9. රතනවග්ගො

1. අන්තෙපුරසික්ඛාපදවණ්ණනා

අනික්ඛන්තරාජකෙ අනිග්ගතරතනකෙති එත්ථ ‘‘සයනිඝරෙ’’ති පාඨසෙසො දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘අනික්ඛන්තො රාජා ඉතො’’තිආදි. තත්ථ ඉතොති සයනිඝරතො. සයනිඝරෙති සයනීයඝරෙ. යත්ථ රඤ්ඤො සයනං පඤ්ඤත්තං හොති, අන්තමසො සාණිපාකාරපරික්ඛිත්තම්පි, තස්මින්ති වුත්තං හොති. රතිජනනට්ඨෙන රතනං, හත්ථිආදි. ඉධ පන ඉත්ථිරතනං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘රතනං වුච්චති මහෙසී’’ති.

උභොසූති රාජමහෙසීසු. කිරියාකිරියන්ති එත්ථ ඉන්දඛීලාතික්කමො කිරියං, අප්පටිසංවිදිතං අකිරියන්ති දට්ඨබ්බං.

අන්තෙපුරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. රතනසික්ඛාපදවණ්ණනා

මුත්තාදිදසවිධන්ති ‘‘මුත්තා මණි වෙළුරියො සඞ්ඛො සිලා පවාළං රජතං ජාතරූපං ලොහිතඞ්කො මසාරගල්ල’’න්ති (පාචි. 506) දසවිධං රතනං. අජ්ඣාවසථෙති ගෙහෙ. තෙනාහ ‘‘පරික්ඛිත්තස්සා’’තිආදි, පරික්ඛිත්තස්ස ආවසථස්සාති අත්ථො. ආවසථොති චෙත්ථ අන්තොගාමෙ නිවිට්ඨගෙහං අධිප්පෙතං. ආරාමෙ නිවිට්ඨගෙහං පන අජ්ඣාරාමග්ගහණෙනෙව ගහිතං. ‘‘ආවසථොති චෙත්ථ අන්තොආරාමෙ වා හොතු, අඤ්ඤත්ථ වා, අත්තනො වසනට්ඨානං වුච්චතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.506) කෙචි. සබ්බෙසම්පි අත්ථාය දුක්කටමෙවාති අත්තනො වා තෙසං සඞ්ඝාදීනං වා අත්ථාය උග්ගණ්හන්තස්ස වා උග්ගණ්හාපෙන්තස්ස වා දුක්කටමෙව. සචෙ පන මාතාපිතූනං සන්තකං අවස්සං පටිසාමෙතබ්බං කප්පියභණ්ඩං හොති, අත්තනො අත්ථාය ගහෙත්වා පටිසාමෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘තාදිසං පනා’’තිආදි. තාදිසන්ති යං මාතාපිතූනං සන්තකං අවස්සං පටිසාමෙතබ්බං කප්පියභණ්ඩං, තාදිසං. ඡන්දෙනපි භයෙනපීති වඩ්ඪකිආදීසු ඡන්දෙනපි, රාජවල්ලභෙසු භයෙනපි.

තාදිසෙ ඨානෙති මහාවිහාරසදිසස්ස මහාරාමස්ස පාකාරපරික්ඛිත්තෙ පරිවෙණෙ. සඤ්ඤාණං කත්වාති ‘‘එත්තකා කහාපණා’’තිආදිනා රූපෙන වා ලඤ්ඡනාදිනිමිත්තෙන වා සඤ්ඤාණං කත්වා, සල්ලක්ඛෙත්වාති අත්ථො. පතිරූපානං භික්ඛූනං හත්ථෙති ලජ්ජීනං කුක්කුච්චකානං භික්ඛූනං හත්ථෙ. ලොලජාතිකානඤ්හි හත්ථෙ ඨපෙතුං න ලබ්භති. නෙව පක්කමතීති නෙව තම්හා ආවාසා පක්කමති. ‘‘ථාවරං සෙනාසනං වා’’තිආදිනා අත්තනො චීවරාදිමූලං න කාතබ්බන්ති (පාචි. අට්ඨ. 506) දස්සෙති. තං දස්සෙත්වාති යං ථාවරසෙනාසනාදි කතං, තං උපාසක තව සන්තකෙන ඉදං නාම කතන්ති එවං දස්සෙත්වා. සමාදපෙත්වාති අඤ්ඤං සමාදපෙත්වා, ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියාන යාචනා’’ති වුත්තනයෙන යාචිත්වාති අත්ථො.

අනුඤ්ඤාතට්ඨානෙති අජ්ඣාරාමඅජ්ඣාවසථෙ. ආමාසන්ති ආමසිතබ්බඤ්චෙව පටිසාමෙතබ්බඤ්ච වත්ථාදි.

රතනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. විකාලගාමප්පවෙසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

චාරිත්තෙති චාරිත්තසික්ඛාපදෙ. උපචාරන්ති දුතියලෙඩ්ඩුපාතං. අඤ්ඤං ගාමං ගච්ඡන්තානං පුන ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථීති උස්සාහං අප්පටිප්පස්සම්භෙත්වා අඤ්ඤං ගාමං ගච්ඡන්තානං ගාමසතම්පි හොතු, පුන ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. උස්සාහන්ති ගාමප්පවිසනුස්සාහං. අන්තරාරාමාදීසු (පාචි. අට්ඨ. 515) න කෙවලං අනාපුච්ඡා ගච්ඡන්තස්සෙව, කායබන්ධනං අබන්ධිත්වා සඞ්ඝාටිං අපාරුපිත්වා ගච්ඡන්තස්සාපි අනාපත්ති. ආපදාසූති සීහො වා බ්‍යග්ඝො වා ආගච්ඡති, මෙඝො වා උට්ඨෙති, අඤ්ඤො වා කොචි උපද්දවො උප්පජ්ජති, අනාපත්ති. එවරූපාසු ආපදාසු බහිගාමතො අන්තොගාමං පවිසිතුං වට්ටති.

විකාලගාමප්පවෙසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. සූචිඝරසික්ඛාපදවණ්ණනා

තං අස්ස අත්ථීති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.517) පඨමං භින්දිත්වා පච්ඡා දෙසෙතබ්බත්තා තං භෙදනකං අස්ස පාචිත්තියස්ස අත්ථීති.

අරණිකෙති අරණිධනුකෙ. විධෙති වෙධකෙ. වාසිජටෙති වාසිදණ්ඩකෙ ච.

සූචිඝරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. මඤ්චපීඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

අට්ඨඞ්ගුලපාදකන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො. ‘‘ඡෙදනකං භෙදනකසදිසමෙවා’’ති ඉමිනා ‘‘ඡෙදනමෙව ඡෙදනකං, තං අස්ස අත්ථීති ඡෙදනක’’න්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති.

යථා පමාණමෙව උපරි දිස්සති, එවං නිඛණිත්වා වාති සචෙ පන න ඡින්දිතුකාමො හොති, යථා පමාණමෙව උපරි දිස්සති, එවං භූමියං නිඛණිත්වා වා. අට්ටකං වා බන්ධිත්වාති උක්ඛිපිත්වා තුලාසඞ්ඝාතෙ ඨපෙත්වා අට්ටං කත්වා.

මඤ්චපීඨසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. තූලොනද්ධසික්ඛාපදවණ්ණනා

චිමිලිකං පත්ථරිත්වා තූලං පක්ඛිපිත්වාති මඤ්චපීඨානං උපරි චිමිලිකං පත්ථරිත්වා තස්ස උපරි තූලං පක්ඛිපිත්වාති අත්ථො. උපරි චිමිලිකායාති උපරිමභාගෙ චිමිලිකාය.

සීසප්පමාණන්ති (චූළව. අට්ඨ. 297; සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.297) යත්ථ ගලවාටකතො පට්ඨාය සබ්බසීසං උපදහන්ති, තං සීසප්පමාණං. තඤ්ච උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො තිරියං මුට්ඨිරතනං හොති, දීඝතො ද්විරතනන්ති දස්සෙතුං ‘‘යස්ස විත්ථාරතො තීසු කොණෙසූ’’තිආදිමාහ. ද්වින්නං අන්තරං විදත්ථි චතුරඞ්ගුලං හොතීති ද්වින්නං කොණානං අන්තරං මිනියමානං විදත්ථි චෙව චතුරඞ්ගුලඤ්ච හොති. මජ්ඣෙ මුට්ඨිරතනන්ති බිබ්බොහනස්ස මජ්ඣං තිරියතො මුට්ඨිරතනප්පමාණං හොති. අයඤ්හි සීසප්පමාණස්ස උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො. තතො උද්ධං න වට්ටති, හෙට්ඨා වට්ටති. අගිලානස්ස සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති ද්වයමෙව වට්ටති. ගිලානස්ස බිබ්බොහනානි සන්ථරිත්වා උපරි පච්චත්ථරණං දත්වා නිපජ්ජිතුම්පි වට්ටති.

තූලොනද්ධසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නිසීදනසික්ඛාපදවණ්ණනා

සත්තමං උත්තානමෙව.

නිසීදනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිසික්ඛාපදවණ්ණනා

අධොනාභිඋබ්භජාණුමණ්ඩලන්ති නාභියා හෙට්ඨා ජාණුමණ්ඩලානං උපරි. කණ්ඩුපීළකඅස්සාවථුල්ලකච්ඡාබාධානන්ති එත්ථ කණ්ඩූති කච්ඡු. පීළකාති ලොහිතතුණ්ඩිකා සුඛුමපීළකා. අස්සාවොති අරිසභගන්දලමධුමෙහානං වසෙන අසුචිපග්ඝරණං. ථුල්ලකච්ඡාබාධොති මහාපීළකාබාධො වුච්චති.

කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9-10. වස්සිකසාටිකනන්දසික්ඛාපදවණ්ණනා

නවමං දසමඤ්ච උත්තානමෙව.

වස්සිකසාටිකනන්දසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රතනවග්ගො නවමො.

ඉති කඞ්ඛාවිතරණියා පාතිමොක්ඛවණ්ණනාය

විනයත්ථමඤ්ජූසායං ලීනත්ථප්පකාසනියං

පාචිත්තියවණ්ණනා නිට්ඨිතා.