1. පාරාජිකනිද්දෙසවණ්ණනා
1. ඉදානි සබ්බසික්ඛානං පන මූලභූතත්තා අධිසීලසික්ඛාව පඨමං වුත්තා, තත්‍රාපි මහාසාවජ්ජත්තා, මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන පවත්තනතො ච සබ්බපඨමං පාරාජිකං ජානිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සං නිමිත්ත’’න්ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ මග්ගත්තයෙ සං නිමිත්තං පවෙසන්තො භික්ඛු චුතොති අත්ථො. සං නිමිත්තන්ති අත්තනො අඞ්ගජාතං, සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන එකතිලබීජමත්තම්පි අත්තනො අඞ්ගජාතන්ති වුත්තං හොති. භික්ඛූති අනික්ඛිත්තසික්ඛො. මග්ගත්තයෙති එත්ථ මනුස්සාමනුස්සතිරච්ඡානගතානං වසෙන තිස්සො ඉත්ථියො, තයො උභතොබ්‍යඤ්ජනකා, තයො පණ්ඩකා, තයො පුරිසාති පාරාජිකවත්ථුභූතානං නිමිත්තානං නිස්සයා ද්වාදස සත්තා හොන්ති. තෙසං වච්චපස්සාවමුඛමග්ගවසෙන තයො මග්ගා. තත්ථ මනුස්සිත්ථියා තයො, අමනුස්සිත්ථියා තයො, තිරච්ඡානගතිත්ථියා තයොති නව, තථා මනුස්සුභතොබ්‍යඤ්ජනකාදීනං. මනුස්සපණ්ඩකාදීනං පන වච්චමුඛමග්ගවසෙන ද්වෙ ද්වෙති ඡ, තථා මනුස්සපුරිසාදීනන්ති සබ්බෙසං වසෙන තිංස මග්ගා හොන්ති. තෙ සබ්බෙ පරිග්ගහෙත්වා ඉධ ‘‘මග්ගත්තයෙ’’ති වුත්තං, තස්මිං මග්ගත්තයෙ, ද්වාදසන්නං සත්තානං තීසු මග්ගෙසු යත්ථ කත්ථචි මග්ගෙති අත්ථො. චුතොති සක්කත්තා වා බ්‍රහ්මත්තා වා චුතසත්තො විය සාසනතො චුතො හොති, පාරාජිකො හොතීති අත්ථො.
ඉදානි පවෙසනං නාම න කෙවලං අත්තුපක්කමෙනෙව හොති, පරූපක්කමෙනාපි හොති, තත්ථාපි සෙවනචිත්තෙ සති පාරාජිකො හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘පවෙසනා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යො භික්ඛු පවෙසනට්ඨිතඋද්ධරණපවිට්ඨක්ඛණෙසු අඤ්ඤතරං ඛණං චෙපි සාදියං සාදියන්තො සචෙපි තස්මිං ඛණෙ සෙවනචිත්තං උපට්ඨාපෙන්තො, චුතො පාරාජිකො හොති. යො පන සබ්බසො අසාදියන්තො ආසීවිසමුඛං අඞ්ගාරකාසුං පවිට්ඨං විය ච මඤ්ඤති, සො නිප්පරාධො හොති. එත්ථ පන ඨිතං නාම සුක්කවිස්සට්ඨිසමයප්පත්තං. පඨමපාරාජිකං.
2-7. ඉදානි දුතියං දස්සෙතුං ‘‘අදින්නං මානුසං භණ්ඩ’’න්ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ යො භික්ඛු අදින්නං මානුසං ගරුකං භණ්ඩං පඤ්චවීසාවහාරෙසු යෙන කෙනචි අවහාරෙන ආදියන්තො චුතො භවෙති සම්බන්ධො. අදින්නන්ති යං කිඤ්චි පරපරිග්ගහිතං සස්සාමිකං භණ්ඩං, තං තෙහි සාමිකෙහි කායෙන වා වාචාය වා න දින්නන්ති අදින්නං, අනිස්සට්ඨං අපරිච්චත්තං රක්ඛිතං ගොපිතං මමායිතං පරපරිග්ගහිතං. මනුස්සස්ස ඉදන්ති මානුසං, මනුස්සසන්තකං, ‘‘භණ්ඩ’’න්තිමිනා තුල්‍යාධිකරණං. ථෙය්‍යායෙකෙනාති ථෙය්‍යාය එකෙන, එකෙන අවහාරෙනාති අත්ථො. ලිඞ්ගභෙදං කත්වා වුත්තං. ‘‘ථෙය්‍යා කෙනචී’’ති වා පාඨො. තත්ථ ථෙනොති චොරො, ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යා, කරණත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං, තස්මා කෙනචි ථෙය්‍යෙන අවහාරෙනාති අත්ථො. ආදියන්ති ආදියන්තො ගණ්හන්තො. පඤ්චවීසාවහාරෙසූති පඤ්චපඤ්චකෙ සමොධානෙත්වා පඤ්චවීසති අවහාරා. තත්ථ පඤ්චපඤ්චකානි නාම නානාභණ්ඩපඤ්චකං එකභණ්ඩපඤ්චකං සාහත්ථිකපඤ්චකං පුබ්බප්පයොගපඤ්චකං ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකන්ති.
තත්ථ සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකමිස්සකභණ්ඩවසෙන නානාභණ්ඩපඤ්චකං, සවිඤ්ඤාණකභණ්ඩවසෙන එකභණ්ඩපඤ්චකං. තත්ථ නානාභණ්ඩවසෙන තාව එවං වෙදිතබ්බො – යො ආරාමං අභියුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. සාමිකො ‘‘න මය්හං භවිස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. අඤ්ඤස්ස භණ්ඩං හරන්තො සීසෙ භාරං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඛන්ධං ඔරොපෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. උපනික්ඛිත්තං භණ්ඩං ‘‘දෙහි මෙ භණ්ඩ’’න්ති වුච්චමානො ‘‘නාහං ගණ්හාමී’’ති භණති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. සාමිකො ‘‘න මය්හං දස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. ‘‘සහභණ්ඩහාරකං නෙස්සාමී’’ති පඨමං පාදං සඞ්කාමෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. දුතියං පාදං සඞ්කාමෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. ථලට්ඨං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඨානා චාවෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. අයමෙත්ථ නානාභණ්ඩවසෙන යොජනා. එකභණ්ඩවසෙන පන සස්සාමිකං දාසං වා තිරච්ඡානං වා යථාවුත්තෙන අභියොගාදිනා නයෙන ආදියති වා හරති වා අවහරති වා ඉරියාපථං කොපෙති වා ඨානා චාවෙති වාති. අයමෙත්ථ එකභණ්ඩවසෙන යොජනා.
පඤ්ච අවහාරා සාහත්ථිකො ආණත්තිකො නිස්සග්ගියො අත්ථසාධකො ධුරනික්ඛෙපොති. තත්ථ සාහත්ථිකො නාම පරස්ස භණ්ඩං සහත්ථා අවහරති. ආණත්තිකො නාම ‘‘අසුකස්ස භණ්ඩං අවහරා’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙති. නිස්සග්ගියො නාම අන්තොසුඞ්කඝාතෙ ඨිතො බහිසුඞ්කඝාතං පාතෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. අත්ථසාධකො නාම ‘‘අසුකං භණ්ඩං යදා සක්කොසි, තදා අවහරා’’ති ආණාපෙති. තත්ථ සචෙ පරො අනන්තරායිකො හුත්වා තං අවහරති, ආණාපකො ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකො හොති, අවහාරකො පන අවහටකාලෙ, අයං අත්ථසාධකො. ධුරනික්ඛෙපො පන උපනික්ඛිත්තභණ්ඩවසෙන වෙදිතබ්බොති ඉදං සාහත්ථිකපඤ්චකං.
අපරෙපි පඤ්ච අවහාරා පුබ්බප්පයොගො සහප්පයොගො සංවිධාවහාරො සඞ්කෙතකම්මං නිමිත්තකම්මන්ති. තත්ථ ආණත්තිවසෙන පුබ්බප්පයොගො වෙදිතබ්බො, ඨානාචාවනවසෙන සහප්පයොගො. සංවිධාවහාරො නාම සම්බහුලා භික්ඛූ ‘‘අමුකං නාම ගෙහං ගන්ත්වා, ඡදනං වා භින්දිත්වා, සන්ධිං වා ඡින්දිත්වා භණ්ඩං හරිස්සාමා’’ති සංවිදහිත්වා ගච්ඡන්ති, තෙසු එකො භණ්ඩං අවහරති, තස්සුද්ධාරෙ සබ්බෙසං පාරාජිකං. සඞ්කෙතකම්මං නාම සඤ්ජානනකම්මං කාලපරිච්ඡෙදවසෙන සඤ්ඤාකරණං. එත්ථ ච ‘‘පුරෙභත්තං අවහරා’’ති වුත්තෙ අජ්ජ වා පුරෙභත්තං අවහරතු, ස්වෙ වා අනාගතෙ සංවච්ඡරෙ වා, නත්ථි විසඞ්කෙතො, සඞ්කෙතකාරකස්ස ආණත්තික්ඛණෙ, ඉතරස්ස ඨානා චාවනෙති එවං ආපත්ති උභින්නං පාරාජිකස්ස. නිමිත්තකම්මං නාම සඤ්ඤුප්පාදනත්ථං කස්සචි නිමිත්තස්ස කරණං අක්ඛිනිඛණනහත්ථාලඞ්ඝනපාණිප්පහාරඅඞ්ගුලිඵොටනගීවුන්නාමනඋක්කාසනාදිනා අනෙකප්පකාරං. අවහාරකො ආණාපකෙන යං නිමිත්තසඤ්ඤං කත්වා වුත්තං, තං ‘‘එත’’න්ති මඤ්ඤමානො තමෙව අවහරති, උභින්නං පාරාජිකං. යං ‘‘අවහරා’’ති වුත්තං, තං ‘‘එත’’න්ති මඤ්ඤමානො අඤ්ඤං තස්මිංයෙව ඨානෙ ඨපිතං අවහරති, මූලට්ඨස්ස අනාපත්ති. ඉදං පුබ්බප්පයොගපඤ්චකං.
අපරෙපි පඤ්ච අවහාරා ථෙය්‍යාවහාරො පසය්හාවහාරො පරිකප්පාවහාරො පටිච්ඡන්නාවහාරො කුසාවහාරොති. තත්ථ යො කූටමානකූටකහාපණාදීහි වඤ්චෙත්වා ගණ්හාති, තස්සෙවං ගණ්හතො අවහාරො ථෙය්‍යාවහාරො. යො සන්තජ්ජෙත්වා සයං දස්සෙත්වා තෙසං සන්තකං ගණ්හාති, යො වා අත්තනො පත්තබලිතො ච අධිකං බලක්කාරෙන ගණ්හාති රාජරාජමහාමත්තාදයො විය, තස්සෙවං ගණ්හතො අවහාරො පසය්හාවහාරො. පරිකප්පෙත්වා ගණ්හතො පනාවහාරො පරිකප්පාවහාරො. සො දුවිධො භණ්ඩොකාසපරිකප්පවසෙන. තත්‍ර යො ‘‘සාටකො චෙ, ගණ්හිස්සාමි, සුත්තං චෙ, න ගණ්හිස්සාමී’’ති පරිකප්පෙත්වා අන්ධකාරෙ පසිබ්බකං ගණ්හාති, තත්‍ර සාටකො චෙ, උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං, සුත්තං චෙ හොති, රක්ඛති. අයං භණ්ඩපරිකප්පො නාම. යො ඨානං පරිකප්පෙත්වා භණ්ඩං ගණ්හාති, තස්ස තං පරිකප්පිතපරිච්ඡෙදං අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං. අයං ඔකාසපරිකප්පො නාම. එවමිමෙසං ද්වින්නං පරිකප්පානං වසෙන පරිකප්පෙත්වා ගණ්හතො අවහාරො පරිකප්පාවහාරො. පටිච්ඡාදෙත්වා පරස්ස භණ්ඩං ගණ්හතො අවහාරො පටිච්ඡන්නාවහාරො නාම. කුසං සඞ්කාමෙත්වා අවහරණං කුසාවහාරො. යො කුසං පාතෙත්වා චීවරෙ භාජියමානෙ අත්තනො කොට්ඨාසස්ස සමීපෙ ඨිතං අප්පග්ඝතරං වා මහග්ඝතරං වා සමසමං වා පරස්ස කොට්ඨාසං දිස්වා සචෙ පඨමතරං පරකොට්ඨාසතො කුසදණ්ඩකං උද්ධරති, අත්තනො කොට්ඨාසෙ පාතෙතුකාමතාය උද්ධාරෙ රක්ඛති, පාතනෙපි රක්ඛති, අත්තනො කොට්ඨාසතො පන කුසදණ්ඩං උද්ධරති, උද්ධාරෙ රක්ඛති, තං උද්ධරිත්වා පරකොට්ඨාසෙ පාතෙන්තස්ස හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. අයං කුසාවහාරො නාමාති ඉමෙසු පඤ්චවීසාවහාරෙසු යෙන කෙනචි අවහාරෙන ගණ්හන්තො පාරාජිකො භවෙති අත්ථො.
ගරුකන්ති පඤ්චමාසකං. වීසතිමාසකො හි කහාපණො, කහාපණස්ස චතුත්ථො භාගො පාදො නාම, තස්මා පඤ්චමාසකං වා පාදං වා ගරුකන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ‘‘චත්තාරො වීහයො ගුඤ්ජා, ද්වෙ ගුඤ්ජා මාසකො භවෙ’’ති වචනතො වීහිවසෙන චත්තාලීස වීහයො දස ගුඤ්ජා පඤ්චමාසකොති වෙදිතබ්බො. යං පන සාමණෙරසික්ඛායං ‘‘වීසතිවීහී’’ති වුත්තං, තං නෙව පාළියං, න අට්ඨකථායං අත්ථි, වීමංසිතබ්බමෙතං. දුතියපාරාජිකං.
8. ඉදානි තතියං දස්සෙතුං ‘‘මනුස්සපාණං පාණො’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ යො භික්ඛු ‘‘මනුස්සපාණො’’ ඉති ජානන්තො වධකචිත්තෙන මනුස්සපාණං ජීවිතා වියොජෙති, සො භික්ඛු සාසනා පාරාජිකො හොතීති සමුදායත්ථො.
මනුස්සපාණන්ති මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නං අතිපරිත්තං කලලරූපං ආදිං කත්වා පකතියා වීසවස්සසතායුකස්ස සත්තස්ස යාව මරණකාලා එත්ථන්තරෙ අනුපුබ්බෙන වුද්ධිප්පත්තො අත්තභාවො, එසො මනුස්සපාණො නාම, එවරූපං මනුස්සපාණන්ති අත්ථො. පාණොති ජානන්ති ‘‘පාණො’’ ඉති ජානන්තො ‘‘තං ජීවිතා වොරොපෙමී’’ති ජානන්තො. වධකචෙතසාති වධකචිත්තෙන, ඉත්ථම්භූතෙ කරණවචනං, වධකචිත්තො හුත්වා මරණාධිප්පායො හුත්වාති වුත්තං හොති. ජීවිතාති ජීවිතින්ද්‍රියතො. යොති අනියමවචනං. සොති එතෙන නියමනං වෙදිතබ්බං. වියොජෙතීති වුත්තප්පකාරං මනුස්සවිග්ගහං කලලකාලෙපි තාපනමද්දනෙහි වා භෙසජ්ජසම්පදානෙන වා තතො වා උද්ධම්පි තදනුරූපෙන උපක්කමෙන ජීවිතා වියොජෙතීති අත්ථො. සාසනාති පරාපුබ්බජිධාතුප්පයොගෙ නිස්සක්කවචනං, තෙන සත්ථුසාසනතොති අත්ථො. පරාජිතොති පරාජයමාපන්නො. හොතීති පාඨසෙසො. තතියපාරාජිකං.
9. ඉදානි චතුත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඣානාදිභෙද’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ යො භික්ඛු අඤ්ඤාපදෙසඤ්ච අධිමානඤ්ච වජ්ජෙත්වා හදයෙ අසන්තං ඣානාදිභෙදං ධම්මං මනුස්සජාතිකස්ස සත්තස්ස වදෙය්‍ය, තස්මිං ඛණෙ ඤාතෙ සො තතො සාසනා පාරාජිකො එව හොතීති අත්ථො.
ඣානාදිභෙදන්ති ‘‘ඣානං විමොක්ඛො සමාධි සමාපත්ති ඤාණදස්සනං මග්ගභාවනා ඵලසච්ඡිකිරියා කිලෙසප්පහානං විනීවරණතා චිත්තස්ස සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරතී’’ති (පාරා. 198) එවං වුත්තං ඣානාදිභෙදං උත්තරිමනුස්සධම්මං. හදයෙති චිත්තෙ. අසන්තන්ති අසංවිජ්ජමානං. අඤ්ඤාපදෙසන්ති ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසි, සො භික්ඛු පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී’’තිආදිනා නයෙන අඤ්ඤාපදෙසං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. විනාති වජ්ජනත්ථෙ නිපාතො, තස්ස වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. අධිමානන්ති ‘‘අධිගතා මයා’’ති එවං උප්පන්නං මානන්ති අත්ථො. අධිගතො මානොති විග්ගහො, තං අධිමානං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො. මනුස්සජාතිස්සාති මනුස්සජාතිකස්ස, න දෙවබ්‍රහ්මාදීසු අඤ්ඤතරස්සාති අත්ථො. වදෙය්‍යාති ආරොචෙය්‍ය. ඤාතක්ඛණෙති ඤාතෙ ඛණෙති ඡෙදො, තස්මිං තෙනාරොචිතක්ඛණෙ මනුස්සජාතිකෙන ඤාතෙති අත්ථො. තෙනාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං, තතො සාසනතො පාරාජිකොති අත්ථො. චතුත්ථපාරාජිකං.
පාරාජිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.