14. අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

46. ධාරයිතබ්බාති උපධාරෙතබ්බා, උපලක්ඛිතබ්බාති අත්ථො. වුත්තමෙව ‘‘සාමඤ්ඤවිසෙසකප්පනාය වොහාරභාවෙන අනවට්ඨානතො’’තිආදිනා (නෙත්ති. අට්ඨ. 14).

තං තං ඵලන්ති නිරයාදිං තං තං ඵලං. අඤ්චිතාති ගතා. යොනීති එකජාති. සමානවසෙන මිස්සීභවති එතායාති හි යොනි, උපපත්ති. පෙච්චාති මරිත්වා. උස්සන්නතායාති විතක්කබහුලතාය. ‘‘උස්සන්නත්තා’’තිපි වදන්ති. සස්සතාදීහි වා උස්සන්නත්තා. අසුරජාතියා නිබ්බත්තාපනකො අසුරජාතිනිබ්බත්තනකො.

සඞ්ඛාති පඤ්ඤා. පඤ්ඤාපධානා ච භාවනාති ආහ ‘‘පටිසඞ්ඛාය පටිපක්ඛභාවනායා’’ති.

47. පත්ථටභාවෙන පථවී. සභාවධාරණට්ඨෙන, නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ච ධාතු. ආපීයති, අප්පායතීති වා ආපො. තෙජනවසෙන තික්ඛතාවසෙන, දහනවසෙන වා තෙජො. වායනවසෙන වෙගගමනවසෙන, සමුදීරණවසෙන වා වායො. වීසති ආකාරාති කෙසාදයො වීසති කොට්ඨාසා, පකාරා වා. කක්ඛළලක්ඛණාධිකතාය කෙසාදී කක්ඛළලක්ඛණා වුත්තා.

පාටියෙක්කො පථවීධාතුකොට්ඨාසොති පථවීකොට්ඨාසමත්තො, අත්තසුඤ්ඤධම්මමත්තොති අත්ථො. සන්තප්පතීති එත්ථ සරීරපකතිමතික්කමිත්වා උණ්හභාවො සන්තාපො, සරීරදහනවසෙන පවත්තො මහාදාහො, අයමෙතෙසං විසෙසො. යෙන ච ජීරීයතීති එකාහිකාදිජරාරොගෙන ජරීයතීති ච අත්ථො යුජ්ජති. ‘‘සතවාරං තාපෙත්වා තාපෙත්වා උදකෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටසප්පි සතධොතසප්පී’’ති වදන්ති. රසරුධිරමංසමෙදන්හාරුඅට්ඨිඅට්ඨිමිඤ්ජා රසාදයො. කෙචි න්හාරුං අපනෙත්වා සුක්කං සත්තමං ධාතුං වදන්ති. විවෙකන්ති විසුංභාවං, විසදිසභාවන්ති අත්ථො. වත්ථුසඞ්ඛාතො හි ආහාරො පරිණාමං ගච්ඡන්තො පාණභක්ඛගහණිපදනිය මුත්තකරීසභාවෙහි විය අත්තනාපි විසදිසරසසඞ්ඛාතං විසුංභාවං නිබ්බත්තෙන්තො තබ්භාවං ගච්ඡතීති වුච්චති, තථා රසාදයොපි රුධිරාදිකොට්ඨාසං. තෙනාහ ‘‘රසාදිභාවෙන විවෙකං ගච්ඡතී’’ති.

සභාවලක්ඛණතොති අසුචිභාවෙන ලක්ඛිතබ්බතො.

48. යාථාවසරසලක්ඛණන්ති රසිතබ්බොති රසො, පටිවිජ්ඣිතබ්බො සභාවො, අත්තනො රසො සරසො, යාථාවො සරසො, යාථාවසරසො යාථාවසරසො එව ලක්ඛිතබ්බත්තා ලක්ඛණන්ති යාථාවසරසලක්ඛණං. අථ වා යාථාවසරසලක්ඛණන්ති අවිපරීතං අත්තනො පවත්තිසඞ්ඛාතං කිච්චඤ්චෙව පීළනසඞ්ඛාතං ලක්ඛණඤ්ච. ‘‘ඉදං කිච්චං, ඉදං ලක්ඛණ’’න්ති අවිජ්ජාහෙතු ඤාතුං න සක්කොති, තබ්බිසයඤාණුප්පත්තිං නිවාරෙන්තී ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨතීති වුත්තා. තෙන වුත්තං ‘‘ජානිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙතී’’ති. තයිදමස්සා කිච්චන්ති කිච්චතො කථිතා. කථිතාති ච වුත්තා, යතො ච අවිජ්ජා අසම්පටිවෙධරසාති වුච්චති. ජායති එත්ථාති ජාති, උප්පත්තිට්ඨානං. යදිපි නිරොධමග්ගෙ අවිජ්ජා ආරම්මණං න කරොති, තෙ පන ජානිතුකාමස්ස තප්පටිච්ඡාදනවසෙන අනිරොධමග්ගෙසු නිරොධමග්ගග්ගහණස්ස කාරණභාවෙන පවත්තමානා තත්ථ උප්පජ්ජතීති වුච්චති, තෙසම්පි අවිජ්ජාය උප්පත්තිට්ඨානතා හොති, ඉතරෙසං ආරම්මණභාවෙන චාති.

අත්ථානත්ථන්ති හිතාහිතං. සම්මොහවිනොදනියං පන ‘‘අත්ථත්ථ’’න්ති (විභ. අට්ඨ. 226) වුත්තං, තත්ථ අත්ථො එව අත්ථත්ථොති අත්ථස්ස අවිපරීතතාදස්සනත්ථං දුතියෙන අත්ථසද්දෙන විසෙසනං. න හි ඤාණං අනත්ථෙ ‘‘අත්ථො’’ති ගණ්හාතීති. කාරණාකාරණන්ති එත්ථාපි එවං දට්ඨබ්බං. අත්ථත්ථන්ති වා ආමෙඩිතවචනං සබ්බෙසං අත්ථානං පාකටකරණභාවප්පකාසනත්ථං, ඵලං ඵලන්ති අත්ථො, හිතපරියායෙපි එසෙව නයො. න්ති අත්ථානත්ථාදිකං. ආකාරන්ති අත්ථාදිකාරණමෙව.

පටිවිද්ධස්ස පුන අවෙක්ඛනා පච්චවෙක්ඛණා. දුචින්තිතචින්තිතාදිලක්ඛණස්ස බාලස්ස භාවො බාල්‍යං. සම්පජානාතීති සමං පකාරෙහි ජානාති. බලවමොහො පමොහො. සමන්තතො මොහනං සම්මොහො. දුග්ගතිගාමිකම්මස්ස විසෙසපච්චයත්තා අවින්දියං. වින්දතීති ලභති. අනවජ්ජධම්මානං විජ්ජා විය විසෙසපච්චයො න හොතීති වින්දියං න වින්දති. අයං අවිජ්ජාය වෙමත්තතාති අයං ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා කිච්චජාතිලක්ඛණෙහි වුත්තො අවිජ්ජාය අවිසෙසො. විජ්ජාතිආදීනං වුත්තනයානසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පාසාණසක්ඛරවාලිකාවිරහිතා භූමි සණ්හාති ‘‘සණ්හට්ඨෙනා’’ති වුත්තං.

තත්තකමෙව කාලන්ති පඤ්චකප්පසතානි. විභූතං සමත්තික්කන්තං රූපසඤ්ඤාසඞ්ඛාතං රූපං එතායාති විභූතරූපං, සමාපත්තින්ති පදත්ථො. න හි කාචි අරූපසමාපත්ති රූපසඤ්ඤාසහගතා පවත්තීති. නිරොධසමාපත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තත්ථ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා විසුං ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘සෙසාරුප්පසමාපත්තියො’’ති.

දමථං අනුපගච්ඡන්තො දුට්ඨස්සො ඛලුඞ්කස්සො. උත්තරිදමථායාති අරියමග්ගදමථාය.

ඉතරොති දුක්ඛාපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො, සුඛාපටිපදො ච ඛිප්පාභිඤ්ඤො. උභයතොභාගෙහීති රූපකායනාමකායභාගෙහි. උභයතොති වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවිමුත්තිවසෙන.

අනෙකොපීති සභාවෙන අනෙකොපි. එකසද්දාභිධෙය්‍යතායාති සාමඤ්ඤසද්දාභිධෙය්‍යතාය.

අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.