො ච පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාපටිවෙධෙහි න විනාති සබ්බෙපි අභිඤ්ඤාවිසෙසා මඤ්ඤනාපටික්ඛෙපෙන අත්ථතො ගහිතාව හොන්තීති. තථා ‘‘අරහ’’න්ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘වීතරාගත්තා වීතදොසත්තා වීතමොහත්තා’’ති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි සාමඤ්ඤවිසෙසනිද්ධාරණා වෙදිතබ්බා. අයං අධිට්ඨානො හාරො.

14. පරික්ඛාරහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්ති එත්ථ සබ්බධම්මා නාම පරියාපන්නධම්මා, තෙ කුසලාකුසලාබ්‍යාකතභෙදෙන තිවිධා. තෙසු කුසලානං යොනිසොමනසිකාරො අලොභාදයො ච හෙතූ, අකුසලානං අයොනිසොමනසිකාරො ලොභාදයො ච හෙතූ, අබ්‍යාකතෙසු විපාකානං යථාසකං කම්මං, ඉතරෙසං භවඞ්ගමාවජ්ජනසමන්නාහාරාදි ච හෙතූ. එත්ථ ච සප්පුරිසූපනිස්සයාදිකො පච්චයො හෙතුම්හි එව සමවරුළ්හො, සො තත්ථ ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. ‘‘මූල’’න්ති වුත්තානං මඤ්ඤනානං හෙතුභාවො පාළියං වුත්තො එව. මඤ්ඤනාසු පන තණ්හාමඤ්ඤනාය අස්සාදානුපස්සනා හෙතු. ‘‘සඤ්ඤොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා පවඩ්ඪතී’’ති (සං. නි. 2.52) හි වුත්තං. මානමඤ්ඤනාය දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභො හෙතු කෙවලං සංසග්ගවසෙන ‘‘අහමස්මී’’ති පවත්තනතො. දිට්ඨිමඤ්ඤනාය එකත්තනයාදීනං අයාථාවග්ගාහො හෙතු, අස්සුතභාවො පුථුජ්ජනභාවස්ස හෙතු, සො අරියානං අදස්සනසීලතාය, සා අරියධම්මස්ස අකොවිදතාය, සා අරියධම්මෙ අවිනීතතාය හෙතු, සබ්බා චායං හෙතුපරම්පරා පථවීආදීසු ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති තිස්සන්නං මඤ්ඤනානං හෙතු, සෙක්ඛාරහාදිභාවා පන මත්තසො සබ්බසො ච මඤ්ඤනාභාවස්ස හෙතූති. අයං පරික්ඛාරො හාරො.

16. සමාරොපනහාරවණ්ණනා

‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්තිආදීසු මූලපරියායග්ගහණෙන අස්සුතවාගහණෙන සඤ්ජානනමඤ්ඤනාපරිඤ්ඤාගහණෙහි ච සංකිලෙසධම්මා දස්සිතා, තෙ ච සඞ්ඛෙපතො තිවිධා තණ්හාසංකිලෙසො දිට්ඨිසංකිලෙසො දුච්චරිතසංකිලෙසොති. තත්ථ තණ්හාසංකිලෙසො තණ්හාසංකිලෙසස්ස, දිට්ඨිසංකිලෙසස්ස, දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස ච පදට්ඨානං, තථා දිට්ඨිසංකිලෙසො දිට්ඨිසංකිලෙසස්ස, තණ්හාසංකිලෙසස්ස, දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස ච පදට්ඨානං, දුච්චරිතසංකිලෙසොපි දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස, තණ්හාසංකිලෙසස්ස, දිට්ඨිසංකිලෙසස්ස ච පදට්ඨානං. තෙසු තණ්හාසංකිලෙසො අත්ථතො ලොභොව, යො ‘‘ලොභො ලුබ්භනා ලුබ්භිතත්තං සාරාගො සාරජ්ජනා සාරජ්ජිතත්ත’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 389) අනෙකෙහි පරියායෙහි විභත්තො. තථා දිට්ඨියෙව දිට්ඨිසංකිලෙසො, යො ‘‘දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහනං දිට්ඨිකන්තාරො දිට්ඨිවිසූකං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිත’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 1105) අනෙකෙහි පරියායෙහි, ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.30) ද්වාසට්ඨියා පභෙදෙහි ච විභත්තො. දුච්චරිතසංකිලෙසො පන අත්ථතො දුස්සීල්‍යචෙතනා චෙව චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා ච, යා ‘‘කායදුච්චරිතං වචීදුච්චරිතං කායවිසමං වචීවිසම’’න්ති (විභ. 913, 924), ‘‘පාණාතිපාතො අදින්නාදාන’’න්ති (විභ. 913) ච ආදිනා අනෙකෙහි පරියායෙහි, අනෙකෙහි පභෙදෙහි ච විභත්තා.

තෙසු තණ්හාසංකිලෙසස්ස සමථො පටිපක්ඛො, දිට්ඨිසංකිලෙසස්ස විපස්සනා, දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස සීලං පටිපක්ඛො. තෙ පන සීලාදයො ධම්මා ඉධ පරිඤ්ඤාගහණෙන සෙක්ඛග්ගහණෙන ‘‘අරහ’’න්තිආදිනා අරියතාදිග්ගහණෙන ච ගහිතා. තත්ථ සීලෙන දුච්චරිතසංකිලෙසප්පහානං සිජ්ඣති, තථා තදඞ්ගප්පහානං වීතික්කමප්පහානඤ්ච, සමථෙන තණ්හාසංකිලෙසප්පහානං සිජ්ඣති, තථා වික්ඛම්භනප්පහානං පරියුට්ඨානප්පහානඤ්ච. විපස්සනාය දිට්ඨිසංකිලෙසප්පහානං සිජ්ඣති, තථා සමුච්ඡෙදප්පහානං අනුසයප්පහානඤ්ච. තත්ථ පුබ්බභාගෙ සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස සමථො, සමථෙ පතිට්ඨිතස්ස විපස්සනා, මග්ගක්ඛණෙ පන සමකාලමෙව භවන්ති. පුබ්බෙයෙව හි සුපරිසුද්ධකායවචීකම්මස්ස සුපරිසුද්ධාජීවස්ස ච සමථවිපස්සනා ආරද්ධා ගබ්භං ගණ්හන්තියො පරිපාකං ගච්ඡන්තියො වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනං පරිබ්‍රූහෙන්ති, වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තී මග්ගෙන ඝටෙන්ති මග්ගක්ඛණෙ සමථවිපස්සනා පරිපූරෙති. අථ මග්ගක්ඛණෙ සමථවිපස්සනාභාවනාපාරිපූරියා අනවසෙසසංකිලෙසධම්මං සමුච්ඡින්දන්තියො නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොන්තීති. අයං සමාරොපනො හාරො.

සොළසහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.