3. චීවරනිද්දෙසවණ්ණනා

30. ‘‘ඛොමඤ්ච කොසෙය්‍යඤ්චා’’තිආදිනා නපුංසකවිග්ගහෙන ද්වන්දෙ කතෙ ඛොම…පෙ… භඞ්ගානි. තත්ථ ඛොමන්ති ගච්ඡජාති. උපචාරතො පන ඛොමෙන ඛොමසුත්තෙන වායිතන්ති තද්ධිතෙන උපචාරෙන වා ඛොමං ඛොමපටචීවරං, තථා අවසෙසානි. සාණං සාණවාකසුත්තෙහි වායිතං චීවරං. භඞ්ගං ඛොමසුත්තාදීනි සබ්බානි එකච්චානි වා වොමිස්සෙත්වා වායිතචීවරං. වාකමයමෙව වාති කෙචි. කම්බලන්ති මනුස්සලොමං වාළලොමඤ්ච ඨපෙත්වා සෙසලොමෙහි වායිතං. එතානීති ඛොමාදීනි යථාවුත්තානි. සහ අනුලොමෙහීති සානුලොමානි. ජාතිතො කප්පියානි ඡ චීවරානි භවන්ති.

31. ඉදානි ‘‘දුකූල’’න්තිආදිනා තෙසං අනුලොමානි දස්සෙති. තත්ථ දුකූලන්ති දුකූලසඞ්ඛාතෙන කෙනචි වාකවිසෙසෙන වායිතං චීවරං. චෙවාති සමුච්චයෙ, සො උපරි ආකඩ්ඪිතබ්බො. පට්ටුණ්ණන්ති පට්ටුණ්ණෙසු ජාතං පට්ටුණ්ණං. දෙසවාචිනො බහුවචනන්තාති බහුවචනෙන විග්ගහො. තථා සොමාරා ච චීනා ච, තෙසු ජාතං සොමාරචීනජං. ඉමානි තීණි පාණකෙහි කතසුත්තමයානි. එහිභික්ඛූනං පුඤ්ඤිද්ධියා ජාතං ඉද්ධිජං, තං පන ඛොමාදීනං අඤ්ඤතරං. දෙවදින්නන්ති දෙවෙහි දින්නං කප්පරුක්ඛෙ නිබ්බත්තං චීවරං. තදෙතං දුකූලාදි තස්ස තස්ස යථාවුත්තස්ස ඛොමාදිනො අනුලොමිකං හොති. තත්ථ ලොමානි අනුගතං අනුලොමං, යථා සෙසලොමානි අනුගතං ලොමං තදනුකූලත්තා ‘‘අනුලොම’’න්ති වුච්චති, තථා තංජාතියකං යෙසං කෙසඤ්චි අනුකූලං සබ්බම්පි රුළ්හීවසෙන ‘‘අනුලොම’’න්ති වුච්චති. තමෙව අනුලොමිකං, අනුකූලන්ති අත්ථො. කථං? දුකූලං සාණස්ස අනුලොමං, පට්ටුණ්ණාදීනි තීණි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි, ඉද්ධිජං දෙවදින්නඤ්ච ඛොමාදීනමනුලොමන්ති.

32-3. එවං සානුලොමානි චීවරානි දස්සෙත්වා ඉදානි අධිට්ඨානාදිකං දස්සෙතුං ‘‘තිචීවර’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අවුත්තෙපි අවස්සං වත්තබ්බතාය සබ්බත්ථ ච-සද්දො අජ්ඣාහරිතබ්බො, තිචීවරඤ්ච…පෙ… කණ්ඩුච්ඡාදිඤ්ච අධිට්ඨෙය්‍ය න විකප්පෙය්‍යාති සම්බන්ධො. තත්ථ තිණ්ණං චීවරානං සමාහාරො තිචීවරං. පරික්ඛාරඤ්ච තං චොළඤ්චාති පරික්ඛාරචොළං. වස්සස්ස යොග්ගා වස්සිකා, සාව සාටිකා වස්සිකසාටිකා. පුඤ්ඡති අනෙනාති පුඤ්ඡනං, මුඛස්ස පුඤ්ඡනං මුඛපුඤ්ඡනං. නිසීදන්ති එත්ථාති නිසීදනං, මුඛපුඤ්ඡනඤ්ච නිසීදනඤ්ච මුඛපුඤ්ඡනනිසීදනං. සයනසුඛාදිං පටිච්ච අත්ථරීයතීති පච්චත්ථරණං, තදෙව පච්චත්ථරණකං. කණ්ඩුං ඡාදෙතීති කණ්ඩුච්ඡාදි. අධිට්ඨහෙති ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’තිආදිනා නවන්නං නාමං ගහෙත්වා අධිට්ඨෙය්‍ය. න විකප්පෙය්‍යාති තස්ස තස්ස නාමං ගහෙත්වා න විකප්පෙය්‍ය, තස්ස තස්ස පන නාමං අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමං චීවරං තුය්හං විකප්පෙමී’’ති විකප්පෙය්‍යාති අධිප්පායො. එත්ථාති ඉමෙසු නවසු චීවරෙසු. තිචීවරන්ති තිචීවරනාමෙන අධිට්ඨිතං. තථා හි අධිට්ඨානතො පුබ්බෙ විසුං තිචීවරං නාම නත්ථි සඞ්ඝාටිආදිප්පහොනකස්ස පච්චත්ථරණාදිවසෙනාපි අධිට්ඨාතුං අනුඤ්ඤාතත්තා. තං විනා එකාහං එකදිවසම්පි. න වසෙය්‍යාති අලද්ධසම්මුතිකො භික්ඛු අවිප්පවාසසීමතො අඤ්ඤත්ථ වාසං න කරෙය්‍යාති අත්ථො. එවං සති තිචීවරඤ්ච නිස්සජ්ජිතබ්බං හොති, පාචිත්තියඤ්ච ආපත්තිං ආපජ්ජතීති දීපෙති. නිසීදනං විනා චාතුමාසං න වසෙය්‍යාති සම්බන්ධො. චතුන්නං මාසානං සමාහාරො චතුමාසං, තමෙව චාතුමාසං. තං අච්චන්තසංයොගවසෙන.

34. ඉදානි ‘‘ඉම’’න්තිආදිනා ‘‘අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති වුත්තමධිට්ඨානං දස්සෙති. සඞ්ඝාටිං ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති අධිට්ඨහෙති සම්බන්ධො. තත්ථ අධිට්ඨහෙති හත්ථපාසෙ ඨිතං එවං අධිට්ඨෙය්‍ය. අහත්ථපාසන්ති හත්ථස්ස පාසො සමීපො හත්ථපාසො, අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථබ්භන්තරො. ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරොතිපි වදන්ති. නත්ථි හත්ථපාසො එතිස්සාති අහත්ථපාසා, තං එතන්ති අධිට්ඨහෙති සම්බන්ධො. කිං වුත්තං හොති? අන්තොගබ්භෙ වා උපරිපාසාදෙ වා තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තනයොග්ගෙ පදෙසෙ වා ඨිතං චීවරං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘එතං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති අධිට්ඨෙය්‍යාති වුත්තං හොති. තතො දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතබ්බන්තිපි වදන්ති. සෙසෙසුපීති උත්තරාසඞ්ගාදිකණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිපරියන්තෙසුපි අවසෙසචීවරෙසු. අයං නයොති අයමෙව නයො. යථා සඞ්ඝාටියා, එවං ‘‘ඉමං උත්තරාසඞ්ගං අධිට්ඨාමී’’තිආදි වුත්තනයොවාති වුත්තං හොති. අධිට්ඨහන්තෙන පන හත්ථෙන ගහෙත්වා කායවිකාරං කරොන්තෙන ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති චිත්තෙන ආභොගං කත්වා කායෙන වා අධිට්ඨාතබ්බං, වචීභෙදමත්තං කත්වා වාචාය වා. පරික්ඛාරචොළං නාම පාටෙක්කං නිධානමුඛන්ති තිචීවරං පරික්ඛාරචොළම්පි අධිට්ඨාතුං වට්ටතීති.

35. ඉදානි එවං අධිට්ඨහතො අඤ්ඤං ලද්ධා අධිට්ඨාතුකාමෙන පච්චුද්ධරිත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘අධිට්ඨහන්තො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්ඝාටි පභුති ආදි යස්ස තං සඞ්ඝාටිප්පභුති. එතං ‘‘අධිට්ඨහන්තො’’ති එත්ථාපි ‘‘අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති එත්ථාපි කම්මපදං, ‘‘පුබ්බචීවර’’න්ති එත්ථ පන විසෙසනං හුත්වා තිට්ඨති. පච්චුද්ධරිත්වාති පරිච්චජිත්වා. පරික්ඛාරචොළනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහි සඞ්ඝාටිආදීනි කරොති, නිට්ඨිතෙ රජනෙ ච කප්පෙ ච ඉමං පරික්ඛාරචොළං පච්චුද්ධරිත්වා පුන අධිට්ඨාතබ්බානි. පත්තාධිට්ඨහනෙති පත්තස්ස අධිට්ඨානෙ. තථාති ච යථා චීවරෙ, තථා පත්තෙපි අධිට්ඨානාදිකං සබ්බන්ති අත්ථො. එත්ථ පන ‘‘ඉමං පත්තං, එතං පත්ත’’න්ති වා විසෙසො.

36. ඉදානි පච්චුද්ධාරවිධිං දස්සෙතුං ‘‘එත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ඉමං ව ඉති වා-සද්දො රස්සං කත්වා නිද්දිට්ඨො, සො ඉති-සද්දතො පරං යොජෙතබ්බො, තස්මා ‘‘එතං සඞ්ඝාටිං පච්චුද්ධරාමී’’ති වා ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං පච්චුද්ධරාමී’’ති වා සංසෙති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. සංසෙති වදෙය්‍ය. එවන්ති යථා නාමෙන සඞ්ඝාටි පච්චුද්ධරිතබ්බා, තථා උත්තරාසඞ්ගාදීනීති අත්ථො. විදූති පච්චුද්ධරෙතිමස්ස කත්තුපදං, පඤ්ඤවාති අත්ථො. සබ්බත්ථාපි දූරාසන්නතාදී වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා.

37-8. ඉදානි සඞ්ඝාටිආදීනං ඡන්නං පමාණපරිච්ඡෙදං දස්සෙති ‘‘සඞ්ඝාටී’’තිආදිනා. පච්ඡිමො අන්තො පච්ඡිමන්තො, තෙන, පච්ඡිමකොටියාති අත්ථො. දීඝසොති දීඝතො. මුට්ඨියා සහිතං පඤ්චකං යස්සා සා මුට්ඨිපඤ්චකා, ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන පන මුට්ඨිපඤ්චකො. මුට්ඨි-සද්දෙනෙත්ථ උපචාරවසෙන කතමුට්ඨිකො හත්ථොව වුත්තො. සුගතස්ස චීවරතො ඌනාති සමාසො. අපීති වුත්තසමුච්චයෙ, තෙන යථාවුත්තපච්ඡිමප්පමාණා ච අයඤ්ච උත්තමප්පමාණාති අත්ථො. ‘‘පච්ඡිමන්තෙනා’’ති ඉදං මුට්ඨිත්තිකඤ්ච තිරියන්ති එත්ථාපි අනුවත්තෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. ච-සද්දො ‘‘උත්තමන්තෙන සුගතචීවරූනාපි වට්ටතී’’ති ඉදං සමුච්චිනොති. තත්ථ ඉදානි මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස තිස්සො විදත්ථියො එකා සුගතවිදත්ථි, තාය විදත්ථියා නව විදත්ථියො දීඝතො සුගතචීවරප්පමාණං, තිරියං ඡ විදත්ථියො, තං පන වඩ්ඪකිහත්ථෙන දීඝතො තෙරස හත්ථා එකා ච විදත්ථි, තිරියතො නව හත්ථා හොන්ති. තංවසෙන උභයත්ථ ඌනතා විඤ්ඤාතබ්බා.

උත්තරාසඞ්ගොපි තත්තකොවාති දස්සෙතුං ‘‘තථා එකංසිකස්සපී’’ති ආහ. එකො අංසො එකංසො, තත්ථ කාතබ්බන්ති තද්ධිතෙ එකංසිකං. ‘‘අන්තරවාසකො’’ච්චාදිනා නිවාසනං දස්සෙති. තත්ථ අන්තරං මජ්ඣපදෙසො, අන්තරෙ මජ්ඣෙ කටිප්පදෙසෙ වාසො වත්ථං අන්තරවාසො, සොයෙව අන්තරවාසකො. චාපීති සමුදායො, එකො වා සමුච්චයො. අඩ්ඪෙන තතියො භාගො අඩ්ඪතෙය්‍යො. එත්ථ ද්වින්නං හත්ථකොට්ඨාසානං සම්පුණ්ණානං තතියකොට්ඨාසසංසිජ්ඣනෙ කරණභූතා අඩ්ඪ-සද්දනිද්දිට්ඨා යා විදත්ථි, සාව තතියොති නිද්දිට්ඨොති උපඩ්ඪහත්ථසඞ්ඛාතො තතියො භාගො අඩ්ඪතෙය්‍යො. සො ච නානන්තරෙන ද්විහත්ථතතියතා ලබ්භතීති ද්වෙ හත්ථා, එකා ච විදත්ථි අඩ්ඪතෙය්‍යො. තංසන්නියොගෙන පනෙත්ථ අන්තරවාසකොව අඩ්ඪතෙය්‍යොති වෙදිතබ්බො. ද්වෙ හත්ථා යස්සාති බාහිරත්ථසමාසො. පාරුපනෙනාපි සක්කා නාභිං පටිච්ඡාදෙතුන්ති ‘‘ද්විහත්ථො’’ති වුත්තං. වා-සද්දො අඩ්ඪතෙය්‍යං විකප්පෙති. තිරියස්ස අන්තොති ඡට්ඨීතප්පුරිසො, තිරියමෙව අන්තොති වා කම්මධාරයො ‘‘ගාමන්තො’’තිආදීසු විය.

39. ‘‘නිසීදනස්සා’’තිආදිනා නිසීදනචීවරං දස්සෙති. එත්ථ නිසීදනං නාම සමෙ භූමිභාගෙ එළකලොමානි උපරූපරි සන්ථරිත්වා කඤ්ජිකාදීහි සිඤ්චිත්වා කතො ද්වීසු ඨානෙසු ඵාලිතත්තා තීහි දසාහි යුත්තො පරික්ඛාරවිසෙසො. විදත්ථී ද්වෙති ද්වෙ විදත්ථී. විසාලතො පුථුලතො.

40. ‘‘කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදී’’තිආදිනා කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිං දස්සෙති. තත්ථ කණ්ඩූති හි න අත්ථතො නානං, තග්ගහණෙන පනෙත්ථ පිළකස්සාවථුල්ලකච්ඡාබාධං ගය්හති. කණ්ඩුං යථාවුත්තං පිළකාදිං පටිච්ඡාදෙතීති කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි. පටිච්ඡදනං වා පටිච්ඡාදො, යථාවුත්තකණ්ඩුයා පටිච්ඡාදො කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදො, සො අස්ස අත්ථීති කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදී, තස්ස. තිරියන්ති තිරියතො.

41. ‘‘වස්සිකා’’තිආදිනා වස්සිකසාටිකං දස්සෙති, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

42. එවං පමාණවන්තානං පමාණං දස්සෙත්වා වුත්තප්පමාණාතික්කමෙ දොසං, කෙසඤ්චි පමාණාභාවගණනාභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ එත්ථාති වුත්තප්පමාණවන්තෙසු චීවරෙසු. තදුත්තරි තතො වුත්තප්පමාණතො උත්තරි නිපාතෙන උත්තරි-සද්දෙන තප්පුරිසො. කරොන්තස්ස සම්පාදෙන්තස්ස. ඡෙදනපාචිත්තීති ඡෙදනෙන සහිතා පාචිත්ති, අතිරෙකං ඡින්දිත්වා පාචිත්තියං දෙසෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති. වුත්තප්පමාණතො පන අතිරෙකඤ්ච ඌනකඤ්ච ‘‘පරික්ඛාරචොළ’’න්ති අධිට්ඨාතබ්බං. යෙන මුඛං පුඤ්ඡන්ති, තං මුඛසම්බන්ධීති මුඛස්ස චොළන්ති සමාසෙ ද්වන්දො. ආකඞ්ඛිතං ඉච්ඡිතං පමාණන්ති කම්මධාරයො. තමෙතෙසමත්ථීති ආකඞ්ඛිතප්පමාණිකා. එත්ථ ච තිචීවරාදීසු අවුත්තෙපි ගණනවිභාගෙ පච්චත්ථරණමුඛපුඤ්ඡනපරික්ඛාරචොළෙ ඨපෙත්වා ආදිතො පට්ඨාය ඡක්කමෙකෙකමෙව වට්ටති. මුඛපුඤ්ඡනචොළානි පච්චත්ථරණානි ච බහූනිපීති විඤ්ඤාතබ්බං.

43. ගණනාති එත්ථ නපුංසකස්ස ඉත්ථිවචනෙන යොගාභාවා ‘‘න දීපිතා’’ති ලිඞ්ගං විපරිණාමෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං, අට්ඨකථායං න පකාසිතාති අත්ථො. තිණ්ණං පනෙතෙසං උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙනෙව වුත්තං, විකප්පනූපගපච්ඡිමෙන පච්ඡිමප්පමාණං අත්ථියෙව. ඉදානි යස්මා තත්ථ තං සබ්බං න දීපිතං, තස්මා විකප්පනූපගථවිකාදි සබ්බං එකං ‘‘පරික්ඛාරචොළ’’න්ති, බහූනි එකතො කත්වා ‘‘පරික්ඛාරචොළානී’’තිපි වත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තථා’’තිආදිමාහ. ඉමිනා පරික්ඛාරචොළං නාම පාටෙක්කං නිධානමුඛන්ති දස්සෙති. ථවිකාදිං ථවිකා ආදි යස්ස පරිස්සාවනාදිනොති සමාසො. විකප්පස්ස උපගං විකප්පියං, තඤ්ච උපරි වක්ඛති.

44. ඉදානි තිණ්ණං චීවරානං පටිභාගං දස්සෙතුං ‘‘අහතා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අහතෙන නවෙන අධොතෙන කප්පං සදිසං අහතකප්පං, එකවාරධොතං. අහතඤ්ච අහතකප්පඤ්ච අහතාහතකප්පානි, වත්ථානි, තෙසං. ද්වෙ ගුණා පටලානි යස්ස සාති දුගුණා. ‘‘ගුණො පටලරාසීසූ’’ති හි අභිධානප්පදීපිකා. දුගුණා දුපට්ටා, උත්තරස්මිං දෙහභාගෙ ආසඤ්ජීයතීති උක්කරාසඞ්ගො. එකච්චං එකපට්ටං අස්ස අත්ථීති එකච්චී, එකපට්ටොති අත්ථො. නිපාතො වා එකච්චීති. තථාති සමුච්චයෙ, අන්තරවාසකො චාති වුත්තං හොති. උපමායං වා, යථා උත්තරාසඞ්ගො එකච්චියො, එවං අන්තරවාසකොති අත්ථො.

45. ‘‘උතූ’’ති අනෙකඋතු ගහිතාති උතුතො දීඝකාලතො උද්ධටා උතුද්ධටා, තෙසං පිලොතිකානන්ති අත්ථො. සෙසාති උත්තරාසඞ්ගඅන්තරවාසකා. පංසු විය කුච්ඡිතං උලති පවත්තතීති පංසුකූලං, රථිකාසුසානසඞ්කාරකූටාදීනං යත්ථ කත්ථචි ඨිතං චොළඛණ්ඩං, තස්මිං. යා යා රුචීති අබ්‍යයීභාවෙ යථාරුචි, යාවදත්ථං සතපට්ටම්පි වට්ටතීති අධිප්පායො.

46. ඉදානි තීසු ඡින්දිත්වා කාතුං අප්පහොන්තෙසු කාතබ්බවිධිං දස්සෙතුං ‘‘තීසූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තිචීවරසමුදායතො එකදෙසභූතානං ද්වින්නමෙකස්ස ච සඞ්ඛාගුණෙන නිද්ධාරියමානත්තා තීසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. එකවචනස්ස බහ්වත්ථෙන යොගාභාවතො ද්විචීවරසඞ්ඛාතබහ්වත්ථවසෙන වචනං විපරිණාමෙත්වා යානි පහොන්ති, තානි ද්වෙ වාපි ඡින්දිතබ්බානි, යං පහොති, තං එකං වා ඡින්දිතබ්බන්ති යොජෙතබ්බං. පහොන්තීති පච්ඡිමචීවරප්පමාණඡින්නකානි පහොන්ති. අපීති සම්භාවනෙ, තීසු කා කථාති අත්ථො. අන්වාධින්ති ආගන්තුකපත්තං. අනු පච්ඡා ආධීයතීති අන්වාධි, යං චීවරස්සොපරි සඞ්ඝාටිආකාරෙන ආරොපෙතබ්බං. අනාදිණ්ණන්ති අනාරොපිතං අන්වාධිකං. න ධාරෙය්‍යාති ඉමිනා යදි ධාරෙය්‍ය, දුක්කටන්ති දීපෙති.

47-8. ඉදානි ‘‘තිචීවරං න වසෙය්‍ය විනෙකාහ’’න්ති වුත්තානං තිණ්ණං අවිප්පවාසලක්ඛණං දස්සෙතුං ‘‘ගාමෙ’’තිආදිනා උදොසිතසික්ඛාපදෙ (පාරා. 471 ආදයො) වුත්තපරිහාරමාහ. තත්ථ ගාමෙ වා…පෙ… විහාරෙ වා තිචීවරං නික්ඛිපිත්වාති සම්බන්ධො. තත්ථ ‘‘පටො දඩ්ඪො’’තිආදීසු විය අවයවෙපි සමුදායවොහාරවසෙන තීසු එකම්පි ‘‘තිචීවර’’න්ති වුත්තං. භික්ඛුසම්මුතියඤ්ඤත්‍රාති සඞ්ඝෙන ගිලානස්ස භික්ඛුනො දීයමානං චීවරෙන විප්පවාසසම්මුතිං විනා. විප්පවත්ථුන්ති එකූපචාරනානූපචාරගාමාදිතො බහි, අථ වා නිවෙසනාදීනං, තත්ථ ච ගබ්භොවරකානං චීවරස්ස වා හත්ථපාසං අතික්කම්ම චීවරෙන විප්පයුත්තො හුත්වා වසිතුං. එත්ථ ච ගාමාදීනං එකූපචාරනානූපචාරතා එකකුලනානාකුලසන්තකස්ස ගාමාදිනො පරික්ඛෙපස්ස, පරික්ඛෙපොකාසස්ස ච වසෙන සත්ථඅබ්භොකාසානං සත්තබ්භන්තරවසෙන ච වෙදිතබ්බා. තත්ථ එකො අබ්භන්තරො අට්ඨවීසතිහත්ථො හොති. එත්ථ ච නිවෙසනාදීනි ගාමතො බහි සන්නිවිට්ඨානීති දට්ඨබ්බං විසුං ගාමස්ස ගහිතත්තා, තථා උදොසිතාදීහි අඤ්ඤං නිවෙසනං.

තත්ථ උදොසිතො නාම යානාදීනං භණ්ඩානං සාලා. පාසාදො දීඝපාසාදො. හම්මියං මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදො. නාවා ච අට්ටො ච මාළො ච ආරාමො ච නාවා…පෙ… ආරාමං, තස්මිං. අට්ටො නාම පටිරාජාදීනං පටිබාහනත්ථං ඉට්ඨකාහි කතො බහලභිත්තිකො චතුපඤ්චභූමිකො පතිස්සයවිසෙසො. මාළො එකකූටසඞ්ගහිතො චතුරස්සපාසාදො. ආරාමො පුප්ඵාරාමො වා ඵලාරාමො වා. සත්ථො ච ඛෙත්තඤ්ච ඛලඤ්චාති ද්වන්දො. සත්ථො නාම ජඞ්ඝසත්ථො වා සකටසත්ථො වා. ඛලං වුච්චති ධඤ්ඤකරණං. දුමො නාම දුමමූලං ඡායාය ඵුට්ඨොකාසො උපචාරවසෙන. අබ්භොකාසො පන අගාමකෙ අරඤ්ඤෙව අධිප්පෙතො.

49. ඉදානි ‘‘එතං…පෙ… සඞ්ඝාටි’’න්තිආදිනා නවන්නමෙව පච්චුද්ධාරො වුත්තො, න පන තෙසං කාලපරිච්ඡෙදොති තං දස්සෙතුං ‘‘රොගා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ දෙවදත්තො දත්තොති නාමෙකදෙසෙනාපි නාමවොහාරතො වස්සිකසාටිකාව ‘‘සාටිකා’’ති පකරණවසෙන ගම්මමානත්ථත්තා වුත්තා. කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිකා ච රොගවස්සානපරියන්තා. රොගා ච වස්සානා ච මාසා රොගවස්සානා, තෙ තදතික්කමෙන පච්චුද්ධරිතබ්බතාය පරියන්තා යාසන්ති විග්ගහො.

කිං වුත්තං හොති? වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙ කත්තිකපුණ්ණමාය එව පච්චුද්ධරිතබ්බා. තථා කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිකා ආබාධෙසු වූපසන්තෙසූති වුත්තං හොති. ‘‘පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’’ති හි අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.469) වුත්තං. එත්ථ පන කෙචි ආචරියා ‘‘පච්චුද්ධරිත්වාති වස්සිකසාටිකභාවතො අපනෙත්වා’’ති වදිංසු, තං න යුජ්ජති. පච්චුද්ධාරවිනයකම්මවිසයෙයෙව පච්චුද්ධාර-සද්දස්ස දිට්ඨත්තා, ‘‘චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) පාළිවචනතො ච. ‘‘චාතුමාසං අධිට්ඨාතු’’න්ති ච චතුන්නං මාසානං අධිට්ඨානෙන සහ අච්චන්තසංයොගො දස්සිතොති න තෙන අධිට්ඨානභෙදො විඤ්ඤායති. තෙනෙව කුරුන්දට්ඨකථායම්පි ‘‘වස්සානං චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) වචනතො කත්තිකපුණ්ණමාය එව පච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ විකප්පෙතබ්බාති වුත්තං. තස්මා ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනාපි කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනාපි අධිට්ඨානං විජහතී’’ති (කඞ්කා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං. මාතිකාට්ඨකථායම්පි පච්චුද්ධාරවසෙනාපි අධිට්ඨානං විජහතීති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. එවඤ්හි සති සබ්බට්ඨකථායො සමෙන්ති, යුත්ති ච අවිරුද්ධා හොන්තීති. තතො පරන්ති පච්චුද්ධාරතො උපරි. විකප්පෙය්‍යාති කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙය්‍ය. වස්සිකසාටිකං කත්තිකපුණ්ණමායං පච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තස්ස පඨමදිවසෙ විකප්පෙය්‍ය, එවං අසති දුක්කටන්ති අධිප්පායො. සෙසාති අපරෙ සත්ත චීවරානි සෙසා. නත්ථි පරියන්තං වුත්තසදිසො කාලපරිච්ඡෙදො එතෙසන්ති අපරියන්තිකා.

50. ඉදානි පච්චත්ථරණාදිකං චීවරචතුක්කං සදසාදිකං වට්ටති, නාපරන්ති දස්සෙතුං ‘‘පච්චත්ථරණා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරික්ඛාරො ච මුඛපුඤ්ඡනඤ්චාති ද්වන්දො. පරික්ඛාරමුඛපුඤ්ඡනමෙව චොළකන්ති කම්මධාරයො. ද්වන්දසමාසන්තෙ සුය්‍යමානත්තා පන චොළක-සද්දො පරික්ඛාර-සද්දතො ච පරං දට්ඨබ්බො ‘‘පරික්ඛාරචොළක’’න්ති. තං පන සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙපි අවට්ඨානතො ඨපෙත්වා පඤ්ච චීවරානි පරික්ඛාරචොළනාමෙනාධිට්ඨිතානි අවසෙසං දට්ඨබ්බං. පච්චත්ථරණඤ්ච පරික්ඛාරමුඛපුඤ්ඡනචොළකඤ්ච පච්චත්ථරණ…පෙ… චොළකඤ්ච නිසීදනඤ්චාති එතං චීවරචතුක්කං සදසම්පි අරත්තම්පි අනාදිණ්ණකප්පම්පි ලබ්භන්ති සම්බන්ධො. සදසන්ති සහ යාහි කාහිචි දසාහීති සදසං. සදසකෙ ලබ්භමානෙ අදසම්පි ලබ්භතෙවාති සදසම්පි අදසම්පි පුප්ඵදසම්පීති එත්ථ අත්ථො. පි-සද්දො වුත්තාවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථො. අරත්තන්ති නීලපීතාදිරජනෙන අරඤ්ජිතම්පි. පි-සද්දෙන රඤ්ජිතනීලපීතාදිකම්පි අනාදිණ්ණකප්පම්පීති. ආදිණ්ණො කප්පො යස්ස නත්ථීති තං අනාදිණ්ණකප්පම්පි. පි-සද්දෙන ආදිණ්ණකප්පම්පි.

නනු ච ‘‘න භික්ඛවෙ සබ්බනීලකානි චීවරානි ධාරෙතබ්බානී’’තිආදිනා (මහාව. 372) සබ්බනීලකසබ්බපීතකසබ්බලොහිතකචීවරානි සාමඤ්ඤෙන පටික්ඛිත්තානීති කථමිදං චීවරචතුක්කං සදසාදිකං වට්ටති, කථඤ්ච අනාදිණ්ණකප්පම්පි වට්ටතීති? වුච්චතෙ – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු කුසචීරං නිවාසෙත්වා’’තිආදිනා උප්පන්නවත්ථූසු (මහාව. 371) ‘‘න භික්ඛවෙ කුසචීරං…පෙ… තිත්ථියද්ධජො ධාරෙතබ්බො. යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’තිආදිනා (මහාව. 371) උප්පන්නවත්ථුවසෙනෙව නිවාසනපාරුපනසඞ්ඛාතධාරණස්ස පටික්ඛිත්තත්තා ච තත්ථෙව අට්ඨකථායඤ්ච (මහාව. අට්ඨ. 372) ‘‘සබ්බනීලකාදීනි රජනං ධොවිත්වා පුන රජිත්වා ධාරෙතබ්බානි, න සක්කා චෙ හොන්ති ධොවිතුං, පච්චත්ථරණානි වා කාතබ්බානි, දුපට්ටචීවරස්ස වා මජ්ඣෙ දාතබ්බානි, අච්ඡින්නදසදීඝදසානි දසා ඡින්දිත්වා ධාරෙතබ්බානි, කඤ්චුකං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා රජිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, වෙඨනෙපි එසෙව නයො’’ති නිවාසනපාරුපනවසෙනෙව ධාරණපරිභොගානං වුත්තත්තා ච දුබ්බණ්ණකරණසික්ඛාපදෙ (පාචි. අට්ඨ. 368) ‘‘යං නිවාසෙතුං වා පාරුපිතුං වා සක්කා හොති, තදෙව චීවරන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති පඤ්චන්නංයෙව කප්පබින්දුනො අනුඤ්ඤාතත්තා ච තිචීවරකණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිවස්සිකසාටිකසඞ්ඛාතානි පඤ්ච චීවරානි කායපරිහාරියානෙව අදසානි අසබ්බනීලකාදීනි කප්පියරජනරජිතානි ආදිණ්ණකප්පානියෙව හොන්ති, න නියමෙන නිවත්තිතානි පරානි චත්තාරීති චීවරචතුක්කමෙව සදසාදිකං අනාදිණ්ණකප්පම්පි වට්ටතීති.

51. සෙසචීවරපඤ්චකං අදසංයෙව රජිතංයෙව ආදිණ්ණකප්පංව කප්පතීති යොජනා. රජිතන්ති කප්පියරජනෙන රජිතං. නිසීදනස්ස යථාවුත්තෙනත්ථෙන සබ්බත්ථ අදසත්ථං නිසෙධෙතුං ‘‘සදසංව නිසීදන’’න්ති වුත්තං. සති හි සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං හොති.

52. ඉදානි අනධිට්ඨිතෙ අනිස්සට්ඨෙ ච කා පවත්තීති තං දස්සෙතුං ‘‘අනධිට්ඨිත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අනධිට්ඨිතන්ති තිචීවරාදිවසෙන අනධිට්ඨිතං. අනිස්සට්ඨන්ති යස්ස කස්සචි දානලක්ඛණෙන අදින්නං. විකප්පෙත්වා පරිභුඤ්ජයෙති වක්ඛමානනයෙන එකබහුභාවං, සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා විකප්පෙත්වා පච්චුද්ධරිත්වා පරිභුඤ්ජෙය්‍ය. වක්ඛමානනයෙන පන විඤ්ඤායතීති ‘‘පච්චුද්ධරිත්වා’’ති න වුත්තං.

ඉදානි ‘‘විකප්පෙත්වා’’ති වුත්තං කීදිසං තං හෙට්ඨිමන්තෙන විකප්පියන්ති ආහ ‘‘හත්ථා’’තිආදි. තත්ථ හත්ථො දීඝෙන යස්ස තං හත්ථදීඝං. තතොති තස්මා හත්ථතො. උපඩ්ඪො හත්ථස්ස දුතියො භාගො විදත්ථිසඞ්ඛාතො විත්ථාරෙන යස්ස තං උපඩ්ඪවිත්ථාරං.

53. ඉදානි යථාවුත්තවිධානං තෙචීවරිකස්සෙව වසෙන, අපරො පන අඤ්ඤථා පටිපජ්ජතීති තං දස්සෙතුං ‘‘තිචීවරස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නාමෙනාධිට්ඨිතානි තීණි චීවරානි එතස්සාති තිචීවරො. තස්ස විනයතෙචීවරිකස්සාති අත්ථො, න පරික්ඛාරචොළනාමෙන අධිට්ඨිතචීවරස්ස. විනයතෙචීවරිකස්ස පන උදොසිතසික්ඛාපදෙ වුත්තපරිහාරො නත්ථි. පරික්ඛාරචොළියොති පරික්ඛාරචොළමස්ස අත්ථීති ණිකෙන ය-කාරො. සබ්බන්ති සකලං නවවිධම්පි චීවරං. තථා වත්වාති එකබහුභාවං, සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවඤ්ච ඤත්වා ‘‘ඉමං පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාමී’’තිආදිනා වත්වා. අධිට්ඨතීති අධිට්ඨාති.

54. අධිට්ඨිතචීවරං පන පරිභුඤ්ජතො කථං අධිට්ඨානං විජහතීති තං දස්සෙන්තො ‘‘අච්ඡෙදා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අච්ඡෙදො ච විස්සජ්ජනඤ්ච ගාහො ච විබ්භමො චාති ද්වන්දො. අච්ඡෙදො නාම චොරාදීහි අච්ඡින්දිත්වා ගහණං. විස්සජ්ජනං පරෙසං දානං. ගාහො විස්සාසෙන ගහණං. විබ්භමො සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ගිහිභාවූපගමනං. තදාපි තස්ස අඤ්ඤස්ස දානෙ විය චීවරස්ස නිරාලයභාවෙන පන පරිච්චාගොති. ටීකායං පන භාදිසො භික්ඛුයෙවාති අධිට්ඨානං න විජහතීති අත්ථං විකප්පෙත්වා භික්ඛුනියා ගිහිභාවූපගමනං වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බං, කාරණං පනෙත්ථ අම්හාකං ගරූහියෙව සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.469) ‘‘භික්ඛුනියා ‘හීනායාවත්තනෙනා’ති විසෙසෙත්වා අවුත්තත්තා භික්ඛුනියා හි ගිහිභාවූපගමනෙ අධිට්ඨානවිජහනං විසුං වත්තබ්බං නත්ථි තස්සා විබ්භමනෙනෙව අස්සමණීභාවතො’’ති වුත්තං. නනු ච භික්ඛුනො අප්පච්චක්ඛාතසික්ඛස්ස ගිහිභාවූපගමනෙන අධිට්ඨානවිජහනෙන නිරාලයභාවො කාරණභාවෙන වුත්තො, එවං සති පරිවත්තලිඞ්ගස්ස නත්ථි නිරාලයභාවොති කථමස්ස අධිට්ඨානං විජහතීති? සච්චමෙතං, තථාපි බුද්ධමතඤ්ඤූහි අට්ඨකථාචරියෙහි අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 1.69) ‘‘යං පනස්ස භික්ඛුභාවෙ අධිට්ඨිතං තිචීවරඤ්ච පත්තො ච, තං අධිට්ඨානං විජහති, පුන අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා නත්ථෙත්ථ දොසොති.

මාරණලිඞ්ගසික්ඛාති උත්තරපදලොපෙන උපචාරෙන වා ලිඞ්ගපරිවත්තනං සික්ඛාපච්චක්ඛානඤ්ච ‘‘ලිඞ්ගසික්ඛා’’ති ච වුත්තං. ඉති එතෙ අට්ඨ සබ්බෙසු නවසු චීවරෙසු අධිට්ඨානස්ස වියොගො විප්පවාසො, තස්ස කාරණා හොන්තීති පාඨසෙසො. තිචීවරස්ස පන න කෙවලං ඉමෙයෙව අට්ඨ, විනිවිද්ධඡිද්දඤ්ච අධිට්ඨානවියොගකාරණන්ති ලිඞ්ගවචනඤ්ච පරිවත්තෙත්වා යොජෙතබ්බං. තත්ථ අබ්භන්තරෙ එකස්සපි තන්තුනො අභාවෙන විනිවිද්ධං විනිවිජ්ඣිත්වා ගතඡිද්දංකනිට්ඨඞ්ගුලිනඛපිට්ඨිප්පමාණං විනිවිද්ධඡිද්දං. තත්ථ සඞ්ඝාටියා ච උත්තරාසඞ්ගස්ස ච දීඝන්තතො විදත්ථිප්පමාණස්ස, තිරියන්තතො අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණස්ස, අන්තරවාසකස්ස පන දීඝන්තතො විදත්ථිප්පමාණස්සෙව තිරියන්තතො චතුරඞ්ගුලප්පමාණස්ස පදෙසස්ස ඔරතො ඡිද්දං අධිට්ඨානං භින්දති, සූචිකම්මං කත්වා පුන අධිට්ඨාතබ්බං. සූචිකම්මං කරොන්තෙන ච ඡින්දිත්වා දුබ්බලට්ඨානාපනයනෙන ඡිද්දං අදස්සෙත්වා කාතබ්බං.

55. ඉදානි අකප්පියානි දස්සෙතුං ‘‘කුසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කුසා ච වාකා ච ඵලකානි ච, තෙසං චීරානි කුස…පෙ… චීරානි. තත්ථ කුසෙන ගන්ථෙත්වා කතං කුසචීරං. තථා වාකෙන ගන්ථෙත්වා කතං වාකචීරං, තාපසානං වක්කලං. ඵලකසණ්ඨානානි ඵලකානි සිබ්බිත්වා කතං ඵලකචීරං. කෙසවාලජන්ති කෙසෙහි ච වාලෙහි ච ජාතං වායිතං කම්බලන්ති සම්බන්ධො. උලූකපක්ඛාජිනක්ඛිපෙති උලූකානං කොසියසකුණානං පක්ඛං පක්ඛෙන කතං නිවාසනඤ්ච අජිනක්ඛිපං සලොමං සඛුරං අජිනමිගානං චම්මඤ්ච ධාරයතො ථුල්ලච්චයන්ති සම්බන්ධො.

56. කදලෙරකක්කදුස්සෙසූති කදලියො ච එරකො ච අක්කො ච, තෙසං දුස්සානි වත්ථානි, තෙසු චෙව මකචිවාකෙහි කතෙ පොත්ථකෙ චාපි දුක්කටං. නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මං. කදලිදුස්සාදිසද්දෙන තංධාරණමධිප්පෙතං, තස්මා තංධාරණනිමිත්තං දුක්කටං හොතීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ. ‘‘නීලකො චා’’තිආදිනා ද්වන්දො. සබ්බා නීලක…පෙ… කණ්හකාති කම්මධාරයො. නීලාදිවණ්ණයොගෙන වත්ථං නීලාදි. නීලකං උමාපුප්ඵවණ්ණං. මඤ්ජෙට්ඨං මඤ්ජෙට්ඨිකවණ්ණං. පීතං කණිකාරපුප්ඵවණ්ණං. ලොහිතං ජයසුමනපුප්ඵවණ්ණං. කණ්හකං අද්දාරිට්ඨකවණ්ණං. සබ්බ-සද්දො පනෙත්ථ පච්චෙකං යොජෙතබ්බො.

57. මහා…පෙ… රත්තෙති මහාරඞ්ගො ච මහානාමරඞ්ගො ච, තෙහි රත්තෙ. එත්ථාපි පුන සුය්‍යමානං සබ්බසද්දමනුවත්තියං, ‘‘සබ්බමහාරඞ්ගරත්තෙ’’තිආදිනා අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා ච අසබ්බනීලකාදි කප්පියරජනරජිතං පරිභුඤ්ජන්තස්ස නත්ථි දොසොති දීපෙති. තත්ථ මහාරඞ්ගො සතපදිපිට්ඨිවණ්ණො. මහානාමරඞ්ගො සම්භින්නවණ්ණො, සො පන පණ්ඩුපලාසවණ්ණො හොති, පදුමවණ්ණොතිපි වදන්ති. තිරීටකෙති තං නාමක රුක්ඛතචෙ. අච්ඡින්නදීඝදසකෙති සබ්බසො අච්ඡින්නත්තා අච්ඡින්නා ච මජ්ඣෙ ඡින්නත්තා දීඝා ච සා දසා ච වත්ථකොටි යස්සාති අඤ්ඤපදත්ථසමාසො. ඵලපුප්ඵදසෙති අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසිබ්බිත්වා කතා ඵලසදිසා දසා ‘‘ඵලා’’ති වුච්චන්ති, කෙතකාදි පුප්ඵසදිසානි ‘‘පුප්ඵානී’’ති ච, ඵලා ච පුප්ඵා ච දසා යස්ස, ඵලසදිසෙ දසෙ, පුප්ඵසදිසෙ දසෙ චාති අත්ථො. වෙඨනෙති සීසවෙඨනෙ. තථාති ඉමිනා සබ්බනීලකාදීසු දුක්කටං අතිදිසති. සබ්බන්ති කුසචීරාදිකං සකලං. අච්ඡින්නං චීවරං යස්ස සො ලභතීති සම්බන්ධො.

චීවරනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.