2. ගරුකාපත්තිනිද්දෙසවණ්ණනා
10. ඉදානි සඞ්ඝාදිසෙසං පකාසෙතුං ‘‘මොචෙතුකාමචිත්තෙනා’’තිආදිමාරද්ධං. තත්ථ මොචෙතුං කාමෙතීති මොචෙතුකාමං, මොචෙතුකාමඤ්ච තං චිත්තඤ්චාති මොචෙතුකාමචිත්තං, තෙන, මොචනස්සාදචිත්තෙනාති අත්ථො. එකාදසන්නඤ්හි රාගානං එකෙන මොචනස්සාදෙන ආපත්ති හොතීති වුත්තං හොති.
තත්‍රිමෙ එකාදස අස්සාදා මොචනස්සාදො මුච්චනස්සාදො මුත්තස්සාදො මෙථුනස්සාදො ඵස්සස්සාදො කණ්ඩූවනස්සාදො දස්සනස්සාදො නිසජ්ජස්සාදො වාචස්සාදො ගෙහසිතපෙමං වනභඞ්ගියන්ති. තත්ථ මොචනස්සාදචෙතනාය චෙතෙන්තො චෙව අස්සාදෙන්තො ච උපක්කමති, මුච්චති, සඞ්ඝාදිසෙසො, න මුච්චති චෙ, ථුල්ලච්චයං. සචෙ පන සයනකාලෙ රාගපරියුට්ඨිතො හුත්වා ඌරුනා වා මුට්ඨිනා වා අඞ්ගජාතං ගාළ්හං පීළෙත්වා මොචනත්ථාය සඋස්සාහො සුපති, සුපන්තස්ස චස්ස අසුචි මුච්චති, සඞ්ඝාදිසෙසො. මුච්චනස්සාදෙ අත්තනො ධම්මතාය මුච්චමානං අස්සාදෙති, න උපක්කමති, මුච්චති, අනාපත්ති. මුත්තස්සාදෙ අත්තනො ධම්මතාය මුත්තෙ ඨානා චුතෙ අසුචිම්හි පච්ඡා අස්සාදෙන්තස්ස විනා උපක්කමෙන මුච්චති, අනාපත්ති. මෙථුනස්සාදෙ මෙථුනරාගෙන මාතුගාමං ගණ්හාති, තෙන අසුචි මුච්චති, අනාපත්ති, දුක්කටං පන ආපජ්ජති. ඵස්සස්සාදො දුවිධො අජ්ඣත්තිකො බාහිරො චාති. තත්ථ අත්තනො නිමිත්තං ‘‘ථද්ධං, මුදුකන්ති ජානිස්සාමී’’ති වා ලොලභාවෙන වා කීළාපයතො අසුචි මුච්චති, අනාපත්ති. බාහිරඵස්සස්සාදෙ පන කායසංසග්ගරාගෙන ඉත්ථිං ඵුසතො, ආලිඞ්ගතො ච අසුචි මුච්චති, අනාපත්ති, කායසංසග්ගසඞ්ඝාදිසෙසං පන ආපජ්ජති.
කණ්ඩූවනස්සාදෙ දද්දුකච්ඡුපිළකපාණකාදීනං අඤ්ඤතරෙන ඛජ්ජමානං නිමිත්තං කණ්ඩූවනස්සාදෙන කණ්ඩූවතො අසුචි මුච්චති, අනාපත්ති. දස්සනස්සාදෙ ඉත්ථියා අනොකාසං උපනිජ්ඣායතො අසුචි මුච්චති, අනාපත්ති, දුක්කටං පන හොති. නිසජ්ජස්සාදෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො නිසින්නස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති, රහොනිසජ්ජාපත්ති පන හොති. වාචස්සාදෙ මාතුගාමං මෙථුනප්පටිසංයුත්තාහි වාචාහි ඔභාසන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති, දුට්ඨුල්ලවාචාසඞ්ඝාදිසෙසං පන ආපජ්ජති. ගෙහසිතපෙමෙ මාතාදීනං මාතාදිපෙමෙන ආලිඞ්ගනාදිං කරොන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති. වනභඞ්ගං සන්ථවකරණත්ථාය ඉත්ථියා පෙසිතපුප්ඵාදිවනභඞ්ගසඤ්ඤිතං පණ්ණාකාරං ‘‘ඉත්ථන්නාමාය ඉමං පෙසිත’’න්ති අස්සාදෙන ආමසන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්තීති. එවමෙතෙසු මොචනස්සාදෙන ආපත්ති හොතීති දස්සෙතුං ‘‘මොචෙතු…පෙ… නා’’ති වුත්තං. අථ වා මොචෙතුකාමං චිත්තං යස්ස සොයං මොචෙතුකාමචිත්තො, තෙන, ඉත්ථම්භූතෙ කරණවචනං, මොචෙතුකාමචිත්තො හුත්වාති අත්ථො.
උපක්කම්මාති හත්ථාදීසු යෙන කෙනචි නිමිත්තෙ උපක්කමිත්වාති අත්ථො. විමොචයන්ති යං අන්තමසො එකා ඛුද්දකමක්ඛිකා පිවෙය්‍ය, තත්තකම්පි විමොචෙන්තොති අත්ථො. සුක්කන්ති නීලපීතලොහිතොදාතතක්කතෙලදකඛීරදධිසප්පිවණ්ණසඞ්ඛාතෙසු දසවිධෙසු සුක්කෙසු යං කිඤ්චි සුක්කං. අඤ්ඤත්‍ර සුපිනාති යා සුපිනන්තෙ සුක්කවිස්සට්ඨි හොති, තං ඨපෙත්වාති අත්ථො. සමණොති යො කොචි උපසම්පන්නො. ගරුකන්ති සඞ්ඝාදිසෙසං. ඵුසෙති ආපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො. චෙතනා උපක්කමො මුච්චනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානීති. සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදං.
11. ඉදානි කායසංසග්ගං දස්සෙතුං ‘‘කායසංසග්ගරාගෙනා’’තිආදිමාරද්ධං. භික්ඛු මනුස්සිත්ථියා මනුස්සිත්ථිසඤ්ඤී හුත්වා කායසංසග්ගරාගෙන උපක්කමිත්වා මනුස්සිත්ථිං පරාමසන්තො සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජෙය්‍යාති යොජනා. තත්ථ කායසංසග්ගරාගෙනාති හත්ථග්ගහණාදිකායසම්ඵස්සෙන රාගෙන කායමිස්සරාගෙන. මනුස්සිත්ථින්ති තදහුජාතම්පි ජීවමානකමනුස්සිත්ථිං. පරාමසන්ති පරාමසන්තො, ඉත්ථීති සඤ්ඤා ඉත්ථිසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති ඉත්ථිසඤ්ඤී, ඉත්ථිසඤ්ඤී හුත්වාති අත්ථො. මනුස්සිත්ථී, ඉත්ථිසඤ්ඤිතා, කායසංසග්ගරාගො, තෙන රාගෙන වායාමො, හත්ථග්ගාහාදිසමාපජ්ජනන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. කායසංසග්ගසික්ඛාපදං.
12. ඉදානි දුට්ඨුල්ලං දස්සෙතුං ‘‘දුට්ඨුල්ලවාචස්සාදෙනා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ දුට්ඨුල්ලවාචස්සාදෙනාති වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගමෙථුනධම්මප්පටිසංයුත්තවාචස්සාදරාගෙන. මග්ගං වාරබ්භ මෙථුනන්ති වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගානං අඤ්ඤතරං මග්ගං වා මෙථුනං වා ආරබ්භාති අත්ථො. ඔභාසන්තොති අවභාසන්තො. මනුස්සිත්ථින්ති විඤ්ඤුං පටිබලං සුභාසිතදුබ්භාසිතං දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලං සල්ලක්ඛණසමත්ථං මනුස්සිත්ථිං. සුණමානන්ති සුණන්තිං. ඉමිනා පටිබලායපි ඉත්ථියා අවිඤ්ඤත්තිපථෙ ඨිතාය දූතෙන වා පණ්ණෙන වා ආරොචෙන්තස්ස දුට්ඨුල්ලවාචාපත්ති න හොතීති දීපිතං හොති. මනුස්සිත්ථී, ඉත්ථිසඤ්ඤිතා, දුට්ඨුල්ලවාචස්සාදරාගො, තෙන රාගෙන ඔභාසනං, තඞ්ඛණවිජානනන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. දුට්ඨුල්ලවාචස්සාදසික්ඛාපදං.
13. ඉදානි අත්තකාමපාරිචරියං දස්සෙතුං ‘‘වණ්ණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ යො භික්ඛු අත්තනො කාමපාරිචරියාය වණ්ණං වත්වා මෙථුනරාගෙන ඉත්ථිං මෙථුනං යාචමානො ගරුං ඵුසෙති සම්බන්ධො. වණ්ණං වත්වාති ගුණං ආනිසංසං පකාසෙත්වා. අත්තනොකාමපාරිචරියායාති මෙථුනධම්මසඞ්ඛාතෙන කාමෙන පාරිචරියා කාමපාරිචරියා, අත්තනො අත්ථාය කාමපාරිචරියා අත්තනොකාමපාරිචරියා, අලුත්තසමාසොයං. අථ වා අත්තනොති කත්වත්ථෙ සාමිවචනං, අත්තනො කාමිතා ඉච්ඡිතාති අත්තනොකාමා, සයං මෙථුනරාගවසෙන පත්ථිතාති අත්ථො, අත්තනොකාමා ච සා පාරිචරියා චාති අත්තනොකාමපාරිචරියා, තාය අත්තනොකාමපාරිචරියාය, ‘‘එතදග්ගං, භගිනි, පාරිචරියානං, යා මාදිසං සීලවන්තං කල්‍යාණධම්මං බ්‍රහ්මචාරිං එතෙන ධම්මෙන පරිචරෙය්‍යා’’ති එවං වණ්ණං වත්වාති අත්ථො. යාචධාතුනො ද්විකම්මිකත්තා ‘‘ඉත්ථිං මෙථුනං යාචමානො’’ති වුත්තං. තත්ථ ඉත්ථින්ති දුට්ඨුල්ලොභාසනෙ වුත්තප්පකාරං ඉත්ථිං. මනුස්සිත්ථී, ඉත්ථිසඤ්ඤිතා, අත්තකාමපාරිචරියාය රාගො, තෙන රාගෙන වණ්ණභණනං, තඞ්ඛණවිජානනන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. අත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදං.
14. ඉදානි සඤ්චරිත්තං දස්සෙතුං ‘‘සන්දෙස’’න්ත්‍යාදිමාරද්ධං. තත්ථ භික්ඛු පුරිසස්ස වා සන්දෙසං, ඉත්ථියා වා සන්දෙසං පටිග්ගහෙත්වා වීමංසිත්වා පච්චාහරන්තො ගරුකං ඵුසෙති සම්බන්ධො. තත්ථ සන්දෙසන්ති ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං මාතුරක්ඛිතං බ්‍රූහි ‘හොහි කිර ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා ධනක්කීතා’’ති (පාරා. 305) එවං වුත්තං පුරිසස්ස සාසනං, ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං පුරිසං බ්‍රූහි ‘අහං තස්ස භරියා භවිස්සාමී’’ති (පාරා. 326-327 ථොකං විසදිසං) එවං වුත්තං ඉත්ථියා සාසනං. පටිග්ගණ්හිත්වාති ‘‘සාධු උපාසකා’’ති වා ‘‘හොතූ’’ති වා ‘‘ආරොචෙස්සාමී’’ති වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන වචීභෙදං කත්වා වා සීසකම්පනාදීහි වා පටිග්ගණ්හිත්වා සම්පටිච්ඡිත්වාති අත්ථො. වීමංසිත්වාති වුත්තප්පකාරෙන සාසනං ගහෙත්වා පුරිසස්ස වා ඉත්ථියා වා තෙසං අවස්සාරොචනකානං මාතාපිතාභාතාභගිනිආදීනං වා ආරොචෙත්වාති අත්ථො. හරංපච්චාති එත්ථ ‘‘පච්චාහර’’න්ති වත්තබ්බෙ ඡන්දහානිභයා හර-සද්දං පුබ්බනිපාතං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යත්ථ පහිතෙන තත්ථ ගන්ත්වා තෙන ආරොචිතා සා ඉත්ථී ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡතු වා පටික්ඛිපතු වා ලජ්ජාය වා තුණ්හී හොතු, පුන ආගන්ත්වා තස්ස පුරිසස්ස හරන්තො එත්තාවතා ඉමාය පටිග්ගහණාරොචනප්පච්චාහරණසඞ්ඛාතාය තිවඞ්ගසම්පත්තියා සො භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො. තෙසං මනුස්සජාතිකතා, අලංවචනීයතා, පටිග්ගණ්හනවීමංසනප්පච්චාහරණානීති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදං.
15. ඉදානි අමූලකං පකාසෙතුං ‘‘චාවෙතුකාමො’’තිආදිමාරද්ධං. චාවෙතුකාමො භික්ඛු අමූලන්තිමවත්ථුනා අඤ්ඤං සුණමානං භික්ඛුං චොදෙන්තො වා චොදාපෙන්තො වා ගරුං ඵුසෙති සම්බන්ධො. තත්ථ චාවෙතුකාමොති බ්‍රහ්මචරියා චාවෙතුකාමො. චොදෙන්තොති ‘‘ත්වං පාරාජිකං ධම්මං ආපන්නොසි, අස්සමණොසි, අසක්‍යපුත්තියොසී’’තිආදීහි වචනෙහි සයං චොදෙන්තොති අත්ථො. එවං චොදෙන්තස්ස වාචාය වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසො. අමූලන්තිමවත්ථුනාති යං චොදකෙන චුදිතකම්හි පුග්ගලෙ අදිට්ඨං අසුතං අපරිසඞ්කිතං, ඉදං එතෙසං දස්සනසවනපරිසඞ්කිතසඞ්ඛාතානං මූලානං අභාවතො නාස්ස මූලන්ති අමූලං, අන්තිමං වත්ථු යස්ස පාරාජිකස්ස තදිදං අන්තිමවත්ථු, අමූලඤ්ච තං අන්තිමවත්ථු චෙති අමූලන්තිමවත්ථු, තෙන අමූලන්තිමවත්ථුනා, භික්ඛුනො අනුරූපෙසු එකූනවීසතියා පාරාජිකෙසු අඤ්ඤතරෙනාති අත්ථො. චොදාපයන්ති චොදාපයන්තො, තස්ස සමීපෙ ඨත්වා අඤ්ඤං භික්ඛුං ආණාපෙත්වා චොදාපෙන්තො තස්ස ආණත්තස්ස වාචාය වාචාය ගරුං ඵුසෙති අත්ථො. සුණමානන්ති ඉමිනා පරම්මුඛා දූතෙන වා පණ්ණෙන වා චොදෙන්තස්ස න රුහතීති දීපිතං හොති. පරම්මුඛා පන සත්තහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි වදන්තස්ස දුක්කටං. යං චොදෙති, තස්ස උපසම්පන්නොති සඞ්ඛ්‍යූපගමනං, තස්මිං සුද්ධසඤ්ඤිතා, යෙන පාරාජිකෙන චොදෙති, තස්ස දිට්ඨාදිවසෙන අමූලකතා, චාවනාධිප්පායෙන සම්මුඛා චොදනා, තස්ස තඞ්ඛණවිජානනන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. අමූලකසික්ඛාපදං.
16. ඉදානි අඤ්ඤභාගියං දස්සෙතුං ‘‘ලෙසමත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ලෙසමත්තමුපාදායාති ජාතිනාමගොත්තලිඞ්ගාපත්තිපත්තචීවරූපජ්ඣායාචරියසෙනාසනලෙසසඞ්ඛාතෙසු දසසු ලෙසෙසු යො තස්මිං පුග්ගලෙ දිස්සති, තං ලෙසමත්තං උපාදාය නිස්සාය භික්ඛුං බ්‍රහ්මචරියා චාවෙතුකාමො අමූලන්තිමවත්ථුනා සුණමානං භික්ඛුං චොදෙන්තො ගරුං ඵුසෙති අත්ථො. කථං? අඤ්ඤො ඛත්තියජාතිකො ඉමිනා චොදකෙන පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොති, සො අඤ්ඤං අත්තනො වෙරිං ඛත්තියජාතිකං භික්ඛුං පස්සිත්වා තං ඛත්තියජාතිලෙසං ගහෙත්වා එවං ‘‘ඛත්තියො මයා දිට්ඨො පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො, ත්වං ඛත්තියො පාරාජිකං ධම්මං ආපන්නොසී’’ති වා ‘‘ත්වං සො ඛත්තියො, නාඤ්ඤො, පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නොසී’’ති වා චොදෙති, එවං නාමලෙසාදයොපි වෙදිතබ්බා. අඞ්ගානි පනෙත්ථ අනන්තරසදිසානි. අඤ්ඤභාගියසික්ඛාපදං.
ගරුකාපත්තිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.