8. විභත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

33. ධම්මෙසූති පුඤ්ඤාදිදානාදිභෙදභින්නෙසු සභාවධම්මෙසු. තත්ථ ලබ්භමානොති තෙසු යථාවුත්තෙසු ධම්මෙසු ලබ්භමානො. භූමිවිභාගොති කාමාවචරාදිදස්සනාදිභූමිප්පභෙදො. පදට්ඨානවිභාගොති තෙ පුඤ්ඤාදිධම්මා යෙසං පදට්ඨානං, තෙසං වා යෙ ධම්මා පදට්ඨානං, තබ්බිභාගො. යෙසං සුත්තානන්ති මූලපදට්ඨානභූතානං සංකිලෙසභාගියාදීනං චතුන්නං සුත්තානං වසෙන. අසඞ්කරවවත්ථානෙන හි එතෙසු සුත්තෙසු සාතිසයං ධම්මා විභත්තා නාම හොන්ති. තෙනාහ ‘‘විසෙසතො’’ති. යදි එවං කස්මා වාසනාභාගියනිබ්බෙධභාගියසුත්තානි එවෙත්ථ ගහිතානීති? නයිදමෙවං නික්ඛමනපරියොසානභාවෙන ඉතරෙසම්පි ගහිතත්තා. යතො හි නිස්සටා වාසනාභාගියා ධම්මා, තෙ සංකිලෙසභාගියා. යංපරියොසානා නිබ්බෙධභාගියා ධම්මා, තෙ අසෙක්ඛභාගියාති ද්වයග්ගහණෙනෙව ඉතරම්පි ද්වයං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසං චතුන්නං සුත්තානං දෙසනායා’’ති. ඉමානි චත්තාරි සුත්තානීති පාළියා, වක්ඛමානාය දෙසනාය වා ඉතරද්වයසඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, න පටික්ඛෙපො.

තෙනෙවාති නියමස්ස අකතත්තා, තතො ච තෙන තන්නිස්සිතෙන ච බ්‍රහ්මචාරී භවතීති සිද්ධං හොති. එව-සද්දො වා සමුච්චයත්ථො දට්ඨබ්බො. සියා තස්ස පටික්ඛෙපොති තස්ස අට්ඨසමාපත්තිබ්‍රහ්මචරියස්ස සියා පටික්ඛෙපො. එවං සති සාවසෙසා දෙසනා සියා.

තදඞ්ගාදිප්පහානද්වයං පදට්ඨානභූතං ඉධ ගණනූපගං න හොතීති ‘‘සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිප්පහානානං වසෙනා’’ති වුත්තං. තථා හෙත්ථ කෙචි ‘‘තෙනෙවා’’ති පඨන්ති. ‘‘තෙනෙව බ්‍රහ්මචරියෙනාති පඨන්තී’’ති ඉදං ‘‘සංවරසීලෙ ඨිතො’’ති (නෙත්ති. 33) එත්ථ වුත්තං පාළිවිකප්පං සන්ධාය වදති. ‘‘යස්මා…පෙ… වක්ඛතී’’ති ඉදං පච්ඡිමපාඨස්සෙව යුත්තතාය කාරණවචනං.

කථං මන්තාති? අනිබ්බෙධසභාවත්තා මහග්ගතපුඤ්ඤානං න නිබ්බෙධභාගියසුත්තෙන සඞ්ගහො, වාසනාභාගියත්තා පන වාසනාභාගියසුත්තෙනෙව සඞ්ගහොති. තදුපසඞ්ගා හි පච්ඡිමො එව පාඨො යුත්තතරො. ඉතරථා සාවසෙසා දෙසනා භවෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න හි…පෙ… දෙසෙතී’’ති.

සංකිලෙසභාගියඅසෙක්ඛභාගියානං පරතො වක්ඛමානත්තා වුත්තං ‘‘වක්ඛමානානං…පෙ… වසෙනා’’ති. ‘‘සබ්බතො’’ති ඉදං පුබ්බපරාපෙක්ඛං. තස්ස පරාපෙක්ඛතාය ‘‘සබ්බතොභාගෙන එකාදසසු ඨානෙසු පක්ඛිපිත්වා’’ති අට්ඨකථායං යොජිතං. තත්ථ පදාදිකෙ විචයහාරපදත්ථෙ සන්ධාය ‘‘එකාදසසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. පුබ්බපෙක්ඛතාය පන ‘‘සබ්බතොභාගෙන දෙසනාය ඵලෙනා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං.

සංකිලෙසභාගියානං තණ්හාසංකිලෙසාදිනා දෙසනානයො වෙදිතබ්බො. ඵලං අපායදුක්ඛෙන මනුස්සෙසු දොභග්ගියෙන. අසෙක්ඛභාගියානං අසෙක්ඛෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි දෙසනානයො. ඵලං අග්ගඵලෙන ච අනුපාදිසෙසාය ච නිබ්බානධාතුයා වෙදිතබ්බං. ඉතරෙසං පාළියං වුත්තමෙව. කාමරාගබ්‍යාපාදඋද්ධම්භාගියසංයොජනග්ගහණෙන සංකිලෙසභාගියානං, විරාගග්ගහණෙන අසෙක්ඛග්ගහණෙනෙව ච අසෙක්ඛභාගියානං වක්ඛමානත්තා වුත්තං ‘‘වක්ඛමානානං…පෙ… වසෙනා’’ති. පදපදත්ථවිචාරයුත්තිනිද්ධාරණමුඛෙන ධම්මවිභත්තිආදිවිචාරො කාතබ්බොති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘විචයෙන…පෙ… තබ්බානී’’ති වුත්තන්ති අට්ඨකථායං ‘‘විචයෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති වුත්තං.

34. එවන්ති ඉති. ධම්මෙති වුත්තසභාගධම්මෙ. සාධාරණාසාධාරණභාවෙහීති සාමඤ්ඤවිසෙසෙන විසිට්ඨෙහි. ද්වෙ ධම්මා සාධාරණාති ද්වෙ ඉමෙ ධම්මා යෙහි සභාගධම්මා සාධාරණා නාම හොන්ති. කතමෙ ද්වෙ? නාමං, වත්ථු ච. තත්ථ නාමං නාමපඤ්ඤත්ති, තංමුඛෙනෙව සද්දතො තදත්ථාවගමො. සද්දෙන ච සාමඤ්ඤරූපෙනෙව තථාරූපස්ස අත්ථස්ස ගහණං, න විසෙසරූපෙන, තස්මා සද්දවචනීයා අත්ථා සාධාරණරූපනාමායත්තගහණීයතාය නාමසාධාරණා වුත්තා. වත්ථූති පවත්තිට්ඨානං. යත්ථ හි යෙ ධම්මා පවත්තන්ති, තෙසං සබ්බෙසං තෙ ධම්මා සාධාරණාති පවත්තිට්ඨානසඞ්ඛාතානං වත්ථූනං සාධාරණා. යස්මා පනිදං ද්වයං තෙසං ධම්මානං සාධාරණභාවෙ පකතිභූතං සභාවභූතං, තස්මා වුත්තං ‘‘ද්වෙ ධම්මාති දුවෙ පකතියො’’ති. එකසන්තතිපතිතතායාති සමානසන්තතිපවත්තියා. තෙනාහ ‘‘සමානවත්ථුකා’’ති. දස්සනපහාතබ්බානඤ්හි යථා මිච්ඡත්තනියතසත්තා පවත්තිට්ඨානං, එවං අනියතාපීති උභයෙ හි තෙ සමානවත්ථුකා. එස නයො ඉතරෙසුපි. සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසා හි භින්නසභාවාපෙතෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බතං නාතිවත්තන්තීති තෙ නාමසාමඤ්ඤතං පත්තා, රූපරාගාදයො ච භාවනාය පහාතබ්බතන්ති ආහ ‘‘පහානෙකට්ඨා නාමසාධාරණා’’ති. යථා පන ‘‘වත්ථූනං සාධාරණා වත්ථුසාධාරණා’’ති අයමත්ථො ලබ්භති, එවං ‘‘වත්ථුනා සාධාරණා වත්ථුසාධාරණා’’ති අයම්පි අත්ථො ලබ්භතීති දස්සෙන්තො ‘‘සහජෙකට්ඨා වත්ථුසාධාරණා’’ති ආහ. තෙ හි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵුසනාදිසභාවතො භින්නාපි යස්මිං පවත්තන්ති, තෙන වත්ථුනා සාධාරණා නාම හොන්ති. එත්ථ ච ලබ්භමානම්පි කුසලාදිනාමසාධාරණං අනාමසිත්වා වත්ථුසාධාරණා තාව යොජිතාති වෙදිතබ්බා. පටිපක්ඛාදීහීති ආදිසද්දෙන සමානඵලතාසහබ්‍යතාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. සෙසපදෙසූති ‘‘පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදිවාක්‍යෙසු. කථං? තත්ථ හි පුථුජ්ජනස්ස, සොතාපන්නස්ස ච සම්භවතො අනාගාමිනො, අරහතො ච අසම්භවතොතිආදිනා යොජෙතබ්බං.

කථං තෙ ඔධිසො ගහිතාති කෙනාකාරෙන තෙ ‘‘සාධාරණා’’ති වුත්තධම්මා භාගසො ගහිතා. ‘‘අමුකස්ස, අමුකස්ස චා’’ති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. සාමඤ්ඤභූතා ධම්මා සාධාරණා නාම, එවං සන්තෙ කථං තෙසං මිච්ඡත්තනියතානියතාදිවසෙන විභාගෙන පවත්තිට්ඨානතා වුච්චති, න වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. අථ විභාගෙන තං වත්තබ්බං, නනු තෙ සාධාරණාති න වත්තබ්බමෙවාති? එවං සාධාරණාති මිච්ඡත්තනියතානං, අනියතානන්ති ඉමෙසං උභයෙසංයෙව තෙ ධම්මා සාධාරණා. තෙනාහ – ‘‘න සබ්බසත්තානං සාධාරණතාය සාධාරණා’’ති. ‘‘යස්මා’’තිආදිනා තත්ථ කාරණමාහ, තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘කෙචි ධම්මා කෙසඤ්චිදෙව ධම්මානං සාධාරණා හොන්ති, අඤ්ඤෙසං අසාධාරණා’’ති. තෙනාහ ‘‘පටිනියතඤ්හි තෙසං පවත්තිට්ඨාන’’න්ති.

ඉතරථාති අනියතපවත්තිට්ඨානතාය සබ්බෙසං සාධාරණා, අසාධාරණා වා සියුං, තථා සති. තථා වොහාරොති ‘‘සාධාරණා, අසාධාරණා’’ති ච අයං වොහාරො සාමඤ්ඤා එව න භවෙය්‍ය. එතෙ එව ධම්මාති ‘‘සාධාරණා’’ති වුත්තධම්මා එව. එවන්ති ‘‘මිච්ඡත්තනියතාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන. නියතවිසයා පරිච්ඡින්නප්පවත්තිට්ඨානා. ‘‘යොපී’’තිආදි පුග්ගලාධිට්ඨානෙන වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණං. ‘‘න හී’’තිආදිනා අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච තමෙවත්ථං විභාවෙති. සෙසෙපීති ‘‘භාවනාපහාතබ්බා’’ති එවමාදිම්හිපි.

පච්චත්තනියතොති පාටිපුග්ගලිකො. ඉතරස්සාති අපච්චත්තනියතස්ස. තථාති අසාධාරණභාවෙන. කොචි ධම්මො කඤ්චි ධම්මං උපාදාය සාධාරණොපි සමානො තදඤ්ඤං උපාදාය අසාධාරණොපි හොතීති ආහ ‘‘සාධාරණාවිධුරතායා’’ති. තෙනාහ ‘‘තං තං උපාදායා’’තිආදි. තථා හි ‘‘ධම්මතා’’ති වුත්තපඨමමග්ගට්ඨතා දීපිතා, තාදිසානං එව අනෙකෙසං අරියානං වසෙන සාධාරණාති. පඨමස්සාති අට්ඨමකස්ස. දුතියස්සාති සොතාපන්නස්ස. පුන අට්ඨමකස්සාති ‘‘අට්ඨමකස්ස, අනාගාමිස්ස චා’’ති එත්ථ වුත්තඅට්ඨමකස්ස. තෙනාහ ‘‘අනාගාමිමග්ගට්ඨස්සා’’ති. අග්ගඵලට්ඨතො පට්ඨාය පටිලොමතො ගණියමානො පඨමමග්ගට්ඨො අට්ඨමකො, මග්ගට්ඨතාය, පහීයමානකිලෙසතාය ච සබ්බෙපි මග්ගට්ඨා අට්ඨමකා වියාති අට්ඨමකා, ‘‘එකචිත්තක්ඛණතො උද්ධං න තිට්ඨතීති අට්ඨමකො’’ති අපරෙ නිරුත්තිනයෙන. ‘‘සෙක්ඛා’’ති නාමං සාධාරණන්ති සම්බන්ධො. ඉතරෙසූති ‘‘භබ්බාභබ්බා’’ති වුත්තෙසු අනරියෙසු. තෙනාහ පාළියං ‘‘හීනුක්කට්ඨමජ්ඣිමං උපාදායා’’ති.

නියාමාවක්කන්තියාති අවක්කන්තනියාමතාය. ඤාණුත්ථරස්සාති ඤාණාධිකස්ස. තථාවිධපච්චයසමායොගෙති ඤාණවිසෙසපච්චයසමවායෙ. යථා හි ඤාණබලෙන දන්ධාභිඤ්ඤතා න හොති, එවං පටිපදාපටිපන්නොපි සුඛෙන විසොසීයතීති. සා හි සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා තංසමඞ්ගිනො ඤාණුත්තරත්තා විපස්සනාය පදට්ඨානන්ති වුත්තා.

ධම්මතො අනපෙතා චින්තා ධම්මචින්තා, යොනිසොමනසිකාරෙන පවත්තිතත්තා ධම්මෙසු චින්තා, ධම්මො වා ඤාණං, තස්මා ධම්මාවහා චින්තා ධම්මචින්තා, චින්තාමයඤාණස්ස හෙතුභූතා චින්තාති අත්ථො.

පාළියං සුතමයපඤ්ඤාග්ගහණෙන ‘‘යෙ තෙ ධම්මා ආදිකල්‍යාණා…පෙ… තථාරූපාස්ස ධම්මා බහුස්සුතා හොන්තී’’තිආදි (අ. නි. 8.2) සුත්තපදසඞ්ගහො අත්ථො පරිග්ගහිතො, තථා යොනිසොමනසිකාරග්ගහණෙන ‘‘සො ‘අනිච්ච’න්ති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදිනා වුත්තො උපායමනසිකාරො පරිග්ගහිතො. සම්මාදිට්ඨිග්ගහණෙන ‘‘සම්මාදිට්ඨිං භාවෙති විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිනා වුත්තා සම්මාදිට්ඨි පරිග්ගහිතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ ඛො…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති. සෙසන්ති ‘‘ධම්මස්වාක්ඛාතතා’’ති එවමාදි.

යස්ස ච පුබ්බෙ අත්ථො න සංවණ්ණිතො, තත්ථ කල්‍යාණමිත්තතාය ආයතනගතො පසාදො, චිත්තවූපසමො ච ඵලන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සප්පුරිස…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති ආහ. අත්තසම්මාපණිහිතත්තා පාපජෙගුච්ඡිනිබ්බිදාදිබහුලොව හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්ථ…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. ධම්මො ස්වාක්ඛාතො ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සබ්බසම්පත්තිපාරිපූරිහෙතූති දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මස්වාක්ඛාතතා…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති ආහ. කුසලමූලරොපනා හි සමාපත්තිපරියොසානාති. සඞ්ඝසුට්ඨුතාය සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවාය සඞ්ඝස්ස සප්පතිස්සතාය ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති වචනසම්පටිච්ඡනභාවාය. ඉතරං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

විභත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.