4. පදට්ඨානහාරසම්පාතාදිවණ්ණනා

66. යස්මා වා සංකිලෙසතො රක්ඛිතචිත්තස්ස තීණි සුචරිතානි පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සාති එත්ථ යායං රක්ඛිතචිත්තතා, සා කායසුචරිතාදීනං තිණ්ණං සුචරිතානං පදට්ඨානන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්තාධීනන්ති අත්තපරාධීනං.

තතො එවාති කාරණග්ගහණෙන ඵලස්ස ගහිතත්තා එව.

68. තත්ථ ඉතිසද්දොති ‘‘පරිපාලීයතී’’ති ඉතිසද්දො.

73-4. පාළියං පඤ්චින්ද්‍රියානි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතානීති එත්ථ සද්ධාවීරියසතින්ද්‍රියෙහි පාතිමොක්ඛාදි තිවිධං සීලං ගහිතං සොධෙතබ්බත්තා. තෙසන්ති තෙහි සීලක්ඛන්ධො සඞ්ගහිතො. සමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියෙහි සමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා ගහිතාති පාකටොයමත්ථො, තථා සෙසම්පීති ආහ ‘‘ඉතො පරෙසු…පෙ… වුත්තනයමෙවා’’ති.

76. හෙතුහෙතුසමුප්පන්නපච්චයපච්චයුප්පන්නසඞ්ඛාතස්සාති එත්ථ හෙතුපච්චයවිභාගො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

පදට්ඨානහාරසම්පාතාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මිස්සකහාරසම්පාතවණ්ණනා

ඉදානි යස්මා සුත්තෙසු හාරානං යොජනානයදස්සනත්තා හාරසම්පාතදෙසනා හාරවිභඞ්ගදෙසනා විය න හාරසරූපමත්තදස්සනත්තා, තස්මා පෙටකොපදෙසෙ ආගතනයානුසාරෙන අපරෙහි විපරියායෙහි හාරසම්පාතයොජනාවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ විජ්ජාවිජ්ජාය කුසලාකුසලචිත්තප්පවත්තියා අලොභාදොසලොභදොසාපි පරම්පරභාවෙන පවත්තන්ති නිදානභාවතොති දස්සෙන්තො ‘‘ඡ ධම්මා…පෙ… මූලානී’’ති ආහ. යථා ච නිදානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමතා, එවං අත්තනො වසෙවත්තනෙනාපි පුබ්බඞ්ගමතා ලබ්භතෙවාති වුත්තං ‘‘සාධිපතිකානං අධිපති, සබ්බචිත්තුප්පාදානං ඉන්ද්‍රියානී’’ති. අලොභස්සාති අලොභයුත්තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස. නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙනාති කුසලච්ඡන්දෙන. නෙක්ඛම්මසද්දො පබ්බජ්ජාදීසු නිරුළ්හො. වුත්තඤ්හි –

‘‘පබ්බජ්ජා පඨමං ඣානං, නිබ්බානඤ්ච විපස්සනා;

සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා, ‘නෙක්ඛම්ම’න්ති පවුච්චරෙ’’ති. (ඉතිවු. අට්ඨ. 109; දී. නි. ටී. 2.359; අ. නි. ටී. 2.2.66) –

තෙසු ඉධ කුසලා ධම්මා අධිප්පෙතා. තෙන වුත්තං ‘‘කුසලච්ඡන්දෙනා’’ති. නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන උපනිස්සයභූතෙන, න අධිපතිභූතෙන. ඉදං වුත්තං හොති – අලොභප්පධානො චෙ චිත්තුප්පාදො හොති, නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන උපනිස්සයභූතෙන මනො තස්ස පුබ්බඞ්ගමො හොති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

යදග්ගෙන තෙසං ධම්මානං මනො පුබ්බඞ්ගමං, තදග්ගෙන තෙසං ජෙට්ඨං, පධානඤ්චාති වුත්තං ‘‘මනොසෙට්ඨාති මනො තෙසං ධම්මාන’’න්තිආදි. මනොමයතා මනෙන කතාදිභාවො, සො ච මනස්ස තෙසං සහජාතාදිනා පච්චයභාවො එවාති වුත්තං ‘‘මනොමයාති…පෙ… පච්චයො’’ති. තෙ පනාති එත්ථ පන-සද්දො විසෙසත්ථදීපකො, තෙනෙතං දස්සෙති – යදිපි තෙසං ධම්මානං ඡන්දාදයොපි පච්චයා එව, ඉන්ද්‍රියාදිපච්චයෙන පන සවිසෙසං පච්චයභූතස්ස මනස්සෙව වසෙනෙව වුත්තං ‘‘මනොමයා’’ති. තත්ථ ඡන්දසමුදානීතාති යථාවුත්තනෙක්ඛම්මාදිඡන්දෙන සම්මා උද්ධමුද්ධං නීතා, තතො සමුදාගතාති අත්ථො. තතො එව නෙක්ඛම්මවිතක්කාදිතො සමුප්පන්නත්තා අනාවිලසඞ්කප්පසමුට්ඨානා. තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සෙන සහාධිට්ඨානතො ඵස්සසමොධානා. ‘‘ඵුට්ඨො, භික්ඛවෙ, වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) හි වුත්තං. ඉදං මනොකම්මන්ති කායඞ්ගවාචඞ්ගචොපනං අකත්වා සද්ධාසමන්නාගතෙන පසන්නෙන මනසා පවත්තං ඉදං කුසලං මනොකම්මං. තං පන අනභිජ්ඣාසහගතං, අබ්‍යාපාදසහගතං, සම්මාදිට්ඨිසහගතන්ති තිවිධං හොති.

භාසතීති අවිසංවාදනාදිනා වාචඞ්ගචොපනාවසෙන පවත්තෙන්තියා වචීවිඤ්ඤත්තියා සාධෙතබ්බං සාධෙතීති අත්ථො, තෙන කායද්වාරතො පවත්තකුසලවචීකම්මම්පි සඞ්ගහිතං හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘වචීවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරතො, තථා සාදියනතො ච භාසතී’’ති. සබ්බම්පි වචීකම්මං සච්චාදිවසෙන චතුබ්බිධං. කරොතීති අත්තනො, පරෙසඤ්ච හිතාහිතානි කාරණාකාරණෙහි කායඞ්ගචොපනාවසෙන පවත්තෙන්තියා කායවිඤ්ඤත්තියා සාධෙතබ්බං සාධෙතීති අත්ථො, තෙන වචීද්වාරතො පවත්තකුසලකායකම්මම්පි සඞ්ගහිතං හොති. තථා ච වක්ඛති ‘‘කායවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරතො, තථා සාදියනතො ච කරොතී’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 76 මිස්සකහාරසම්පාතවණ්ණනා). කම්මපථවසෙන ගය්හමානෙ පාණාතිපාතාදිවසෙන තං තිවිධං හොති. තෙනාහ ‘‘ඉති දසකුසලකම්මපථාදස්සිතා’’ති. දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙනාපි ගාථාය අත්ථො යුජ්ජති. තථා හි වක්ඛති ‘‘සො පසන්නචිත්තො’’තිආදි. භාසති වා කරොති වා කෙවලං මනසා පවත්තතීති අනියමත්ථො වා-සද්දො. තථා චෙව සංවණ්ණිතං.

දසවිධස්ස කුසලකම්මස්සාති දසවිධස්ස කුසලකම්මපථකම්මස්ස, වක්ඛමානනයෙන වා දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුසඞ්ඛාතස්ස කුසලකම්මස්ස. නනු තත්ථ දානාදිමයං තිවිධමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන ඉතරෙසං තදන්තොගධත්තා.

‘‘සුඛමන්වෙතී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං සුඛානුගමං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ‘‘ඉධස්සු පුරිසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ එවං සන්තන්ති එවං භූතං, අප්පහීනානුසයො හුත්වා සුඛවෙදනීයඵස්සසම්භූතන්ති අත්ථො.

තත්ථ ‘‘යං මනො’’තිආදිනා ගාථාත්ථවසෙන චතුසච්චං නිද්ධාරෙති. ආදිතො වවත්ථාපිතෙසු ඛන්ධාදීසු ඛන්ධමුඛෙන සච්චානං කථිතත්තා සත්තානං භින්නරුචිභාවතො නානානයෙහි විපස්සනාභූමිකොසල්ලත්ථං, පුබ්බාපරසම්බන්ධදස්සනත්ථඤ්ච එවං වුත්තං ‘‘එවං…පෙ… නිද්ධාරෙතබ්බානී’’ති. සච්චමුඛෙන අස්සාදාදිකෙ නිද්ධාරෙත්වා දෙසනාහාරසම්පාතං යොජෙතුං ‘‘තත්ථ සමුදයෙනා’’තිආදිමාහ, තං වුත්තනයමෙව. යඤ්හෙත්ථ අඤ්ඤම්පි අත්ථතො න විභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා, උත්තානත්ථත්තා චාති වෙදිතබ්බං.

මනනලක්ඛණෙති මනනලක්ඛණහෙතු. ‘‘මනනලක්ඛණෙනා’’ති වා පාඨො. ඊහාභාවතො බ්‍යාපාරාභාවතො. යෙන පසාදෙන සමන්නාගතත්තා මනො ‘‘පසන්නො’’ති වුත්තො, තස්ස පසාදස්ස කිච්චං මනෙ ආරොපෙත්වා ආහ ‘‘අකාලුසියතො, ආරම්මණස්ස ඔකප්පනතො ච පසන්නෙනා’’ති. තථා සාදියනතොති වාචාය වත්තබ්බං අවත්වාව ඵස්සසාදියනතො අනුජානතො. දුතියෙ තථා සාදියනතොති කායෙන කාතබ්බං යථා කතං හොති, තථා වාචාය සංවිධානතො. තථා පසුතත්තාති යථා සුඛමන්වෙති, තථා උපචිතත්තා එවාති අත්ථො. තතොති තතො කාරණා, මනසා පසන්නෙන, භාසනෙන, කරණෙන ච හෙතුනාති වුත්තං හොති. අනඤ්ඤත්ථාති එතස්මිං පන අත්ථෙ. තතොති තතො එව. යො හි පසන්නමනො තෙන යං භාසනං, කරණඤ්ච, තතො එව නං සුඛමන්වෙතීති වුත්තං හොති. සාතභාවතොති සාතවෙදනාභාවතො. ඉට්ඨභාවතොති මනාපභාවතො. කම්මතො විපාකුප්පත්තිඵලදානසමත්ථභාවෙන කම්මස්ස නිබ්බත්තත්තා විපාකස්සෙව අනිබ්බත්තත්තාති ආහ ‘‘කතූ…පෙ… අන්වෙතීති වුත්ත’’න්ති කාරණායත්ත වුත්තිතොති කතභාවහෙතුකත්තා කම්මස්සාති අධිප්පායො. අසඞ්කන්තිතොති යස්මිං සන්තානෙ කම්මං නිබ්බත්තං, තදඤ්ඤසන්තානා සඞ්කමනතො.

ආධිපච්චයොගතොති සහජාතාධිපතිවසෙන ආධිපච්චයුත්තත්තා. සහජාතධම්මානඤ්හි තංසම්පයුත්තස්ස මනස්ස වසෙන පුබ්බඞ්ගමතා ඉධාධිප්පෙතා. තතො එවාති ආධිපච්චයොගතො එව. මනස්සාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. තෙසං ධම්මානන්ති සම්බන්ධො. කුසලභාවො යුජ්ජති පසාදස්ස යොනිසොමනසිකාරහෙතුකත්තා. නනු විභජ්ජබ්‍යාකරණෙසු තෙසං සාවකානං සද්ධා උප්පජ්ජතීති? නායං සද්ධා, තදාකාරා පන අකුසලා ධම්මා තථා වුච්චන්තීති වෙදිතබ්බං. තථා හි වක්ඛති ‘‘නායං පසාදො’’තිආදි (නෙත්ති. අට්ඨ. 76 මිස්සකහාරසම්පාතවණ්ණනා). සුඛං අන්වෙතීති යුජ්ජති කම්මස්ස ඵලදානෙ සමත්ථභාවතො. යථා හි කතං කම්මං ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා කතං උපචිතන්ති වුච්චතීති.

මනොපවිචාරා ඉධ නෙක්ඛම්මසිතා සොමනස්සූපවිචාරා, උපෙක්ඛූපවිචාරා ච වෙදිතබ්බා කුසලාධිකාරත්තා. තෙ පන යස්මා චිත්තං නිස්සායෙව පවත්තන්ති, නානිස්සාය, තස්මා වුත්තං ‘‘මනො මනොපවිචාරානං පදට්ඨාන’’න්ති. කුසලපක්ඛස්ස පදට්ඨානන්ති එත්ථ කුසලො තාව ඵස්සො කුසලස්ස වෙදනාක්ඛන්ධස්ස සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස සහජාතාදිනා පච්චයො හොති. ‘‘ඵුට්ඨො, භික්ඛවෙ, වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) වුත්තං. එවං වෙදනාදීනම්පි වෙදිතබ්බං. සද්ධාදීනම්පි පච්චයභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සබ්බස්සාති චතුභූමකස්ස. කාමාවචරා හි කුසලා ධම්මා යථාරහං චතුභූමකස්සාපි කුසලස්ස පච්චයා හොන්ති, එවං ඉතරභූමකාපි.

‘‘පසන්නෙන මනසා භාසතී’’ති වුත්තත්තා විසෙසතො සම්මාවාචාපච්චයං භාසනං ඉධාධිප්පෙතන්ති වුත්තං ‘‘භාසතීති සම්මාවාචා’’ති. තත්ථායමධිප්පායො ‘‘භාසතීති යමිදං පදං, ඉමිනා සම්මාවාචා ගහිතා හොතී’’ති. කරොතීති සම්මාකම්මන්තොති එත්ථාපි එසෙව නයො. සුපරිසුද්ධෙ කායවචීකම්මෙ ඨිතස්ස ආජීවපාරිසුද්ධි, න ඉතරස්සාති වුත්තං ‘‘තෙ සම්මාආජීවස්ස පදට්ඨාන’’න්ති. තත්ථ තෙති සම්මාවාචාකම්මන්තා. යස්මා පන ආජීවට්ඨමකෙ සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස උප්පන්නානුප්පන්නානං අකුසලධම්මානං පහානානුප්පාදනානි, අනුප්පන්නුප්පන්නානං කුසලධම්මානං උප්පාදනපාරිපූරියා ච සම්භවන්ති, තථා සම්මාවායාමෙ ඨිතස්සෙව කායාදීසු සුභසඤ්ඤාදිවිද්ධංසිනී සම්මාසති සම්භවති, තස්මා වුත්තං ‘‘සම්මාආජීවො…පෙ…පදට්ඨාන’’න්ති. ජෙට්ඨකසීලං පාතිමොක්ඛසංවරො, සද්ධාසාධනො ච සොති ආහ ‘‘තං සීලස්ස පදට්ඨාන’’න්ති.

තෙසන්ති කායවචීකම්මානං. කම්මපච්චයතායාති කුසලකම්මහෙතුකතාය.

පදත්ථො ච වුත්තනයෙනාති ‘‘මනනතො ආරම්මණවිජානනතො’’තිආදිනා.

අයං ආවට්ටොති අයං සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනවසෙන ආවට්ටො. එත්ථ හි කුසලමූලසම්මත්තමග්ගාදිනිද්ධාරණා සභාගධම්මාවට්ටනා. අවිජ්ජාභවතණ්හානං නිද්ධාරණා විසභාගධම්මාවට්ටනා.

විභත්තිහාරෙ පදට්ඨානභූමිවිභාගා වුත්තනයා, සුවිඤ්ඤෙය්‍යා චාති ධම්මවිභාගමෙව දස්සෙන්තො ‘‘නයිද’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘නයිදං යථාරුතවසෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති සුත්තස්ස නෙය්‍යත්ථතං වත්වා ‘‘යොහී’’තිආදිනා තං විවරති. ‘‘දුක්ඛමෙව අන්වෙතී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු යත්ථ කත්ථචි හිතෙසිතා කුසලමෙවාති? නයිදමීදිසං සන්ධාය වුත්තං, අධම්මං පන ධම්මොති, ධම්මඤ්ච පන අධම්මොති දීපනෙන ලොකස්ස සබ්බානත්ථබීජභූතෙසු සකලහිතසුඛුපායපටික්ඛෙපකෙසු තිත්ථකරෙසු අසන්තගුණසම්භාවනවසෙන පවත්තමිච්ඡාධිමොක්ඛං සන්ධාය වුත්තං. යො හි ලොකෙ අප්පමත්තකම්පි පුඤ්ඤං කාතුකාමං පාපිකං දිට්ඨිං නිස්සාය පටිබාහති, සොපි ගාරය්හො, කිමඞ්ගං පන අරියවිනයෙ සම්මාපටිපත්තිං පටිබාහන්තෙසූති දුක්ඛඵලාව තත්ථ සම්භාවනාපසංසා පයිරුපාසනා. තථා හි වුත්තං – ‘‘න ඛො අහං, මොඝපුරිස, අරහත්තස්ස මච්ඡරායාමි, අපිච තුය්හෙවෙතං පාපකං දිට්ඨිගතං…පෙ… දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තතී’’ති (දී. නි. 3.7), ‘‘යො නින්දියං පසංසති (සු. නි. 663; සං. නි. 1.180, 181; අ. නි. 4.3; නෙත්ති. 92), සබ්බස්සාපි අනත්ථස්ස මූලං බාලූපසෙවනා’’ති ච.

ඉදඤ්හි සුත්තන්ති ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා…පෙ…පද’’න්ති (ධ. ප. 1, 2) පඨමං ගාථං සන්ධාය වදති. එතස්සාති සංවණ්ණියමානසුත්තස්ස.

කිච්චපඤ්ඤත්තීති අධිපතිපච්චයසඞ්ඛාතස්ස කිච්චස්ස පඤ්ඤාපනං. පධානපඤ්ඤත්තීති පධානභාවස්ස පඤ්ඤාපනා. සහජාතපඤ්ඤත්තීති තෙසං ධම්මානං මනසා සහභාවපඤ්ඤාපනා.

මහාභූතාතීති ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන මහාභූතාවිනාභාවී සබ්බො රූපධම්මො සඞ්ගය්හති.

‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’’ති සමාසපදෙ ‘‘මනො’’ති පදං තදවයවමත්තන්ති ආහ ‘‘නෙව පදසුද්ධී’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමාති පදසුද්ධී’’ති. ‘‘ඡායාව අනපායිනී’’ති ඉදං සුඛානුගමස්ස උදාහරණමත්තං, න යථාධිප්පෙතත්ථපරිසමාපනං. ‘‘සුඛමන්වෙතී’’ති පන යථාධිප්පෙතත්ථපරිසමාපනන්ති වුත්තං ‘‘පදසුද්ධි චෙව ආරම්භසුද්ධි චා’’ති.

එකත්තතාති මනොපුබ්බඞ්ගමාදිසාමඤ්ඤං සන්ධාය වදති. එවං සෙසෙසුපි. වෙමත්තතා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’’තිආදිනා සාමඤ්ඤතො වුත්තධම්මෙ පසාදො ධාරණාය නිවත්තෙත්වා පසන්නසඞ්ඛාතෙ විසෙසෙ අවට්ඨාපනතො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. පසාදො සිනෙහසභාවො, අස්සද්ධියං විය ලූඛසභාවං දොසං විනොදෙතීති ආහ ‘‘බ්‍යාපාදවික්ඛම්භනතො’’ති. බහිද්ධාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුං සන්ධායාහ. ඔකප්පනතොති ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා අනුපක්ඛන්දිත්වා සද්දහනතො.

දෙය්‍යධම්මාදයොති එත්ථ ආදිසද්දෙන සංවෙගහිරොත්තප්පකසිණමණ්ඩලාදයො සඞ්ගය්හන්ති. ඉට්ඨාරම්මණාදයොති ආදිසද්දෙන ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණා, ද්වාරධම්මා, මනසිකාරොති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා ඵස්සොති යථා වෙදනාදීනං ඉට්ඨාරම්මණාදයො පච්චයො, එවං ඵස්සොපීති පච්චයතාසාමඤ්ඤමෙව උපසංහරති තථා-සද්දො. වෙදනාදීනන්ති හි වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා ගහිතා. විඤ්ඤාණස්ස වෙදනාදයොති නාමරූපං සන්ධාය වදති.

‘‘සීලමයස්ස අදොසො පදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං ඛන්තිපධානත්තා සීලස්ස. අධිට්ඨාතීති අනුයුඤ්ජති උප්පාදෙති. සොති එවං කුසලචිත්තං භාවෙන්තො. ‘‘අනුප්පන්නාන’’න්තිආදිනා භාවනාපහානසමාරොපනානි දස්සෙන්තො නිබ්බෙධභාගියවසෙන ගාථාය අත්ථං විචිනිත්වා සමාරොපෙති, එවම්පි සක්කා යොජෙතුන්ති වාසනාභාගියවසෙන පදට්ඨානනිද්දෙසෙ උදාහරීයති.

එවං ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති ගාථාය වසෙන හාරසම්පාතයොජනාවිධිං දස්සෙත්වා ඉදානි ගාථාන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘තථා දදතො පුඤ්ඤ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ භාවනාමයන්ති පඤ්ඤාභාවනාමයං.

‘‘අලොභො කුසලමූල’’න්තිආදි දානාදීනං අලොභාදිපධානත්තා වුත්තං, සබ්බත්ථ ච ‘‘වුත්ත’’න්ති පදං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. තෙසන්ති රාගාදීනං. නිස්සරණන්ති ච පරිනිබ්බානමෙව සන්ධාය වදති.

පරිච්චාගසීලො අලොභජ්ඣාසයො කාමෙසු ආදීනවදස්සාවී සම්මදෙව සීලං පරිපූරෙතීති ආහ ‘‘දදතො…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. ඉධ ඔළාරිකා නාම කිලෙසා වීතික්කමාවත්ථානං, තප්පහානං තදඞ්ගප්පහානෙන වෙදිතබ්බං. මජ්ඣිමානන්ති පරියුට්ඨානාවත්ථානං. සුඛුමානන්ති අනුසයාවත්ථානං. කතාවීභූමි න්ති ඛීණාසවභූමිං.

දදතොති මග්ගසහගතෙන අලොභෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස අභයදානං දදතො. පුඤ්ඤන්ති ලොකුත්තරකුසලං. සංයමතොති මග්ගපරියාපන්නෙහි සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවෙහි දිට්ඨෙකට්ඨාදිසංකිලෙසතො මග්ගසංයමෙන සංයමන්තස්ස. වෙරන්ති පාණාතිපාතාදිපාපං. කුසලොති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා කුසලො විචක්ඛණො. ජහාති පාපකන්ති තෙහි තෙහි මග්ගෙහි තං තං පහාතබ්බං පාපධම්මං ඔධිසො ජහාති සමුච්ඡින්දති. තෙනාහ ‘‘මග්ගො වුත්තො’’ති.

‘‘දදතො’’තිආදිනා පුබ්බෙ අවිභාගෙන කුසලමූලානි උද්ධටානීති ඉදානි විභාගෙන තානි උද්ධරන්තො ‘‘ලොකියකුසලමූල’’න්තිආදිමාහ.

පුථුජ්ජනභූමි සෙක්ඛභූමි දස්සිතා පහානස්ස විප්පකතභාවදීපනතො. අසෙක්ඛභූමි දස්සිතා අනුපාදාපරිනිබ්බානදීපනතො.

සග්ගගාමිනී පටිපදා පුබ්බභාගප්පටිපත්ති.

පුඤ්ඤෙ කථිතෙ පුඤ්ඤඵලම්පි කථිතමෙව හොතීති වුත්තං ‘‘දදතො…පෙ… දෙසනමාහා’’ති. සච්චකම්මට්ඨානෙන විනා සංකිලෙසප්පහානං නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කුසලො…පෙ… දෙසනමාහා’’ති.

වෙරසද්දො අදින්නාදානාදිපාපධම්මෙසුපි නිරුළ්හොති වුත්තං ‘‘එවං සබ්බානිපි සික්ඛාපදානි විත්ථාරෙතබ්බානී’’ති. ද්වෙපි විමුත්තියො සෙක්ඛාසෙක්ඛවිමුත්තියො, සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසවිමුත්තියො ච. තථා හි වක්ඛති ‘‘නිබ්බුතොති ද්වෙ නිබ්බානධාතුයො’’තිආදි (නෙත්ති. අට්ඨ. 76).

කාරණූපචාරෙන, කාරණග්ගහණෙන වා ඵලං ගහිතන්ති ආහ ‘‘ද්වෙ සුගතියො’’තිආදි. වට්ටවිවට්ටසම්පත්තියො ඉමිස්සා දෙසනාය ඵලං, තස්ස දානං සීලං භාවනා උපායො, ‘‘සම්පත්තිද්වයං ඉච්ඡන්තෙන දානාදීසු අප්පමත්තෙන භවිතබ්බ’’න්ති අයමෙත්ථ භගවතො ආණත්තීති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘ඵලාදීනි යථාරහං වෙදිතබ්බානී’’ති.

විචයොති විචයහාරසම්පාතො, සො වුච්චතීති අත්ථො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. ‘‘තිවිධම්පි දානමය’’න්තිආදිනා පදත්ථවිචයං දස්සෙති, තෙන අස්සාදාදයො, ඉතරෙ ච විචයහාරපදත්ථා අත්ථතො විචිතා එව හොන්තීති. රූපාදිආරම්මණස්ස පරිච්චාගො වුත්තොති සම්බන්ධො. සබ්බොති සකලො අනවසෙසතො කිච්චස්ස වුත්තත්තා.

දානාභිරතස්ස චාගාධිට්ඨානං පාරිපූරිං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘දදතො…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. විරතිසච්චෙ, වචීසච්චෙ ච තිට්ඨතො සච්චාධිට්ඨානං පාරිපූරිං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘සංයම…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. කොසල්ලයොගතො ච පාපප්පහානතො ච පඤ්ඤාපාරිපූරිං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘කුසලො…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. අනවසෙසරාගාදීසු පහීනෙසු උපසමො උපට්ඨිතො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘රාග…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති.

කුසලොති පුග්ගලාධිට්ඨානෙන කොසල්ලසම්මාදිට්ඨි වුත්තාති ආහ ‘‘කුසලො…පෙ… මග්ගඞ්ගාදිභාවෙන එකලක්ඛණත්තා’’ති. ආදිසද්දෙන බොධිපක්ඛියභාවාදිං සඞ්ගණ්හාති. ඛෙපෙතබ්බභාවෙනාති පහාතබ්බභාවෙන.

අවෙරතන්ති අසපත්තතං. කුසලධම්මෙහීති අනවජ්ජධම්මෙහි, ඵලනිබ්බානෙහීති අධිප්පායො. දානස්ස මහප්ඵලතා, සීලාදිගුණෙහි සත්ථු අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවො, අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති ඉමෙසං පච්චවෙක්ඛණා ඉමස්ස දානස්ස නිදානන්ති අයමත්ථො පාළියං නිරුළ්හොව. නිබ්බචනනිදානසන්ධයො සුවිඤ්ඤෙය්‍යාවාති ආහ ‘‘නිබ්බචනනිදානසන්ධයො වත්තබ්බා’’ති.

පටිපක්ඛනිද්දෙසෙන සමුදයොති දෙසනත්ථං පටිපක්ඛනිද්දෙසනෙන නිද්ධාරිතො අයං මච්ඡරියාදිසංකිලෙසපක්ඛිකො සමුදයො. අලොභෙන…පෙ… දානාදීහීති යෙහි අලොභාදීහි දානාදයො ධම්මා සම්භවන්ති, තානි දානාදිග්ගහණෙනෙව ගහිතානීති කුසලමූලානි නිද්ධාරෙති ‘‘ඉමානි තීණි කුසලානී’’ති. තෙසන්ති කුසලමූලානං.

භයහෙතු දෙති පණ්ණාකාරාදිවසෙන. රාගහෙතු දෙති සභාගවත්ථුස්ස. ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු දෙති ලඤ්ජාදිවසෙන. අනුකම්පන්තො වා කරුණාඛෙත්තෙ. අපචයමානො ගුණඛෙත්තෙ, උපකාරඛෙත්තෙ වා. භයූපරතොති භයෙන ඔරතො. තෙන තථාරූපෙන සංයමෙන වෙරං න චියතෙව. එවං සබ්බස්ස අකුසලස්ස පාපකො විපාකොති යොජනා.

‘‘දදතො’’තිආදිනා යථා දානපටික්ඛෙපෙන පරිවත්තනං දස්සිතං, එවං පහානපටික්ඛෙපෙනපි පරිවත්තනං දස්සෙතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘අකුසලො පන න ජහාතී’’ති.

කම්මඵලං සද්දහන්තො දානකිරියායං පදහන්තො යෙන විධිනා දානං දාතබ්බං, තත්ථ සතිං උපට්ඨපෙන්තො චිත්තං සමාදහන්තො සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛරොන්තො දානෙ සම්මාපටිපන්නො හොතීති ආහ ‘‘දානං නාම…පෙ… හොතී’’ති.

භාවනාපහානසමාරොපනානි පාළියං සරූපතො විඤ්ඤායන්තීති පදට්ඨානවෙවචනසමාරොපනානි දස්සෙතුං ‘‘තං සීලස්ස පදට්ඨාන’’න්තිආදි වුත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. අඤ්ඤඤ්ච යදෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං වුත්තනයත්තා, උත්තානත්ථත්තා චාති වෙදිතබ්බං.

හාරසම්පාතවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.