8. සහධම්මිකවග්ගො

1. සහධම්මිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

සහධම්මිකං වුච්චමානොති සහධම්මිකෙන වුච්චමානො. කරණත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. ‘‘පඤ්චහි සහධම්මිකෙහි සික්ඛිතබ්බත්තා, තෙසං වා සන්තකත්තා ‘සහධම්මික’න්ති ලද්ධනාමෙන බුද්ධපඤ්ඤත්තෙන සික්ඛාපදෙන වුච්චමානොති අත්ථො’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුබ්බචසික්ඛාපදවණ්ණනා; පාරා. අට්ඨ. 2.425-426) දුබ්බචසික්ඛාපදෙ වුත්තත්තා ‘‘සහධම්මිකං වුච්චමානොති ඉමස්සත්ථො දුබ්බචසික්ඛාපදෙ වුත්තො’’ති වුත්තං. අනාදරියභයාති අනාදරකරණෙ භයා, තත්ථ පාචිත්තියභයාති අත්ථො. ලෙසෙන එවං වදන්තස්සාති උජුකං ‘‘න සික්ඛිස්සාමී’’ති අවත්වා ‘‘යාව න අඤ්ඤං භික්ඛු’’න්තිආදිනා ලෙසෙන වදන්තස්ස.

සහධම්මිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. විලෙඛනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඛුද්දකෙහි ච අනුඛුද්දකෙහි චාති සඞ්ඝාදිසෙසාදීහි ඛුද්දකෙහි චෙව ථුල්ලච්චයාදීහි අනුඛුද්දකෙහි ච. ඨපෙත්වා හි චත්තාරි පාරාජිකානි අවසෙසානි සබ්බානි සික්ඛාපදානි පරියායෙන ඛුද්දකානි චෙව හොන්ති අනුඛුද්දකානි ච. වුත්තඤ්හෙතං පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 441) –

‘‘කතමානි පන, භන්තෙ, ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානීති? එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසු – ‘චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානී’ති. එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසු – ‘චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසෙ ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානී’ති. එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසු – ‘චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසෙ ඨපෙත්වා ද්වෙ අනියතෙ ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානී’ති. එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසු – ‘‘චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසෙ ඨපෙත්වා ද්වෙ අනියතෙ ඨපෙත්වා තිංස නිස්සග්ගියෙ පාචිත්තියෙ ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානී’ති. එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසු – ‘චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසෙ ඨපෙත්වා ද්වෙ අනියතෙ ඨපෙත්වා තිංස නිස්සග්ගියෙ පාචිත්තියෙ ඨපෙත්වා ද්වෙනවුතිපාචිත්තියෙ ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානී’ති. එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසු ‘චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසෙ ඨපෙත්වා ද්වෙ අනියතෙ ඨපෙත්වා තිංස නිස්සග්ගියෙ පාචිත්තියෙ ඨපෙත්වා ද්වෙනවුතිපාචිත්තියෙ ඨපෙත්වා චත්තාරො පාටිදෙසනීයෙ ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානී’’’ති.

යං පන නාගසෙනත්ථෙරෙන මිලින්දරඤ්ඤා පුට්ඨෙන වුත්තං ‘‘දුක්කටං, මහාරාජ, ඛුද්දකං සික්ඛාපදං, දුබ්භාසිතං අනුඛුද්දක’’න්ති (මි. ප. 4.2.1), තත්ථ අන්තිමකොට්ඨාසමෙව ගහෙත්වා වුත්තං. තං වාදපථොපච්ඡෙදනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං.

සංවත්තනමරියාදපරිච්ඡෙදවචනන්ති සංවත්තනස්ස මරියාදා අවධි සංවත්තනමරියාදා, තාය නියමවසෙන යො පරිච්ඡෙදො, තස්ස වචනං සංවත්තනමරියාදපරිච්ඡෙදවචනං. ඉදානි තං මරියාදං විවරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උද්දිසන්තීති ආචරියා අත්තනො රුචියා උද්දිසන්ති. උද්දිසාපෙන්තීති ආචරියං යාචිත්වා අන්තෙවාසිකා උද්දිසාපෙන්ති. සජ්ඣායන්තීති ධාරෙන්ති. කුක්කුච්චවිප්පටිසාරොති කුක්කුච්චසඞ්ඛාතො විප්පටිසාරො. විහෙසාවිචිකිච්ඡාමනොවිලෙඛාති විහෙසාවිචිකිච්ඡාසඞ්ඛාතා මනොවිලෙඛා. ගරහණෙති නින්දනෙ.

අනුපසම්පන්නස්ස විවණ්ණනෙති අනුපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ නින්දතො තස්ස තස්මිං විමතිං උප්පාදෙතුං විනයවිවණ්ණනෙ.

විලෙඛනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. මොහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

තස්මිං අනාචාරෙති තස්මිං අනාචාරෙ ආචිණ්ණෙ. මොක්ඛො නත්ථීති තස්සා ආපත්තියා මොක්ඛො නත්ථි. තස්ස තෙති තස්ස තව. අලාභාති යෙ අඤ්ඤෙසං පාතිමොක්ඛෙ උද්දිස්සමානෙ සාධුකං අට්ඨිං කත්වා මනසිකරණස්ස ආනිසංසසඤ්ඤිතා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකා ච ලාභා ඉච්ඡිතබ්බා, තෙ සබ්බෙ තුය්හං අලාභා එව හොන්ති. දුල්ලද්ධන්ති පුඤ්ඤවිසෙසෙන ලද්ධම්පි මනුස්සත්තං දුල්ලද්ධං. සාධුකන්ති සුට්ඨු. අට්ඨිං කත්වාති අත්ථිකභාවං කත්වා, අත්ථිකො හුත්වාති වුත්තං හොති. ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙනාති ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො’’තිආදිනා (පාචි. 446) පදභාජනියං වුත්තෙන මොහාරොපනකෙන ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන.

අධම්මකම්මෙති එත්ථ මොහාරොපනකම්මං අධිප්පෙතං.

මොහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

පහාරං දදෙය්‍යාති අන්තමසො උප්පලපත්තං උපාදාය කායකායප්පටිබද්ධනිස්සග්ගියානං අඤ්ඤතරෙන පහාරං දදෙය්‍ය. එවං පන පහාරෙ දින්නෙ හත්ථො වා භිජ්ජතු, පාදො වා සීසං වා, මරතු වා, පාචිත්තියමෙව. තෙනාහ ‘‘පහරිතුකාමතායා’’තිආදි.

අනුපසම්පන්නෙති ගහට්ඨෙ වා පබ්බජිතෙ වා ඉත්ථියා වා පුරිසෙ වා අන්තමසො තිරච්ඡානගතෙපි. සචෙ පන රත්තචිත්තො ඉත්ථිං පහරති, සඞ්ඝාදිසෙසො. කෙනචි විහෙඨියමානස්සාති මනුස්සෙන වා තිරච්ඡානගතෙන වා විහෙඨියමානස්ස. මොක්ඛාධිප්පායස්සාති තතො අත්තනො මොක්ඛං පත්ථයමානස්ස. සචෙපි අන්තරාමග්ගෙ (පාචි. අට්ඨ. 453) චොරං වා පච්චත්ථිකං වා විහෙඨෙතුකාමං දිස්වා ‘‘උපාසක, එත්ථෙව තිට්ඨ, මා ආගමිත්ථා’’ති වත්වා වචනං අනාදියිත්වා ආගච්ඡන්තං ‘‘ගච්ඡ රෙ’’ති මුග්ගරෙන වා සත්ථකෙන වා පහරිත්වා යාති, සො චෙ තෙන පහාරෙන මරති, අනාපත්තියෙව. වාළමිගෙසුපි එසෙව නයො.

පහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. තලසත්තිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

තලසත්තිකන්ති තලමෙව තලසත්තිකං. ‘‘පොථනසමත්ථට්ඨෙන සත්තික’’න්ති (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 456) එකෙ. උච්චාරෙය්‍යාති උක්ඛිපෙය්‍ය. නපහරිතුකාමතාය දින්නත්තා දුක්කටන්ති එත්ථ පහරිතුකාමතාය පහරිතෙ පුරිමසික්ඛාපදෙන පාචිත්තියං. උච්චාරෙතුකාමතාය කෙවලං උග්ගිරණමත්තෙ කතෙ ඉමිනා පාචිත්තියං. ඉමිනා පන විරජ්ඣිත්වා පහාරො දින්නො, තස්මා දුක්කටං. එත්ථ පන ‘‘තිරච්ඡානගතාදීනං අසුචිකරණාදීනි දිස්වා කුජ්ඣිත්වාපි උග්ගිරන්තස්ස මොක්ඛාධිප්පායොයෙවා’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.471) වදන්ති.

තලසත්තිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අමූලකසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡට්ඨසික්ඛාපදං උත්තානමෙව.

අමූලකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

කුක්කුච්චං උප්පාදෙන්තස්සාති (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 468) සංසයං ජනෙන්තස්ස. පරො කුක්කුච්චං උප්පාදෙතු වා, මා වා, තං අප්පමාණං. මඤ්ඤෙති තක්කයාමි. ආදිසද්දෙන ‘‘විකාලෙ මඤ්ඤෙ තයා භුත්තං, මජ්ජං මඤ්ඤෙ තයා පීතං, මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො මඤ්ඤෙ තයා නිසින්න’’න්තිආදීනං (පාචි. 466) ගහණං. අනුපසම්පන්නෙති සාමණෙරෙ.

සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. උපස්සුතිසික්ඛාපදවණ්ණනා

සුය්‍යතීති සුති, සද්දො, සුතියා සමීපං උපස්සුතීති ආහ ‘‘සුතිසමීප’’න්ති, සද්දසමීපන්ති අත්ථො. යත්ථ පන ඨිතෙන සක්කා හොති සද්දං සොතුං, තත්ථ තිට්ඨන්තො සද්දසමීපෙ තිට්ඨති නාමාති ආහ ‘‘යත්ථ ඨත්වා’’තිආදි. අථ වා උපෙච්ච සුය්‍යති එත්ථාති උපස්සුති, ඨානං, යං ඨානං උපගතෙන සක්කා හොති කථෙන්තානං සද්දං සොතුං, තත්ථාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තුරිතගමනෙපීති පච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස පුරතො ගච්ඡන්තානං සද්දසවනත්ථං සීඝගමනෙපි. ඔහීයමානෙපීති පුරතො ගච්ඡන්තස්ස පච්ඡතො ගච්ඡන්තානං වචනසවනත්ථං ඔහීයමානෙපි.

වූපසමිස්සාමීති උපසමං ගමිස්සාමි, කලහං න කරිස්සාමි. අත්තානං පරිමොචෙස්සාමීති මම අකාරකභාවං කථෙත්වා අත්තානං පරිමොචෙස්සාමි. සියා කිරියන්ති කදාචි සොතුකාමතාය ගමනවසෙන සමුට්ඨානතො සියා කිරියං. සියා අකිරියන්ති කදාචි ඨිතට්ඨානං ආගන්ත්වා මන්තයමානානං අජානාපනවසෙන සමුට්ඨානතො සියා අකිරියං.

උපස්සුතිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. කම්මප්පටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ධම්මිකානන්ති ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන කතත්තා ධම්මො එතෙසු අත්ථීති ධම්මිකානි, තෙසං ධම්මිකානං. කම්මානන්ති චතුන්නං සඞ්ඝකම්මානං. තෙනාහ ‘‘ධම්මෙනා’’තිආදි. තත්ථ ධම්මෙනාති භූතෙන වත්ථුනා. විනයෙනාති චොදනාය චෙව සාරණාය ච. සත්ථුසාසනෙනාති ඤත්තිසම්පදාය චෙව අනුස්සවනාසම්පදාය ච. සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්සාති සීමට්ඨකසඞ්ඝං සොධෙත්වා ඡන්දාරහානං ඡන්දං ආහරිත්වා කත්තබ්බත්තා කායෙන චෙව චිත්තෙන ච එකීභූතස්ස සඞ්ඝස්ස. තං තං වත්ථුන්ති අවණ්ණභණනාදිං තං තං වත්ථු.

ඔසාරෙන්ති සඞ්ඝමජ්ඣං එතෙනාති ඔසාරණං. නිස්සාරෙන්ති සඞ්ඝම්හා එතෙනාති නිස්සාරණං. භණ්ඩුකම්මන්ති මුණ්ඩකරණං, කෙසච්ඡෙදනාපුච්ඡනන්ති අත්ථො. කම්මමෙව ලක්ඛණං කම්මලක්ඛණං. ඔසාරණාදයො විය කම්මඤ්ච හුත්වා අඤ්ඤඤ්ච නාමං න ලභති, කම්මමෙව හුත්වා ලක්ඛීයතීති කම්මලක්ඛණන්ති අත්ථො. ‘‘ඔසාරණං නිස්සාරණ’’න්ති (පරි. අට්ඨ. 495-496) චෙත්ථ පදසිලිට්ඨතායෙතං වුත්තං. පඨමං පන නිස්සාරණා හොති, පච්ඡා ඔසාරණාති ආහ ‘‘තත්ථ කණ්ටකසාමණෙරස්සා’’තිආදි. කණ්ටකසාමණෙරස්ස නාසනා විය නිස්සාරණාති යථා කණ්ටකසාමණෙරස්ස දණ්ඩකම්මනාසනා නිස්සාරණා, තථා බුද්ධස්ස වා ධම්මස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණං භණතො, අකප්පියං ‘‘කප්පිය’’න්ති දීපයතො, මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤස්සාපි සාමණෙරස්ස –

‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, පුච්ඡාමි ‘අයං ඉත්ථන්නාමො සාමණෙරො බුද්ධස්ස වා ධම්මස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණවාදී මිච්ඡාදිට්ඨිකො, යං අඤ්ඤෙ සාමණෙරා ලභන්ති දිරත්තතිරත්තං භික්ඛූහි සද්ධිං සහසෙය්‍යං, තස්ස අලාභාය නිස්සාරණා රුච්චති සඞ්ඝස්සා’ති. දුතියම්පි…පෙ… තතියම්පි, භන්තෙ, සඞ්ඝං පුච්ඡාමි ‘අයං ඉත්ථන්නාමො සාමණෙරො…පෙ… රුච්චති සඞ්ඝස්සා’ති, චර පිරෙ විනස්සා’’ති (පරි. අට්ඨ. 495-496) –

කත්තබ්බනාසනා නිස්සාරණාති අත්ථො. තාදිසංයෙව සම්මාවත්තන්තං දිස්වා පවෙසනා ඔසාරණාති තාදිසංයෙව අපරෙන සමයෙන ‘‘අහං, භන්තෙ, බාලතාය අඤ්ඤාණතාය අලක්ඛිකතාය එවං අකාසිං, ස්වාහං සඞ්ඝං ඛමාපෙමී’’ති ඛමාපෙන්තං දිස්වා යාවතතියං යාචාපෙත්වා –

‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, පුච්ඡාමි ‘අයං ඉත්ථන්නාමො සාමණෙරො බුද්ධස්ස වා ධම්මස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණවාදී මිච්ඡාදිට්ඨිකො, යං අඤ්ඤෙ සාමණෙරා ලභන්ති භික්ඛූහි සද්ධිං දිරත්තතිරත්තං සහසෙය්‍යං, තස්ස අලාභාය නිස්සාරිතො, ස්වායං ඉදානි සොරතො නිවාතවුත්ති ලජ්ජිධම්මං ඔක්කන්තො හිරොත්තප්පෙ පතිට්ඨිතො කතදණ්ඩකම්මො අච්චයං දෙසෙති, ඉමස්ස සාමණෙරස්ස යථා පුරෙ කායසම්භොගසාමග්ගිදානං රුච්චති සඞ්ඝස්සා’ති. දුතියම්පි…පෙ… තතියම්පි, භන්තෙ, සඞ්ඝං පුච්ඡාමි…පෙ… රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති (පරි. අට්ඨ. 495-496) –

පවෙසනා ඔසාරණාති අත්ථො.

කෙසච්ඡෙදනාපුච්ඡනන්ති සීමාපරියාපන්නෙ භික්ඛූ සන්නිපාතාපෙත්වා පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං තත්ථ නෙත්වා ‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, ඉමස්ස දාරකස්ස භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡාමී’’ති තික්ඛත්තුං වා ද්වික්ඛත්තුං වා සකිං වා වචනං. ඉධ ච ‘‘ඉමස්ස දාරකස්ස භණ්ඩුකම්මං ආපුච්ඡාමා’’තිපි ‘‘ඉමස්ස සමණකරණං ආපුච්ඡාමා’’තිපි ‘‘ඉමස්ස පබ්බාජනං ආපුච්ඡාමා’’තිපි ‘‘අයං සමණො හොතුකාමො’’තිපි ‘‘අයං පබ්බජිතුකාමො’’තිපි වත්තුං වට්ටතියෙව.

මුඛරස්සාති මුඛෙන ඛරස්ස. යං අවන්දියකම්මං අනුඤ්ඤාතන්ති සම්බන්ධො. ඌරුං විවරිත්වා දස්සනාදිවත්ථූසූති –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ භික්ඛුනියො කද්දමොදකෙන ඔසිඤ්චන්ති ‘අප්පෙව නාම අම්හෙසු සාරජ්ජෙය්‍යු’න්ති, කායං විවරිත්වා භික්ඛුනීනං දස්සෙන්ති, ඌරුං විවරිත්වා භික්ඛුනීනං දස්සෙන්ති, අඞ්ගජාතං විවරිත්වා භික්ඛුනීනං දස්සෙන්ති, භික්ඛුනියො ඔභාසෙන්ති, භික්ඛුනීහි සද්ධිං සම්පයොජෙන්ති ‘අප්පෙව නාම අම්හෙසු සාරජ්ජෙය්‍යු’’’න්ති (චූළව. 411) –

ඉමෙසු වත්ථූසු.

අච්ඡින්නචීවරකාදීනන්ති අච්ඡින්නචීවරජිණ්ණචීවරනට්ඨචීවරගිලානබහුස්සුතසඞ්ඝභාරනිත්ථරකාදීනං. චීවරාදීනීති චීවරභෙසජ්ජසෙනාසනාදීනි. පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති පරිභුඤ්ජිතබ්බානි මූලතචපත්තඅඞ්කුරපුප්ඵඵලාදීනි. අපනෙතබ්බානිපි වත්ථූනීති ආවාසකරණාදිඅත්ථං හරිතබ්බානිපි ඡායූපගඵලූපගරුක්ඛාදීනි. තථාරූපං වා ධම්මිකං කතිකං කරොන්තෙහීති චීවරපිණ්ඩපාතත්ථාය දින්නතො ආවාසජග්ගනාදිකං තාදිසං වා අඤ්ඤම්පි ධම්මිකං කතිකං කරොන්තෙහි.

නෙව සුත්තං ආගච්ඡතීති න මාතිකා ආගච්ඡති. නො සුත්තවිභඞ්ගොති විනයොපි න පගුණො. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය අත්ථං පටිබාහතීති (චූළව. අට්ඨ. 233) බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව ගහෙත්වා අත්ථං පටිසෙධෙති. ජාතරූපරජතඛෙත්තවත්ථුප්පටිග්ගහණාදීසු විනයධරෙහි භික්ඛූහි ආපත්තියා කාරියමානෙ දිස්වා ‘‘කිං ඉමෙ ආපත්තියා කාරෙථ, නනු ‘ජාතරූපරජතප්පටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’ති (දී. නි. 1.10, 194) එවං සුත්තෙ පටිවිරතිමත්තමෙව වුත්තං, නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදති. අපරො ධම්මකථිකො සුත්තස්ස ආගතත්තා ඔලම්බෙත්වා නිවාසෙන්තානං ආපත්තියා ආරොපියමානාය ‘‘කිං ඉමෙසං ආපත්තිං ආරොපෙථ, නනු ‘පරිමණ්ඩලං නිවාසෙස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’ති (පාචි. 576) එවං සික්ඛාකරණමත්තමෙව වුත්තං, නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදති. උබ්බාහික විනිච්ඡයෙති සමථක්ඛන්ධකෙ වුත්තඋබ්බාහිකවිනිච්ඡයෙ ‘‘සීලවා හොතී’’තිආදිකාය හි දසඞ්ගසම්පත්තියා සමන්නාගතෙ ද්වෙ තයො භික්ඛූ උච්චිනිත්වා විනිච්ඡයො උබ්බාහිකවිනිච්ඡයොති දට්ඨබ්බො.

පවාරණප්පච්චුක්කඩ්ඪනාති පවාරණාය උක්කස්සනා, උද්ධං කඩ්ඪනාති අත්ථො. තිණවත්ථාරකසමථෙ සබ්බසඞ්ගාහිකඤත්ති චාති ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, අම්හාකං භණ්ඩනජාතානං…පෙ… ඨපෙත්වා ගිහිප්පටිසංයුත්ත’’න්ති (චූළව. 212-213) එවං තිණවත්ථාරකසමථෙ කතා සබ්බපඨමා සබ්බසඞ්ගාහිකඤත්ති ච.

අලාභාය පරිසක්කනාදිකෙහීති චතුන්නං පච්චයානං අලාභත්ථාය පයොගකරණාදිකෙහි. ආදිසද්දෙන ‘‘අනත්ථාය පරිසක්කනං, අනාවාසාය පරිසක්කනං, අක්කොසනපරිභාසනං, භික්ඛූ භික්ඛූහි භෙදනං, බුද්ධස්ස අවණ්ණභණනං, ධම්මස්ස අවණ්ණභණනං, සඞ්ඝස්ස අවණ්ණභණන’’න්ති (චූළව. 265) අවසෙසං සත්තඞ්ගං සඞ්ගණ්හාති. අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්සාති අට්ඨහි චෙව අඞ්ගෙහි එකෙකෙනපි අඞ්ගෙන ච සමන්නාගතස්ස. අසම්භොගකරණත්ථන්ති තෙන දින්නස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස අප්පටිග්ගහණත්ථං. පත්තනික්කුජ්ජනවසෙනාති කම්මවාචාය පත්තනික්කුජ්ජනවසෙන, න අධොමුඛට්ඨපනවසෙන. පත්තුක්කුජ්ජනවසෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තස්සෙවාති යො පත්තනික්කුජ්ජනවසෙන කතනිස්සාරණො, තස්සෙව උපාසකස්ස. සම්මාවත්තන්තස්සාති යෙන සමන්නාගතස්ස පත්තුක්කුජ්ජනං, තෙන සමන්නාගතස්ස. සාති යථාවුත්තා නිස්සාරණා, ඔසාරණා ච.

සූචියාදිඅප්පමත්තකං තංතදත්ථිකානං විස්සජ්ජෙති දෙතීති අප්පමත්තකවිස්සජ්ජකො. සාටියග්ගාහාපකොති වස්සිකසාටියග්ගාහාපකො. කම්මං කරොන්තෙ ආරාමිකෙ පෙසනත්ථාය දාතබ්බා සම්මුති ආරාමිකපෙසකසම්මුති. එස නයො සාමණෙරපෙසකසම්මුතීති එත්ථාපි.

තජ්ජනීයකම්මාදීනං සත්තන්නන්ති තජ්ජනීයං, නියසං, පබ්බාජනීයං, පටිසාරණීයං, තිවිධඤ්ච උක්ඛෙපනීයන්ති තජ්ජනීයාදීනං සත්තන්නං. අට්ඨයාවතතියකාති භික්ඛූනං වසෙන චත්තාරො, භික්ඛුනීනං වසෙන චත්තාරොති අට්ඨ සඞ්ඝාදිසෙසා.

ඤත්තිකම්මාදිවසෙනාති ඤත්තිකම්මඤත්තිදුතියකම්මඤත්තිචතුත්ථකම්මවසෙන. ‘‘කරියමානං දළ්හතරං හොති, තස්මා කාතබ්බ’’න්ති එකච්චෙ වදන්ති. එවං පන සති කම්මසඞ්කරො හොති, තස්මා න කාතබ්බන්ති පටික්ඛිත්තමෙව. සචෙ පන අක්ඛරපරිහීනං වා පදපරිහීනං වා දුරුත්තපදං වා හොති, තස්ස සොධනත්ථං පුනප්පුනං වත්තුං වට්ටති. ඉදං අකුප්පකම්මස්ස දළ්හීකම්මං හොති, කුප්පකම්මෙ කම්මං හුත්වා තිට්ඨති. සකලක්ඛණෙනෙවාති ඤත්තිඤ්ච චතස්සො ච කම්මවාචායො සාවෙත්වාව. න සෙසකම්මවසෙනාති අපලොකනකම්මාදිනා අවසෙසකම්මවසෙන න කාතබ්බං.

කම්මප්පටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. ඡන්දංඅදත්වාගමනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ආරොචිතං වත්ථු අවිනිච්ඡිතන්ති ආරොචිතවත්ථු ආපත්තිකභාවෙන න විනිච්ඡිතං. එත්ථ ච චොදකෙන ච චුදිතකෙන ච අත්තනො කථා කථිතා, අනුවිජ්ජකො සම්මතො, එත්තාවතා වත්ථුමෙව ආරොචිතං හොතීති දට්ඨබ්බං. ඡන්දං අදත්වා උට්ඨායාසනා පක්කමෙය්‍යාති ‘‘කථං ඉදං කම්මං කුප්පං අස්ස, වග්ගං අස්ස, න කරෙය්‍යා’’ති (පාචි. 481) ඉමිනා අධිප්පායෙන ඡන්දං අදත්වා නිසින්නාසනතො උට්ඨාය ගච්ඡෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘යො භික්ඛූ’’තිආදි. කිරියාකිරියන්ති එත්ථ ගමනං කිරියං, ඡන්දස්ස අදානං අකිරියං.

ඡන්දංඅදත්වාගමනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා

යථාසන්ථුතන්ති යථාමිත්තං. තෙනාහ ‘‘යො යො’’ති ආදි. තත්ථ මිත්තසන්දිට්ඨසම්භත්තවසෙනාති මිත්තසන්දිට්ඨසම්භත්තානං වසෙන. තත්ථ මිත්තා මිත්තාව. සන්දිට්ඨා තත්ථ තත්ථ සඞ්ගම්ම දිට්ඨමත්තා නාතිදළ්හමිත්තා. සම්භත්තා සුට්ඨු භත්තා සිනෙහවන්තො දළ්හමිත්තාති දට්ඨබ්බා.

පඤ්ච ගරුභණ්ඩානීති රාසිවසෙන පඤ්ච ගරුභණ්ඩානි, සරූපවසෙන පනෙතානි බහූනි හොන්ති. තෙනාහ ‘‘රාසිවසෙන පඤ්ච ගරුභණ්ඩානි වුත්තානී’’ති. ආරාමො (චූළව. අට්ඨ. 321; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 227) නාම පුප්ඵාරාමො වා ඵලාරාමො වා. ආරාමවත්ථු නාම තෙසංයෙව ආරාමානං අත්ථාය පරිච්ඡින්දිත්වා ඨපිතොකාසො, තෙසු වා ආරාමෙසු විනට්ඨෙසු තෙසං පොරාණකභූමිභාගො. විහාරො නාම යං කිඤ්චි පාසාදාදිසෙනාසනං. විහාරවත්ථු නාම තස්ස පතිට්ඨානොකාසො. මඤ්චො නාම මසාරකො බුන්දිකාබද්ධො, කුළීරපාදකො, ආහච්චපාදකොති ඉමෙසං පුබ්බෙ වුත්තානං චතුන්නං මඤ්චානං අඤ්ඤතරො. පීඨං නාම මසාරකාදීනංයෙව චතුන්නං පීඨානං අඤ්ඤතරං. භිසි නාම උණ්ණභිසිආදීනං පඤ්චන්නං භිසීනං අඤ්ඤතරා. බිබ්බොහනං නාම රුක්ඛතූලලතාතූලපොටකිතූලානං අඤ්ඤතරෙන පුණ්ණං. ලොහකුම්භී නාම කාළලොහෙන වා තම්බලොහෙන වා යෙන කෙනචි ලොහෙන කතා කුම්භී. ලොහභාණකාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන භාණකන්ති අරඤ්ජරො වුච්චති. වාරකොති ඝටො. කටාහං කටාහමෙව. වාසිආදීසු, වල්ලිආදීසු ච දුවිඤ්ඤෙය්‍යං නාම නත්ථි. එවං –

ද්විසඞ්ගහානි ද්වෙ හොන්ති, තතියං චතුසඞ්ගහං;

චතුත්ථං නවකොට්ඨාසං, පඤ්චමං අට්ඨභෙදනං.

ඉති පඤ්චහි රාසීහි, පඤ්චනිම්මලලොචනො;

පඤ්චවීසවිධං නාථො, ගරුභණ්ඩං පකාසයි. (චූළව. අට්ඨ. 321; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 227);

විස්සජ්ජෙතුං වා විභජිතුං වා න වට්ටතීති මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන විස්සජ්ජෙතුං වා විභජිතුං වා න වට්ටන්ති. පරිවත්තනවසෙන පන විස්සජ්ජන්තස්ස, විභජන්තස්ස ච අනාපත්ති. තෙනාහ ‘‘ථාවරෙනා’’තිආදි. තත්ථ ථාවරෙන ථාවරන්ති ආරාමආරාමවත්ථුවිහාරවිහාරවත්ථුනා ආරාමං ආරාමවත්ථුං විහාරං විහාරවත්ථුං. ඉතරෙනාති අථාවරෙන, පච්ඡිමරාසිත්තයෙනාති වුත්තං හොති. අකප්පියෙනාති සුවණ්ණමයමඤ්චාදිනා චෙව අකප්පියභිසිබිබ්බොහනෙහි ච. මහග්ඝකප්පියෙනාති දන්තමයමඤ්චාදිනා චෙව පාවාරාදිනා ච. ඉතරන්ති අථාවරං. කප්පියපරිවත්තනෙන පරිවත්තෙතුන්ති යථා අකප්පියං න හොති, එවං පරිවත්තෙතුං.

තත්‍රායං පරිවත්තනනයො (චූළව. අට්ඨ. 321; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 228) – සඞ්ඝස්ස නාළිකෙරාරාමො දූරෙ හොති, කප්පියකාරකාව බහුතරං ඛාදන්ති, යම්පි න ඛාදන්ති, තතො සකටවෙතනං දත්වා අප්පමෙව ආහරන්ති. අඤ්ඤෙසං පන තස්සාරාමස්ස අවිදූරෙ ගාමවාසීනං මනුස්සානං විහාරස්ස සමීපෙ ආරාමො හොති, තෙ සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා සකෙන ආරාමෙන තං ආරාමං යාචන්ති, සඞ්ඝෙන ‘‘රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති අපලොකෙත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බො. සචෙපි භික්ඛූනං රුක්ඛසහස්සං හොති, මනුස්සානං පඤ්චසතානි, ‘‘තුම්හාකං ආරාමො ඛුද්දකො’’ති න වත්තබ්බං. කිඤ්චාපි අයං ඛුද්දකො, අථ ඛො ඉතරතො බහුතරං ආයං දෙති. සචෙපි සමකමෙව දෙති, එවම්පි ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පරිභුඤ්ජිතුං සක්කාති ගහෙතබ්බමෙව. සචෙ පන මනුස්සානං බහුතරා රුක්ඛා හොන්ති, ‘‘නනු තුම්හාකං බහුතරා රුක්ඛා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ ‘‘අතිරෙකං අම්හාකං පුඤ්ඤං හොතු, සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වදන්ති, ජානාපෙත්වා සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. භික්ඛූනං රුක්ඛා ඵලධාරිනො, මනුස්සානං රුක්ඛා න තාව ඵලං ගණ්හන්ති. කිඤ්චාපි න ගණ්හන්ති, න චිරෙන ගණ්හිස්සන්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙව. මනුස්සානං රුක්ඛා ඵලධාරිනො, භික්ඛූනං රුක්ඛා න තාව ඵලං ගණ්හන්ති, ‘‘නනු තුම්හාකං රුක්ඛා ඵලධාරිනො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, අම්හාකං පුඤ්ඤං භවිස්සතී’’ති දෙන්ති, ජානාපෙත්වා සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. එවං ආරාමෙන ආරාමො පරිවත්තෙතබ්බො, එතෙනෙව නයෙන ආරාමවත්ථුපි විහාරොපි විහාරවත්ථුපි ආරාමෙන පරිවත්තෙතබ්බං. ආරාමවත්ථුනා ච මහන්තෙන වා ඛුද්දකෙන වා ආරාමං ආරාමවත්ථුං විහාරං විහාරවත්ථුන්ති.

කථං විහාරෙන (චූළව. අට්ඨ. 321; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 228) විහාරො පරිවත්තෙතබ්බො? සඞ්ඝස්ස අන්තොගාමෙ ගෙහං හොති, මනුස්සානං විහාරමජ්ඣෙ පාසාදො, උභොපි අග්ඝෙන සමකා. සචෙ මනුස්සා තෙන පාසාදෙන තං ගෙහං යාචන්ති, සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. භික්ඛූනං චෙ මහග්ඝතරං ගෙහං හොති, ‘‘මහග්ඝතරං අම්හාකං ගෙහ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කිඤ්චාපි මහග්ඝතරං පබ්බජිතානං අසාරුප්පං, න සක්කා තත්ථ පබ්බජිතෙහි වසිතුං, ඉදං පන සාරුප්පං, ගණ්හථා’’ති වදන්ති, එවම්පි සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙ පන මනුස්සානං මහග්ඝං හොති ‘‘නනු තුම්හාකං ගෙහං මහග්ඝ’’න්ති වත්තබ්බං. ‘‘හොතු, භන්තෙ, අම්හාකං පුඤ්ඤං භවිස්සති, ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. එවං විහාරෙන විහාරො පරිවත්තෙතබ්බො. එතෙනෙව නයෙන විහාරවත්ථුපි ආරාමොපි ආරාමවත්ථුපි විහාරෙන පරිවත්තෙතබ්බං. විහාරවත්ථුනා ච මහග්ඝෙන වා අප්පග්ඝෙන වා විහාරං විහාරවත්ථුං ආරාමං ආරාමවත්ථුං. එවං තාව ථාවරෙන ථාවරපරිවත්තනං වෙදිතබ්බං.

ඉතරෙන ඉතරපරිවත්තනෙ පන මඤ්චපීඨං මහන්තං වා හොතු, ඛුද්දකං වා (චූළව. අට්ඨ. 321; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 228), අන්තමසො චතුරඞ්ගුලපාදකං ගාමදාරකෙහි පංස්වාගාරකෙසු කීළන්තෙහි කතම්පි සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං හොති. සචෙපි රාජා වා රාජමහාමත්තාදයො වා එකප්පහාරෙනෙව මඤ්චසතං වා මඤ්චසහස්සං වා දෙන්ති, සබ්බෙ කප්පියමඤ්චා සම්පටිච්ඡිතබ්බා, සම්පටිච්ඡිත්වා වුඩ්ඪප්පටිපාටියා ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති දාතබ්බා, න පුග්ගලිකපරිභොගෙන දාතබ්බා. අතිරෙකමඤ්චෙ භණ්ඩාගාරාදීසු පඤ්ඤපෙත්වා පත්තචීවරං නික්ඛිපිත්වා පරිභුඤ්ජිතුම්පි වට්ටති. බහිසීමාය ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති දින්නමඤ්චො සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ දාතබ්බො. තත්ථ චෙ බහූ මඤ්චා හොන්ති, මඤ්චෙන කම්මං නත්ථි. යස්ස වසනට්ඨානෙ කම්මං අත්ථි, තත්ථ ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති දාතබ්බො, න පුග්ගලිකභොගෙන. මහග්ඝෙන සතග්ඝනකෙන වා සහස්සග්ඝනකෙන වා මඤ්චෙන අඤ්ඤං මඤ්චසතං ලභති, පරිවත්තෙත්වා ගහෙතබ්බං. න කෙවලං මඤ්චෙන මඤ්චොයෙව, ආරාමආරාමවත්ථුවිහාරවිහාරවත්ථුපීඨභිසිබිබ්බොහනානිපි පරිවත්තෙතුං වට්ටති. එසෙව නයො පීඨභිසිබිබ්බොහනෙසුපි. වරසෙනාසනාදීනං සංරක්ඛණත්ථන්ති සචෙ දුබ්භික්ඛං හොති, භික්ඛූ පිණ්ඩපාතෙන න යාපෙන්ති, එත්ථ රාජරොගචොරභයානි, අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තානං විහාරා පලුජ්ජන්ති, තාලනාළිකෙරාදිකෙ විනාසෙන්ති, සෙනාසනපච්චයං සන්ධාය යාපෙතුං සක්කා හොති, එවරූපෙ කාලෙ වරසෙනාසනාදීනං සංරක්ඛණත්ථං. ලාමකානි විස්සජ්ජෙතුන්ති ලාමකං ලාමකං විස්සජ්ජෙතුං, ලාමකකොටියා විස්සජ්ජෙතුන්ති අධිප්පායො. විස්සජ්ජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති විස්සජ්ජෙත්වා තතො ලද්ධයාගුභත්තචීවරාදීනි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. කාළලොහතම්බලොහකංසලොහවට්ටලොහානන්ති එත්ථ කංසලොහං, වට්ටලොහඤ්ච කිත්තිමලොහං. තීණි හි කිත්තිමලොහානි කංසලොහං, වට්ටලොහං, ආරකූටන්ති. තත්ථ තිපුතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං කංසලොහං, සීතතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං වට්ටලොහං, රසකතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං ආරකූටං. තෙන වුත්තං ‘‘කංසලොහං, වට්ටලොහඤ්ච කිත්තිමලොහ’’න්ති. තතො අතිරෙකන්ති තතො අතිරෙකග්ගණ්හනකො.

සරකොති මජ්ඣෙ මකුළං දස්සෙත්වා මුඛවට්ටිවිත්ථතං කත්වා පිට්ඨිතො නාමෙත්වා කාතබ්බං එකං භාජනං. ‘‘සරාව’’න්තිපි වදන්ති. ආදිසද්දෙන කඤ්චනකාදීනං ගිහිඋපකරණානං ගහණං. තානි හි ඛුද්දකානිපි ගරුභණ්ඩානෙව ගිහිඋපකරණත්තාති. පි-සද්දෙන පගෙව මහන්තානීති දස්සෙති. ඉමානි පන භාජනීයානි භික්ඛූපකරණත්තාති අධිප්පායො. යථා ච එතානි, එවං කුණ්ඩිකාපි භාජනීයා. වක්ඛති හි ‘‘යථා ච මත්තිකාභණ්ඩෙ, එවං ලොහභණ්ඩෙපි කුණ්ඩිකා භාජනීයකොට්ඨාසමෙව භජතී’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා). සඞ්ඝිකපරිභොගෙනාති ආගන්තුකානං වුඩ්ඪතරානං දත්වා පරිභොගෙන. ගිහිවිකටාති ගිහීහි විකතා පඤ්ඤත්තා, අත්තනො වා සන්තකකරණෙන විරූපං කතා. පුග්ගලිකපරිභොගෙන න වට්ටතීති ආගන්තුකානං අදත්වා අත්තනො සන්තකං විය ගහෙත්වා පරිහරිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති. පිප්ඵලිකොති කත්තරි. ආරකණ්ටකං සූචිවෙධකං. තාළං යන්තං. කත්තරයට්ඨිවෙධකො කත්තරයට්ඨිවලයං. යථා තථා ඝනකතං ලොහන්ති ලොහවට්ටි ලොහගුළො ලොහපිණ්ඩි ලොහචක්කලිකන්ති එවං ඝනකතං ලොහං. ඛීරපාසාණමයානීති මුදුකඛීරවණ්ණපාසාණමයානි.

ගිහිවිකටානිපි න වට්ටන්ති අනාමාසත්තා. පි-සද්දෙන පගෙව සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන වාති දස්සෙති. සෙනාසනපරිභොගො පන සබ්බකප්පියො. තස්මා ජාතරූපාදිමයා සබ්බෙපි සෙනාසනපරික්ඛාරා ආමාසා. තෙනාහ ‘‘සෙනාසනපරිභොගෙ පනා’’තිආදි.

සෙසාති තතො මහත්තරී වාසි. යා පනාති යා කුදාරී පන. කුදාලො අන්තමසො චතුරඞ්ගුලමත්තොපි ගරුභණ්ඩමෙව. නිඛාදනං චතුරස්සමුඛං වා හොතු, දොණිමුඛං වා වඞ්කං වා උජුකං වා, අන්තමසො සම්මුඤ්ජනිදණ්ඩකවෙධනම්පි දණ්ඩබන්ධං චෙ, ගරුභණ්ඩමෙව. තෙනාහ ‘‘කුදාලො දණ්ඩබන්ධනිඛාදනං වා අගරුභණ්ඩං නාම නත්ථී’’ති. සිපාටිකා නාම ඛුරකොසො. සිඛරං පන දණ්ඩබන්ධනිඛාදනං අනුලොමෙතීති ආහ ‘‘සිඛරම්පි නිඛාදනෙනෙව සඞ්ගහිත’’න්ති. සචෙ තම්පි පන අදණ්ඩකං ඵලමත්තං, භාජනීයං. උපක්ඛරෙති වාසිආදිභණ්ඩානි.

පත්තබන්ධකො නාම පත්තස්ස ගණ්ඨිකාදිකාරකො. ‘‘පටිමාසුවණ්ණාදිපත්තකාරකො’’තිපි වදන්ති. තිපුච්ඡෙදනකසත්ථං, සුවණ්ණච්ඡෙදනකසත්ථං, කතපරිකම්මචම්මච්ඡින්දනකඛුද්දකසත්ථන්ති ඉමානි චෙත්ථ තීණි පිප්ඵලිකං අනුලොමෙන්තීති ආහ ‘‘අයං පන විසෙසො’’තිආදි. ඉතරානීති මහාකත්තරිආදීනි.

අඩ්ඪබාහුප්පමාණාති (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.321) කප්පරතො පට්ඨාය යාව අංසකූටප්පමාණා, විදත්ථිචතුරඞ්ගුලප්පමාණාති වුත්තං හොති. තත්ථජාතකාති සඞ්ඝිකභූමියං ජාතා. ආරක්ඛසංවිධානෙන රක්ඛිතත්තා රක්ඛිතා ච සා මඤ්ජූසාදීසු පක්ඛිත්තං විය යථා තං න නස්සති, එවං ගොපනතො ගොපිතා චාති රක්ඛිතගොපිතා. තත්ථජාතකාපි පන අරක්ඛිතා ගරුභණ්ඩමෙව න හොති. ‘‘සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ’’ති ඉමිනා සඞ්ඝසන්තකෙන චෙතියසන්තකං රක්ඛිතුං, පරිවත්තිතුඤ්ච වට්ටතීති දීපෙති. සුත්තං පනාති වට්ටිතඤ්චෙව අවට්ටිතඤ්ච සුත්තං.

අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩමත්තොති අන්තමසො දීඝසො අට්ඨඞ්ගුලමත්තො, පරිණාහතො සීහළපණ්ණසූචිදණ්ඩමත්තො. එත්ථාති වෙළුභණ්ඩෙ. දඩ්ඪං ගෙහං යෙසං තෙති දඩ්ඪගෙහා. න වාරෙතබ්බාති ‘‘මා ගණ්හිත්වා ගච්ඡථා’’ති න නිසෙධෙතබ්බා. දෙසන්තරගතෙන සම්පත්තවිහාරෙ සඞ්ඝිකාවාසෙ ඨපෙතබ්බා.

අවසෙසඤ්ච ඡදනතිණන්ති මුඤ්ජපබ්බජෙහි අවසෙසං යං කිඤ්චි ඡදනතිණං. යත්ථ පන තිණං නත්ථි, තත්ථ පණ්ණෙහි ඡාදෙන්ති (චූළව. අට්ඨ. 321). තස්මා පණ්ණම්පි තිණෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති ආහ ‘‘ඡදනතිණසඞ්ඛෙපගතෙසූ’’තිආදි. අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණොපීති විත්ථාරතො අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණො. ලිඛිතපොත්ථකො පන ගරුභණ්ඩං න හොති.

වෙළුම්හි වුත්තප්පමාණොති ‘‘අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩකමත්තොපී’’ති වෙළුභණ්ඩෙ වුත්තප්පමාණො. සඞ්ඝස්ස දින්නො වාති දාරුදුල්ලභට්ඨානෙ සඞ්ඝස්ස දින්නො වා. කුරුන්දියං වුත්තක්කමෙන දාරුභණ්ඩවිනිච්ඡයං වත්වා ඉදානි මහාඅට්ඨකථායං වුත්තක්කමෙන වත්තුං ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ආසන්දිකාදීනීති එත්ථ ආසන්දිකොති චතුරස්සපීඨං වුච්චති. ‘‘උච්චකම්පි ආසන්දික’’න්ති වචනතො එකතොභාගෙන දීඝපීඨමෙව හි අට්ඨඞ්ගුලපාදකං වට්ටති. චතුරස්සාසන්දිකො පන පමාණාතික්කන්තොපි වට්ඨතීති වෙදිතබ්බො. ආදිසද්දෙන ‘‘සත්තඞ්ගො, භද්දපීඨකං, එළකපාදකපීඨං, ආමලකවට්ටකපීඨං, ඵලකං, කොච්ඡං, පලාලපීඨක’’න්ති (චූළව. අට්ඨ. 321) ඉමෙ සඞ්ගණ්හන්තීති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘අන්තමසො’’තිආදි. පණ්ණෙහි වාති කදලිපණ්ණාදීහි වා. බ්‍යග්ඝචම්මොනද්ධම්පි වාළරූපපරික්ඛිත්තං රතනපරිසිබ්බිතං කොච්ඡකං ගරුභණ්ඩමෙව.

ඝට්ටනඵලකං නාම යත්ථ ඨපෙත්වා රජිතචීවරං හත්ථෙන ඝට්ටෙන්ති. ඝට්ටනමුග්ගරො නාම අනුවාතාදිඝට්ටනකොති වදන්ති. දණ්ඩමුග්ගරො නාම යෙන රජිතචීවරං පොථෙන්ති. අම්බණන්ති ඵලකෙහි පොක්ඛරණී විය කතං පානීයභාජනං. රජනදොණීති පක්කරජනං ආකිරිත්වා ඨපනභාජනං.

අකප්පියචම්මන්ති සීහාදීනං චම්මං. ‘‘භූමත්ථරණං කාතුං වට්ටතී’’ති ඉදං අකප්පියචම්මං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘පච්චත්ථරණගතික’’න්ති ඉමිනා මඤ්චපීඨෙපි අත්ථරිතුං වට්ටතීති දීපෙති. පාවාරාදිපච්චත්ථරණම්පි ගරුභණ්ඩන්ති එකෙ. නොති අපරෙ. වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. කප්පියචම්මානීති මිගාදීනං චම්මානි.

සබ්බං චක්කයුත්තයානන්ති රථසකටාදිකං සබ්බචක්කයුත්තයානං. විසඞ්ඛරිතචක්කං පන යානං භාජනීයං. අනුඤ්ඤාතවාසි නාම යා සිපාටිකාය පක්ඛිපිත්වා පරිහරිතුං සක්කාති වුත්තා. මුට්ඨිපණ්ණන්ති තාලපත්තං. තඤ්හි මුට්ඨිනා ගහෙත්වා පරිහරන්තීති ‘‘මුට්ඨිපණ්ණ’’න්ති වුච්චති. මුට්ඨිපණ්ණන්ති ඡත්තච්ඡදනපණ්ණමෙවාති කෙචි. අරණිසහිතන්ති අරණියුගළං, උත්තරාරණී, අධරාරණීති අරණිද්වයන්ති අත්ථො.

ඵාතිකම්මං කත්වාති අන්තමසො තංඅග්ඝනකවාලිකායපි ථාවරං වඩ්ඪිකම්මං කත්වා. ඵාතිකම්මං අකත්වා ගණ්හන්තෙන තත්ථෙව වලඤ්ජෙතබ්බො. ගමනකාලෙ සඞ්ඝිකෙ ආවාසෙ ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං. අසතියා ගහෙත්වා ගතෙන පහිණිත්වා දාතබ්බො. දෙසන්තරගතෙන සම්පත්තවිහාරෙ සඞ්ඝිකාවාසෙ ඨපෙතබ්බො. එත්ථාති මත්තිකාභණ්ඩෙ. කුණ්ඩිකාති අයොකුණ්ඩිකා චෙව තම්බලොහකුණ්ඩිකා ච. භාජනීයකොට්ඨාසමෙව භජතීති භාජනීයපක්ඛමෙව සෙවති, න තු ගරුභණ්ඩන්ති අත්ථො. කඤ්චනකො පන ගරුභණ්ඩමෙවාති අධිප්පායො. ඉතරන්ති ගරුභණ්ඩං.

දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. පරිණාමනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ද්වාදසමෙ න කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථි.

පරිණාමනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සහධම්මිකවග්ගො අට්ඨමො.