44. උපොසථනිද්දෙසවණ්ණනා

411. සුත්තුද්දෙසො සඞ්ඝස්සෙව. සෙසානන්ති ද්වින්නං තිණ්ණං වා.

412. පුබ්බකරණෙ පුබ්බකිච්චෙ, පත්තකල්ලෙ සමානිතෙති සබ්බපඨමං කත්තබ්බං පුබ්බකරණං. තදනන්තරං කත්තබ්බං පුබ්බකිච්චං නාම. එත්ථ –

‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකරණන්ති වුච්චති.

‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකිච්චන්ති වුච්චතී’’ති –. (මහාව. අට්ඨ. 168);

එවං අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන පුබ්බකරණඤ්ච පුබ්බකිච්චඤ්ච වෙදිතබ්බං.

‘‘උපොසථො යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා,

සභාගාපත්තියො ච න විජ්ජන්ති;

වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති,

පත්තකල්ලන්ති වුච්චතී’’ති –. (මහාව. අට්ඨ. 168);

වුත්තවසෙන පත්තකල්ලෙ සමානිතෙ, පජ්ජිතෙති අත්ථො. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, පාතිමොක්ඛුද්දෙසා. නිදානං උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං, අයං පඨමො පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. නිදානං උද්දිසිත්වා චත්තාරි පාරාජිකානි උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං, අයං දුතියො පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. නිදානං උද්දිසිත්වා චත්තාරි පාරාජිකානි උද්දිසිත්වා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසෙ උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං, අයං තතියො පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. නිදානං උද්දිසිත්වා චත්තාරි පාරාජිකානි උද්දිසිත්වා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසෙ උද්දිසිත්වා ද්වෙ අනියතෙ උද්දිසිත්වා අවසෙසං සුතෙන සාවෙතබ්බං, අයං චතුත්ථො පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. විත්ථාරෙනෙව පඤ්චමො. ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ පඤ්ච පාතිමොක්ඛුද්දෙසා’’ති (මහාව. 150) වුත්තත්තා සො සුත්තුද්දෙසො පඤ්චධා විභාවිතොති අත්ථො.

413. විනාන්තරායන්ති (මහාව. 150) රාජන්තරායාදිදසවිධං අන්තරායං විනා සඞ්ඛෙපෙනුද්දෙසො විනිවාරිතො පටික්ඛිත්තොති අත්ථො. ථෙරොවාති සඞ්ඝත්ථෙරොව. එත්ථාති පඤ්චසු උද්දෙසෙසු. ‘‘ද්වීසු වා තීසු වා විසදෙසු ථෙරොව ඉස්සරො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තත්තා අවත්තන්තෙපි අන්තරායෙ සංඛිත්තෙන උද්දිසිතුං වට්ටතීති අධිප්පායො. කත්ථ වුත්තන්ති චෙ? ‘‘යො තත්ථ භික්ඛු බ්‍යත්තො පටිබලො, තස්සාධෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 155) වුත්තපාළියා අට්ඨකථායං ‘‘යො තත්ථ භික්ඛු බ්‍යත්තො පටිබලොති එත්ථ කිඤ්චාපි දහරස්සාපි බ්‍යත්තස්ස පාතිමොක්ඛො අනුඤ්ඤාතො, අථ ඛො එත්ථ අයමධිප්පායො – සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරස්ස පඤ්ච වා චත්තාරො වා තයො වා පාතිමොක්ඛුද්දෙසා නාගච්ඡන්ති, ද්වෙ පන අඛණ්ඩා සුවිසදා වාචුග්ගතා හොන්ති, ථෙරායත්තොව පාතිමොක්ඛො. සචෙ පන එත්තකම්පි විසදං කාතුං න සක්කොති, බ්‍යත්තස්ස භික්ඛුනො ආයත්තොව හොතී’’ති අත්ථො වුත්තො. පාළියම්පි වුත්තමෙව ‘‘තෙහි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූහි එකො භික්ඛු සාමන්තා ආවාසා සජ්ජුකං පාහෙතබ්බො ‘ගච්ඡ, ආවුසො, සංඛිත්තෙන වා විත්ථාරෙන වා පාතිමොක්ඛං පරියාපුණිත්වා ආගච්ඡා’’’ති (මහාව. 163).

414. උද්දිසන්තෙ වාති (මහාව. 172) පාතිමොක්ඛෙ උද්දිසියමානෙ සමා වා ථොකතරා වා යදි ආගච්ඡෙය්‍යුං, උද්දිට්ඨං සුඋද්දිට්ඨං, තෙහි සද්ධිං නිසීදිත්වා අවසෙසකං සොතබ්බන්ති අත්ථො.

415. උද්දිට්ඨමත්තෙ (මහාව. 172) වා සකලාය වා එකච්චාය වා පරිසාය වුට්ඨිතාය සමා වා ථොකතරා වා යදි ආගච්ඡෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. පාරිසුද්ධින්ති පාරිසුද්ධිඋපොසථං. කරෙය්‍යෙසන්ති කරෙය්‍ය එසං, එතෙසං සන්තිකෙති අත්ථො. බහුකාථ චෙති අථ බහුකා චෙ, පුන ආගතා බහුකා චෙති අත්ථො,. ‘‘උද්දිස්සමානෙ, උද්දිට්ඨමත්තෙ එකච්චාය වුට්ඨිතාය සකලාය වුට්ඨිතායා’’ති (මහාව. 172) ආගතෙසු සබ්බවිකප්පෙසු පුබ්බකිච්චං කත්වා පුන ආදිතො පට්ඨාය පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙති අත්ථො.

416. ඉතරානන්ති ආගන්තුකානං. සචෙතරොති සචෙ චාතුද්දසිකොති අත්ථො. සමානෙතරෙනුවත්තන්තූති සමා වා ඌනා වා ඉතරෙ ආගන්තුකා පුරිමානං ආවාසිකානං අනුවත්තන්තූති අත්ථො. සචෙධිකාති ආගන්තුකා සචෙ අධිකා, පුරිමා ආවාසිකා අනුවත්තන්තූති අත්ථො. සෙසෙප්‍යයං නයොති ‘‘ආගන්තුකානං පන්නරසො හොති, ආවාසිකානං චාතුද්දසො’’ති ඉතරෙපි සමථොකා ආගන්තුකා ආවාසිකානං අනුවත්තන්තූතිආදිනා නයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති අත්ථො.

417. මූලට්ඨාති ආවාසිකා. සමථොකානං ආගන්තුකානං. සාමග්ගිං දෙන්තු කාමතොති යදි ඉච්ඡන්ති, දෙන්තූති අත්ථො.

418. නො චෙ දෙන්ති, ආගන්තුකෙහි බහි ගන්ත්වාන උපොසථො කාතබ්බොති අත්ථො. අනිච්ඡාය සාමග්ගී දෙය්‍යාති සම්බන්ධො.

419. ‘‘න භික්ඛවෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන සඤ්චිච්ච න සාවෙතබ්බං. යො න සාවෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිවුත්තත්තා (මහාව. 154) ‘‘සාවෙය්‍ය සුත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන වායමිතුං කථං සාවෙය්‍යන්ති, වායමන්තස්ස අනාපත්තී’’ති (මහාව. 154) වුත්තත්තා ‘‘සඤ්චිච්ච අස්සාවෙන්තස්ස දුක්කට’’න්ති වුත්තං.

420. තථාති දුක්කටන්ති අත්ථො. කල්ලොති අගිලානො. පෙසිතොති ආණත්තො. ‘‘න භික්ඛවෙ ථෙරෙන ආණත්තෙන අගිලානෙන න සම්මජ්ජිතබ්බං. යො න සම්මජ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදි (මහාව. 159) වුත්තං.

421-3. ඉදානි පාරිසුද්ධිඋපොසථං දස්සෙතුං ‘‘සම්මජ්ජිත්වා’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ජලිං (මහාව. 168) පග්ගය්හාති සම්බන්ධො. තෙති අවසෙසා ද්වෙ එවං සමුදීරියා වත්තබ්බාති අත්ථො. එකංසං උත්තරාසඞ්ගාදිකරණවසෙන සමත්තපුබ්බාරම්භෙන තෙ ද්වෙ භික්ඛූ නවෙන එවමීරියා වත්තබ්බාති අත්ථො.

424-5. ඉදානි ද්වීහි කත්තබ්බං දස්සෙතුං ‘‘ද්වීසු ථෙරෙනා’’ති වුත්තං.

426. එත්තාවතා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චතුන්නං පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතු’’න්ති (මහාව. 168) ච ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිණ්ණං පාරිසුද්ධිඋපොසථං කාතු’’න්ති (මහාව. 168) ච ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ද්වින්නං පාරිසුද්ධිඋපොසථං කාතු’’න්ති (මහාව. 168) ච වුත්තං සඞ්ඝුපොසථඤ්ච පාරිසුද්ධිඋපොසථඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි යත්ථ එකො භික්ඛු විහරති, තස්ස අනුඤ්ඤාතං අධිට්ඨානුපොසථං දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බකිච්ච’’න්තිආදිමාහ. එත්ථ ච පුබ්බකිච්චං නාම සම්මජ්ජනාදිකංයෙව.

427. සඞ්ඝුපොසථපාරිසුද්ධිඋපොසථඅධිට්ඨානඋපොසථානං වසෙන තං තං උපොසථං යදි කයිරුන්ති සම්බන්ධො.

428. වග්ගෙ (මහාව. 173) ච සමග්ගෙ ච ‘‘වග්ගො’’ති සඤ්ඤිනො ච ‘‘වග්ගො නු ඛො, සමග්ගො නු ඛො’’ති එවං විමතිස්ස ච දුක්කටං, ‘‘නස්සන්තෙතෙ විනස්සන්තෙතෙ, කො තෙහි අත්ථො’’ති එවං අනාගතානං භික්ඛූනං අත්ථිභාවං ඤත්වා භෙදාධිප්පායෙන උපොසථං කරොතො ථුල්ලච්චයං හොතීති අත්ථො. තදුභයෙපි ‘‘සමග්ගො’’ති සඤ්ඤිනො අනාපත්ති.

429-430. සෙසසහධම්මිකා නාම භික්ඛුං ඨපෙත්වා අවසෙසා චත්තාරො. අභබ්බස්සාති එත්ථ පණ්ඩකථෙය්‍යසංවාසක තිත්ථියපක්කන්තක තිරච්ඡානගත මාතුඝාතක පිතුඝාතක අරහන්තඝාතක භික්ඛුනිදූසක සඞ්ඝභෙදක ලොහිතුප්පාදකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා අභබ්බා ගහිතා. එත්ථ පන නාගමාණවකාදයො තිරච්ඡානගතපක්ඛිකාති වෙදිතබ්බා. එතෙසං නිසින්නපරිසායඤ්ච පාතිමොක්ඛං න උද්දිසෙති සම්බන්ධො.

තථාති යො පන සඞ්ඝො සභාගාපත්තිකො, සොපි න උද්දිසෙ, පරිවුත්ථෙන ඡන්දෙනපි න උද්දිසෙති අත්ථො. එත්ථ පන චතුබ්බිධං පාරිවාසියං පරිසපාරිවාසියං රත්තිපාරිවාසියං ඡන්දපාරිවාසියං අජ්ඣාසයපාරිවාසියන්ති.

එත්ථ පන භික්ඛූ කෙනචිදෙව කරණීයෙන සන්නිපතිතා මෙඝාදීහි උපද්දුතා ‘‘අනොකාසා මයං, අඤ්ඤත්‍ර ගච්ඡාමා’’ති ඡන්දං අවිස්සජ්ජෙත්වාව උට්ඨහන්ති. ඉදං පරිසපාරිවාසියං. කිඤ්චාපි පරිසපාරිවාසියං, ඡන්දස්ස පන අවිස්සට්ඨත්තා කම්මං කාතුං වට්ටති.

පුනපි භික්ඛූනං ‘‘උපොසථාදීනි කරිස්සාමා’’ති රත්තිං සන්නිපතිත්වා ධම්මං සුණන්තානංයෙව අරුණො උග්ගච්ඡති. සචෙ ‘‘චාතුද්දසිකං කරිස්සාමා’’ති නිසින්නා, ‘‘පන්නරසො’’ති කාතුං වට්ටති. සචෙ පන්නරසිකං කාතුං නිසින්නා, පාටිපදෙ අනුපොසථෙ උපොසථං කාතුං න වට්ටති, අඤ්ඤං පන සඞ්ඝකිච්චං කාතුං වට්ටති. ඉදං රත්තිපාරිවාසියං නාම.

පුන භික්ඛූ ‘‘යංකිඤ්චිදෙව අබ්භානාදිකම්මං කරිස්සාමා’’ති සන්නිපතිතා හොන්ති, තත්‍රෙකො නක්ඛත්තපාඨකො එවං වදති ‘‘අජ්ජ නක්ඛත්තං දාරුණ’’න්ති, තෙ තස්ස වචනෙන ඡන්දං විස්සජ්ජෙත්වා තත්ථෙව නිසින්නා හොන්ති. අථඤ්ඤො ආගන්ත්වා ‘‘කිං නක්ඛත්තෙන, කරොථා’’ති වදති. ඉදං ඡන්දපාරිවාසියඤ්චෙව අජ්ඣාසයපාරිවාසියඤ්ච. තස්මිං පාරිවාසියෙ පුන ඡන්දපාරිසුද්ධිං අනානෙත්වා කම්මං කාතුං න වට්ටති. ඉදං සන්ධාය ‘‘ඡන්දෙන පරිවුත්ථෙනා’’ති වුත්තං.

431. ආපන්නමාපත්තිං (මහාව. 169; මහාව. අට්ඨ. 169) අදෙසයිත්වාන වා ‘‘අහං, ආවුසො, ඉත්ථන්නාමාය ආපත්තියා වෙමතිකො, යදා නිබ්බෙමතිකො භවිස්සාමි, තං ආපත්තිං පටිකරිස්සාමී’’ති වත්වා විමතිං අනාවිකත්වාන වා ‘‘න ච භික්ඛවෙ අනුපොසථෙ උපොසථො කාතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝසාමග්ගියා’’ති (මහාව. 183) වුත්තත්තා අනුපොසථෙපි වා කාතුං න ච කප්පතීති අත්ථො.

432. ‘‘න ච භික්ඛවෙ තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකා ආවාසා අභික්ඛුකො ආවාසො වා අනාවාසො වා ගන්තබ්බො අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝෙන අඤ්ඤත්‍ර අන්තරායා’’ති (මහාව. 181) වුත්තත්තා ‘‘අට්ඨිතොපොසථාවාසා’’ති (මහාව. අට්ඨ. 181) වුත්තං. න වජෙ න ගච්ඡෙ. අධිට්ඨාතුං සීමමෙව වාති සචෙ විහාරෙ උපොසථං කරොන්ති, උපොසථාධිට්ඨානත්ථං සීමාපි නදීපි න ගන්තබ්බා. සචෙ පනෙත්ථ කොචි භික්ඛු හොති, තස්ස සන්තිකං ගන්තුං වට්ටති. විස්සට්ඨඋපොසථාපි ආවාසා ගන්තුං වට්ටති, එවං ගතො අධිට්ඨාතුම්පි ලභතීති. උපොසථවිනිච්ඡයො.

උපොසථනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.