49. චතුරාරක්ඛනිද්දෙසවණ්ණනා

461-2. අසුභන්ති අසුභභාවනා. ඉමෙ චත්තාරො චතුරාරක්ඛා නාමාති අධිප්පායො. ඉදානි තෙ දස්සෙතුං ‘‘ආරකත්තාදිනා’’තිආදිමාහ. ආරකත්තාදිනාති එත්ථ ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි තාව චතූහි කාරණෙහි සො භගවා අරහන්ති අනුස්සරිතබ්බොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘ආරකත්තා හතත්තා ච, කිලෙසාරීන සො මුනි;

හතසංසාරචක්කාරො, පච්චයාදීන චාරහො;

න රහො කරොති පාපානි, අරහං තෙන වුච්චතී’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.1; විසුද්ධි. 1.130);

භගවා පන සබ්බකිලෙසෙහි සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතො මග්ගෙන සවාසනකිලෙසානං හතත්තා, තස්මා ‘‘ආරකත්තා අරහ’’න්ති වුත්තො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සො තතො ආරකා නාම;

යස්ස යෙනාසමඞ්ගිතා;

අසමඞ්ගී ච දොසෙහි,

නාථො තෙනාරහං මතො’’ති. (විසුද්ධි. 1.125);

භගවතා පන සබ්බකිලෙසාරයො හතා, තස්මා ‘‘අරීනං හතත්තාපි අරහ’’න්ති වුත්තො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘යස්මා රාගාදිසඞ්ඛාතා, සබ්බෙපි අරයො හතා;

පඤ්ඤාසත්ථෙන නාථෙන, තස්මාපි අරහං මතො’’ති. (විසුද්ධි. 1.126);

යං පනෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභිපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරඅපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමි ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) වචනතො ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා තිභවරථෙ යොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්ස භගවතො බොධිරුක්ඛමූලෙ සම්මප්පධානවීරියපාදෙහි චතුපාරිසුද්ධිසීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරඤාණඵරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරා හතා. තස්මා ‘‘අරානං හතත්තා අරහ’’න්ති වුත්තො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘අරා සංසාරචක්කස්ස, හතා ඤාණාසිනා යතො;

ලොකනාථෙන තෙනෙස, අරහන්ති පවුච්චතී’’ති. (විසුද්ධි. 1.128);

අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා චීවරාදීනං පච්චයානං උත්තමපූජාය ච යුත්තො භගවා, තස්මා ‘‘පච්චයාදීනං අරහත්තා ච අරහ’’න්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘පූජාවිසෙසං සහ පච්චයෙහි,

යස්මා අයං අරහති ලොකනාථො;

අත්ථානුරූපං අරහන්ති ලොකෙ,

තස්මා ජිනො අරහති නාමමෙත’’න්ති. (විසුද්ධි. 1.129);

යථා ලොකෙ කෙචි පණ්ඩිතමානිනො අසිලොකභයෙන රහො පාපානි කරොන්ති, තථා භගවා කදාචිපි න කරොති, තස්මා ‘‘පාපකරණෙ රහාභාවා ච අරහ’’න්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘යස්මා නත්ථි රහො නාම, පාපකම්මෙසු තාදිනො;

රහාභාවෙන තෙනෙස, අරහං ඉති විස්සුතො’’ති. (විසුද්ධි. 1.130) –

එවං ආරකත්තාදිනා අරහන්ති භාවෙතබ්බං.

සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා පන සම්මාසම්බුද්ධො. සම්මාති ඤායෙනෙව, අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යතො පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යතො පහාතබ්බෙ ධම්මෙ පහාතබ්බතො සච්ඡිකාතබ්බෙ ධම්මෙ සච්ඡිකාතබ්බතො භාවෙතබ්බෙ ධම්මෙ භාවෙතබ්බතො එවාති අත්ථො. සාමඤ්චාති අත්තනාව. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාතං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවිතං;

පහාතබ්බං පහීනං මෙ, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණා’’ති. (ම. නි. 2.399; සු. නි. 563);

‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථාදෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’’ති එවං වුත්තෙ නවභෙදෙ භගවතො ගුණෙ යා පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සතියෙව අනුස්සති, පවත්තිතබ්බට්ඨානම්හියෙව වා පවත්තත්තා සද්ධාපබ්බජිතස්ස කුලපුත්තස්ස අනුරූපා සතීති අනුස්සති, බුද්ධං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති, යා එවං නවවිධෙන පවත්තා සති, සා බුද්ධානුස්සති නාමාති අත්ථො. සබ්බාකාරෙන පන ආචරියෙන බුද්ධඝොසෙන බුද්ධානුස්සති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) වුත්තා, අත්ථිකෙන පන තතො පච්චාසීසිතබ්බා.

463-4. චතුරාරක්ඛාය සායංපාතං භාවෙතබ්බත්තා මෙත්තාභාවනං දස්සෙන්තෙන ථෙරෙන සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානභාවනාවසෙන දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. ඉතරථා ‘‘අත්තානං උපමං කත්වා, න හනෙය්‍ය න ඝාතයෙ’’ති (ධ. ප. 129-130) වචනතො සබ්බපඨමං ‘‘අහං සුඛිතො හොමි, අවෙරො’’තිආදිනා නයෙන භාවෙත්වාව අත්තනි චිත්තං නිපරිබන්ධමානං කත්වා පච්ඡා ආචරියුපජ්ඣායාදීසු කමෙන භාවෙතබ්බා. අත්තනි පන අප්පනා න හොති. ගොචරගාමම්හි ඉස්සරෙ ජනෙති සම්බන්ධො. තත්ථාති (පාරා. අට්ඨ. 2.165) ගොචරගාමෙ. සීමට්ඨසඞ්ඝතො පට්ඨාය පරිච්ඡිජ්ජ පරිච්ඡිජ්ජාති අත්ථො. එවං මෙත්තං භාවෙන්තො භික්ඛුසඞ්ඝෙ මෙත්තාය සහවාසීනං මුදුචිත්තං ජනෙති, අථස්ස සුඛසංවාසතා හොති. සීමට්ඨකදෙවතාසු මෙත්තාය මුදුකතචිත්තාහි දෙවතාහි ධම්මිකාය රක්ඛාය සුසංවිහිතරක්ඛො හොති. ගොචරගාමම්හි ඉස්සරජනෙ මෙත්තාය මුදුකතචිත්තසන්තානෙහි ඉස්සරෙහි ධම්මිකාය රක්ඛාය සුරක්ඛිතපරික්ඛාරො හොති. තත්ථ මනුස්සෙ මෙත්තාය පසාදිතචිත්තෙහි තෙහි අපරිභූතො හුත්වා විචරති. සබ්බසත්තෙසු මෙත්තාය සබ්බත්ථ අප්පටිහතචාරො හොති.

465-6. වණ්ණතො ච සණ්ඨානතො ච ඔකාසතො ච දිසතො ච පරිච්ඡෙදතො ච කෙසාදිකොට්ඨාසෙ වවත්ථපෙත්වාති සම්බන්ධො. එත්ථ වණ්ණතොති (විසුද්ධි. 1.110) කෙසාදීනං වණ්ණතො. සණ්ඨානතොති තෙසංයෙව සණ්ඨානතො. ඔකාසතොති ‘‘අයං කොට්ඨාසො ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ පතිට්ඨිතො’’ති එවං තස්ස තස්ස ඔකාසතො. දිසතොති ඉමස්මිං සරීරෙ නාභිතො උද්ධං උපරිමා දිසා, අධො හෙට්ඨිමා දිසා, තස්මා ‘‘අයං කොට්ඨාසො ඉමිස්සා නාම දිසායා’’ති දිසා වවත්ථපෙතබ්බා. පරිච්ඡෙදතොති සභාගපරිච්ඡෙදතො විසභාගපරිච්ඡෙදතොති ද්වෙ පරිච්ඡෙදා. තත්ථ ‘‘අයං කොට්ඨාසො හෙට්ඨා ච උපරි ච තිරියඤ්ච ඉමිනා නාම පරිච්ඡෙදො’’ති එවං සභාගපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. ‘‘කෙසා න ලොමා, ලොමා න කෙසා’’ති එවං අමිස්සකවසෙන විසභාගපරිච්ඡෙදො.

එවං පඤ්චහි ආකාරෙහි වවත්ථානාකාරං දස්සෙත්වා ඉදානි මනසි කරොන්තෙන එවං මනසි කාතබ්බන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘අනුපුබ්බතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනුපුබ්බතොති සජ්ඣායකරණකාලතො පට්ඨාය ‘‘කෙසා නඛා’’ති එවං එකන්තරිකාය වා ‘‘ලොමා කෙසා’’ති එවං උප්පටිපාටියා වා න මනසි කාතබ්බං, අථ ඛො ‘‘කෙසා ලොමා’’තිආදිනා නයෙන අනුපටිපාටියා මනසි කාතබ්බං, අනුපටිපාටියා මනසි කරොන්තෙනාපි නාතිසීඝං නාතිසණිකං මනසි කාතබ්බං, බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චෙතසො වික්ඛෙපො පටිබාහිතබ්බො. ‘‘පණ්ණත්තිං සමතික්කම්ම, මුඤ්චන්තස්සානුපුබ්බතො’’ති පාඨො ගහෙතබ්බො. එවඤ්හි සති භාවනාක්කමෙන අත්ථො සුවිඤ්ඤෙය්‍යො හොති. ‘‘කෙසා ලොමා’’තිආදිපඤ්ඤත්තිං අමනසිකත්වා පටික්කූලභාවෙන එවං චිත්තං ඨපෙතබ්බං. මුඤ්චන්තස්සානුපුබ්බතොති යො යො කොට්ඨාසො ආපාථං නාගච්ඡති, තං තං අනුපුබ්බතො මුඤ්චන්තස්සාති අත්ථො.

467. ඉදානි යථා පටික්කූලමනසිකාරො කාතබ්බො, තං දස්සෙතුං ‘‘වණ්ණආසයසණ්ඨානා’’තිආදිමාහ. එතෙහි වණ්ණාදීහි කොට්ඨාසෙහි පටික්කූලාති භාවනාති සම්බන්ධො. එත්ථ (විභ. අට්ඨ. 356; විසුද්ධි. 1.178) කෙසා තාව වණ්ණතොපි පටික්කූලා. තථා හි යාගුභත්තාදීසු කෙසවණ්ණං කිඤ්චි දිස්වා ජිගුච්ඡන්ති. සණ්ඨානතොපි පටික්කූලා. තථා හි රත්තිං භුඤ්ජන්තා කෙසසණ්ඨානං මකචිවාකාදිකං ඡුපිත්වා ජිගුච්ඡන්ති. තෙලමක්ඛනාදිවිරහිතානඤ්ච අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තානඤ්ච ගන්ධො අතිවිය පටික්කූලොති ගන්ධතොපි පටික්කූලා. අසුචිට්ඨානෙ ජාතසූපෙය්‍යපණ්ණං විය පුබ්බලොහිතමුත්තකරීසපිත්තසෙම්හාදිනිස්සන්දෙන ජාතත්තා ආසයතොපි පටික්කූලා. ගූථරාසිම්හි උට්ඨිතකණ්ණිකං විය එකතිංසකොට්ඨාසරාසිම්හි ජාතත්තා ඔකාසතොපි පටික්කූලා. උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකං විච්ඡිද්දකං වික්ඛායිතකං වික්ඛිත්තකං හතවික්ඛිත්තකං ලොහිතකං පුළවකං අට්ඨිකන්ති ඉමෙසු උද්ධුමාතකාදීසු වත්ථූසු අසුභාකාරං ගහෙත්වා පවත්තා භාවනා වා අසුභං නාමාති අත්ථො.

468. යං පනෙතං අරහන්තානං වට්ටදුක්ඛසමුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං සමුච්ඡෙදමරණං (විසුද්ධි. 1.167), සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගසඞ්ඛාතං ඛණිකමරණං, ‘‘රුක්ඛො මතො, ලොහං මත’’න්තිආදි සම්මුතිමරණඤ්ච, න තං ඉධ අධිප්පෙතං. ඉධ පන මරණන්ති එකභවපරියාපන්නස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදො අධිප්පෙතො. තම්පි කාලමරණං අකාලමරණන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ කාලමරණං පුඤ්ඤක්ඛයෙන වා ආයුක්ඛයෙන වා උභයක්ඛයෙන වා හොති, අකාලමරණං උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මවසෙන. ‘‘මරණං මෙ භවිස්සතී’’ති වා ‘‘ජීවිතං උච්ඡිජ්ජිස්සතී’’ති වා ‘‘මරණං මරණ’’න්ති වා යොනිසො භාවයිත්වානාති සම්බන්ධො.

469-70. යස්ස පන එත්තාවතා උපචාරජ්ඣානං න උප්පජ්ජති, තෙන වධකපච්චුපට්ඨානතො සම්පත්තිවිපත්තිතො උපසංහරණතො කායබහුසාධාරණතො ආයුදුබ්බලතො අනිමිත්තතො අද්ධානපරිච්ඡෙදතො ඛණපරිත්තතොති ඉමෙහි අට්ඨහි ආකාරෙහි මරණං අනුස්සරිතබ්බං, ඉදානි තෙ දස්සෙතුං ‘‘වධකස්සෙවුපට්ඨාන’’න්තිආදිමාහ. අසිං උක්ඛිපිත්වා සීසං ඡින්දිතුං ඨිතවධකො විය මරණං පච්චුපට්ඨිතමෙවාති භාවනා මරණස්සති නාමාති සම්බන්ධො. එවං සබ්බත්ථ. සබ්බං ආරොග්‍යං බ්‍යාධිපරියොසානං, සබ්බං යොබ්බනං ජරාපරියොසානං, සබ්බං ජීවිතං මරණපරියොසානං, තස්මා ‘‘අයං යොබ්බනාදිකායසම්පත්ති තාවදෙව සොභති, යාව මරණසඞ්ඛාතා විපත්ති න භවිස්සතී’’ති එවමාදිනා සම්පත්තිවිපත්තිතො ච, සත්තහාකාරෙහි උපසංහරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං යසමහත්තතො පුඤ්ඤමහත්තතො ථාමමහත්තතො ඉද්ධිමහත්තතො පඤ්ඤාමහත්තතො පච්චෙකබුද්ධතො සම්මාසම්බුද්ධතොති. තත්ථ ‘‘ඉදං මරණං නාම මහායසානං මහාපරිවාරානං මහාසම්මතමන්ධාතාදීනම්පි උපරි පතති, කිමඞ්ගං පන මය්හං උපරි න පතිස්සතී’’ති එවං යසමහත්තතො,

‘‘ජොතිකො ජටිලො උග්ගො,

මෙණ්ඩකො අථ පුණ්ණකො;

එතෙ චඤ්ඤෙ ච යෙ ලොකෙ,

මහාපුඤ්ඤාති විස්සුතා;

සබ්බෙ මරණමාපන්නා,

මාදිසෙසු කථාව කා’’ති. –

එවං පුඤ්ඤමහත්තතො,

‘‘වාසුදෙවො බලදෙවො, භීමසෙනාදයො මහා;

බලා මච්චුවසං පත්තා, මාදිසෙසු කථාව කා’’ති. –

එවං ථාමමහත්තතො,

‘‘මහාමොග්ගල්ලානාදීනං මහිද්ධිකානම්පි උපරි පතති, මාදිසෙසු කථාව කා’’ති එවං ඉද්ධිමහත්තතො, ‘‘සාරිපුත්තාදීනං මහාපඤ්ඤානම්පි උපරි පතති, මාදිසෙසු කථාව කා’’ති එවං පඤ්ඤාමහත්තතො. එවං ඉතරෙසම්පි පච්චෙකබුද්ධසම්මාසම්බුද්ධානම්පි මහන්තභාවං චින්තෙත්වා ‘‘තෙසම්පි උපරි මරණං පතති, කිමඞ්ගං පන මය්හං උපරි න පතිස්සතී’’ති එවං උපසංහරණතො ච, ‘‘අයං කායො බහුසාධාරණො අජ්ඣත්තිකානංයෙව අනෙකසතානං රොගානං බාහිරානං අහිවිච්ඡිකාදීනඤ්චා’’ති කායබහුසාධාරණතො ච, ‘‘අස්සාසපස්සාසපටිබද්ධං ජීවිත’’න්තිආදිනා නයෙන ආයුදුබ්බලතො ච,

‘‘ජීවිතං බ්‍යාධි කාලො ච,

දෙහනික්ඛෙපනං ගති;

පඤ්චෙතෙ ජීවලොකස්මිං;

අනිමිත්තා න නායරෙ’’ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.20; ජා. අට්ඨ. 2.2.34) –

එවං කාලවවත්ථානස්ස අභාවතො ච, ‘‘යො, භික්ඛවෙ, චිරං ජීවති, සො වස්සසතං ජීවති අප්පං වා භිය්‍යො’’ති (සං. නි. 1.145) වුත්තත්තා එවමාදිනා නයෙන අද්ධානස්ස පරිච්ඡෙදාච භාවනා මරණස්සති නාමාති අත්ථො. ඛණපරිත්තතො ච මරණස්සති භාවෙතබ්බා.

‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච,

සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා,

ලහු සො වත්තතෙ ඛණො’’ති. (විසුද්ධි. 1.176) –

හි වුත්තං. චතුරාරක්ඛවිනිච්ඡයො.

චතුරාරක්ඛනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.