7. සප්පාණකවග්ගො

1. සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

පාචිත්තියන්ති අන්තමසො මඤ්චපීඨං සොධෙන්තො මඞ්ගුලබීජකෙපි පාණසඤ්ඤී නික්කාරුණිකතාය තං භින්දන්තො අපනෙති (පාචි. අට්ඨ. 382), පාචිත්තියං. තෙනාහ ‘‘තං ඛුද්දකම්පී’’තිආදි. උපක්කමමහන්තතාය අකුසලං මහන්තං හොතීති බහුක්ඛත්තුං පවත්තජවනෙහි ලද්ධාසෙවනාය සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය වසෙන පයොගස්ස මහන්තත්තා අකුසලං මහන්තං හොති, මහාසාවජ්ජං හොතීති අධිප්පායො.

සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

එත්ථ ච පටඞ්ගපාණකානං පතනං ඤත්වාපි සුද්ධචිත්තතාය පදීපුජ්ජලනෙ විය සප්පාණකභාවං ඤත්වාපි උදකසඤ්ඤාය පරිභුඤ්ජිතබ්බතො පණ්ණත්තිවජ්ජතා වෙදිතබ්බා.

සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උක්කොටනසික්ඛාපදවණ්ණනා

තස්ස තස්ස භික්ඛුනොති යෙන යෙන වූපසමිතං, තස්ස තස්ස භික්ඛුනො. ‘‘අකතං කම්ම’’න්තිආදීනි වදන්තොති ‘‘අකතං කම්මං, දුක්කටං කම්මං, පුන කාතබ්බං කම්මං, අනිහතං දුන්නිහතං පුන නිහනිතබ්බ’’න්ති (පාචි. 394) වදන්තො. යථාඨිතභාවෙන පතිට්ඨාතුං න දදෙය්‍යාති තෙසං පවත්ති ආකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘යං පන ධම්මෙන අධිකරණං නිහතං, තං සුනිහතමෙවා’’ති.

උක්කොටනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දුට්ඨුල්ලසික්ඛාපදවණ්ණනා

චත්තාරි පාරාජිකානි අත්ථුද්ධාරවසෙන පදභාජනියං දස්සිතානීති ආහ ‘‘දුට්ඨුල්ලන්ති සඞ්ඝාදිසෙසං අධිප්පෙත’’න්ති. යෙන කෙනචි උපායෙනාති ‘‘සාමං වා ජානාති, අඤ්ඤෙ වා තස්ස ආරොචෙන්ති, සො වා ආරොචෙතී’’ති (පාචි. 399) වුත්තෙසු යෙන කෙනචි උපායෙන. පාචිත්තියං ධුරං නික්ඛිත්තමත්තෙයෙවාති අධිප්පායො. සචෙ පච්ඡාපි ආරොචෙති, ධුරනික්ඛෙපනෙ ආපත්තිතො න මුච්චති. තෙනාහ ‘‘සචෙපී’’තිආදි. සමණසතම්පි ආපජ්ජතියෙවාති සමණසතම්පි සුත්වා යදි ඡාදෙති, පාචිත්තියං ආපජ්ජතියෙවාති අත්ථො. යෙනස්ස ආරොචිතන්ති යෙන දුතියෙන අස්ස තතියස්ස ආරොචිතං. තස්සෙවාති තස්ස දුතියස්සෙව. ආරොචෙතීති පටිච්ඡාදනත්ථමෙව ‘‘මා කස්සචි ආරොචෙසී’’ති වදති. කොටිඡින්නා හොතීති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.399) යස්මා පටිච්ඡාදනපච්චයා ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාව දුතියෙන තතියස්ස ආරොචිතං, තස්මා තප්පච්චයා පුන තෙන ආපජ්ජිතබ්බාපත්තියා අභාවතො ආපත්තියා කොටි ඡින්නා නාම හොති.

ආදිපදෙති දුට්ඨුල්ලාපත්තිසඤ්ඤී, වෙමතිකො, අදුට්ඨුල්ලාපත්තිසඤ්ඤීති ඉමෙසු තීසු ‘‘දුට්ඨුල්ලාපත්තිසඤ්ඤී පටිච්ඡාදෙතී’’ති (පාචි. 400) ඉමස්මිං පඨමපදෙ. ඉතරෙසු ද්වීසූති ‘‘වෙමතිකො පටිච්ඡාදෙති, අදුට්ඨුල්ලාපත්තිසඤ්ඤී පටිච්ඡාදෙතී’’ති ඉමෙසු පදෙසු. අදුට්ඨුල්ලායාති අවසෙසපඤ්චාපත්තික්ඛන්ධෙ. අනුපසම්පන්නස්ස දුට්ඨුල්ලෙ වා අදුට්ඨුල්ලෙ වා අජ්ඣාචාරෙති අනුපසම්පන්නස්ස පුරිමපඤ්චසික්ඛාපදවීතික්කමසඞ්ඛාතෙ දුට්ඨුල්ලෙ වා ඉතරස්මිං අදුට්ඨුල්ලෙ වා අජ්ඣාචාරෙ. යං පන සමන්තපාසාදිකායං ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස සුක්කවිසට්ඨි ච කායසංසග්ගො චාති අයං දුට්ඨුල්ලඅජ්ඣාචාරො නාමා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 400) වුත්තං, තං දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදට්ඨකථාය (පාචි. අට්ඨ. 78 ආදයො) න සමෙති, න චාපි එවං වත්තුං යුජ්ජති ‘‘ආරොචනෙ අනුපසම්පන්නස්ස දුට්ඨුල්ලං අඤ්ඤථා අධිප්පෙතං, පටිච්ඡාදනෙ අඤ්ඤථා’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 400) විසෙසකාරණස්සානුපලබ්භනතො, තස්මා තං උපපරික්ඛිතබ්බං.

දුට්ඨුල්ලසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. ඌනවීසතිවස්සසික්ඛාපදවණ්ණනා

ගබ්භවීසොපි හි ‘‘පරිපුණ්ණවීසො’’ ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨායා’’තිආදි. තත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨායාති යං මාතුකුච්ඡිස්මිං පඨමං චිත්තං උප්පන්නං පඨමං විඤ්ඤාණං පාතුභූතං, තං ආදිං කත්වා. සොති යො පුග්ගලො ඌනවීසතිවස්සො උපසම්පාදිතො, සො පුග්ගලො. අඤ්ඤං උපසම්පාදෙතීති උපජ්ඣායො වා කම්මවාචාචරියො වා හුත්වා අඤ්ඤං පුග්ගලං උපසම්පාදෙති. තන්ති ඌනවීසතිවස්සං පුග්ගලං. සීමං වා සම්මන්නතීති නවං සීමං බන්ධති.

ඌනවීසතිවස්සසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ථෙය්‍යසත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා

රාජානං වා වඤ්චෙත්වාති රාජානං ථෙනෙත්වා රඤ්ඤො සන්තකං කිඤ්චි ගහෙත්වා, ‘‘ඉදානි තස්ස න දස්සාමා’’ති මග්ගප්පටිපන්නා අකතකම්මා චෙව කතකම්මා ච චොරාති වුත්තං හොති. එස නයො සුඞ්කං පරිහරිතුකාමාති එත්ථාපි.

කාලවිසඞ්කෙතෙනාති කාලස්ස විසඞ්කෙතෙන, දිවසවිසඞ්කෙතෙනාති වුත්තං හොති. මග්ගවිසඞ්කෙතෙන, පන අටවිවිසඞ්කෙතෙන වා ගච්ඡතො ආපත්තියෙව.

ථෙය්‍යසත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සංවිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා

මාතුගාමෙනාති ඉත්ථියා. එකතොඋපසම්පන්නා, පන සික්ඛමානා, සාමණෙරී චාති ඉමා තිස්සොපි ඉධ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ඉමාසං පන තිස්සන්නං සමයො රක්ඛති. අයමෙතාසං, මාතුගාමස්ස ච විසෙසොති වෙදිතබ්බං.

සංවිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අරිට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

තංතංසම්පත්තියා (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.417) විබන්ධනවසෙන සත්තසන්තානස්ස අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ එති ආගච්ඡතීති අන්තරායො, දිට්ඨධම්මිකාදිඅනත්ථො, අනතික්කමනත්ථෙන තස්මිං අන්තරායෙ නියුත්තා, අන්තරායං වා ඵලං අරහන්ති, අන්තරායස්ස වා කරණසීලාති අන්තරායිකා. තෙනාහ ‘‘සග්ගමොක්ඛානං අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.234). තෙ කම්මකිලෙසවිපාකඋපවාදපඤ්ඤත්තිවීතික්කමවසෙන පඤ්චවිධාති එත්ථ ච පඤ්චානන්තරියකම්මං කම්මන්තරායිකං නාම, තථා භික්ඛුනිදූසකකම්මං. තං පන මොක්ඛස්සෙව අන්තරායං කරොති, න සග්ගස්ස. නියතමිච්ඡාදිට්ඨිධම්මා කිලෙසන්තරායිකා නාම. පණ්ඩකතිරච්ඡානගතඋභතොබ්‍යඤ්ජනකානං පටිසන්ධිධම්මා විපාකන්තරායිකා නාම. අරියූපවාදා උපවාදන්තරායිකා නාම. තෙ පන යාව අරියෙ න ඛමාපෙන්ති, තාවදෙව, න තතො පරං. සඤ්චිච්ච ආපන්නා ආපත්තියො පඤ්ඤත්තිවීතික්කමන්තරායිකා නාම. තාපි යාව භික්ඛුභාවං වා පටිජානාති, න වුට්ඨාති වා න දෙසෙති වා, තාවදෙව, න තතො පරං.

තත්‍රායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.234; පාචි. අට්ඨ. 417) අරිට්ඨො භික්ඛු බහුස්සුතො ධම්මකථිකො සෙසන්තරායිකෙ ජානාති, විනයෙ පන අකොවිදත්තා පණ්ණත්තිවීතික්කමන්තරායිකෙ න ජානාති, තස්මා රහොගතො එවං චින්තෙසි ‘‘ඉමෙ ආගාරිකා පඤ්ච කාමගුණෙ පරිභුඤ්ජන්තා සොතාපන්නාපි සකදාගාමිනොපි අනාගාමිනොපි හොන්ති, භික්ඛූපි මනාපිකානි චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යානි රූපානි පස්සන්ති…පෙ… කායවිඤ්ඤෙය්‍යෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ඵුසන්ති, මුදුකානි අත්ථරණපාවුරණාදීනි පරිභුඤ්ජන්ති, එතං සබ්බං වට්ටති. කස්මා? ඉත්ථිරූපා…පෙ… ඉත්ථිඵොට්ඨබ්බා එව න වට්ටන්ති, එතෙපි වට්ටන්තී’’ති එවං රසෙන රසං සංසන්දිත්වා සච්ඡන්දරාගපරිභොගඤ්ච නිච්ඡන්දරාගපරිභොගඤ්ච එකං කත්වා ථූලවාකෙහි සද්ධිං අතිසුඛුමසුත්තං ඝටෙන්තො විය, සාසපෙන සද්ධිං සිනෙරුං උපසංහරන්තො විය ච පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පාදෙත්වා ‘‘කිං භගවතා මහාසමුද්දං බන්ධන්තෙන විය මහතා උස්සාහෙන පඨමපාරාජිකං පඤ්ඤත්තං, නත්ථි එත්ථ දොසො’’ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣන්තො භබ්බපුග්ගලානං ආසං ඡින්දන්තො ජිනස්ස ආණාචක්කෙ පහාරමදාසි. තෙනාහ ‘‘තෙසූ’’තිආදි.

තත්ථ තෙසූති යථාවුත්තෙසු අන්තරායෙසු. අට්ඨිකඞ්කලූපමා කාමාති එත්ථ අට්ඨිකඞ්කලං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.417) නාම උරට්ඨි වා පිට්ඨිකණ්ටකං වා සීසට්ඨි වා. තඤ්හි නිම්මංසත්තා ‘‘කඞ්කල’’න්ති වුච්චති. විගතමංසාය හි අට්ඨිසඞ්ඛලිකාය එකට්ඨිම්හි වා කඞ්කලසද්දො නිරුළ්හො, තංසදිසා කාමා අප්පස්සාදට්ඨෙනාති අත්ථො. ආදිසද්දෙන ‘‘මංසපෙසූපමා කාමා, තිණුක්කූපමා කාමා, අඞ්ගාරකාසූපමා කාමා, සුපිනකූපමා කාමා, යාචිතකූපමා කාමා, රුක්ඛඵලූපමා කාමා, අසිසූනූපමා කාමා, සත්තිසූලූපමා කාමා, සප්පසිරූපමා කාමා’’ති (ම. නි. 1.234, 236; 2.43-48; පාචි. 417; චූළව. 65) එතෙසං ගහණං.

තත්ථ මංසපෙසූපමා කාමා (පාචි. අට්ඨ. 417) බහුසාධාරණට්ඨෙන. තිණුක්කූපමා කාමා අනුදහනට්ඨෙන. අඞ්ගාරකාසූපමා කාමා මහාභිතාපනට්ඨෙන. සුපිනකූපමා කාමා ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන. යාචිතකූපමා කාමා තාවකාලිකට්ඨෙන. රුක්ඛඵලූපමා කාමා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනට්ඨෙන. අසිසූනූපමා අධිකුට්ටනට්ඨෙන. සත්තිසූලූපමා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන. සප්පසිරූපමා සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන.

තථෙවාති ‘‘මා ආයස්මා’’තිආදීහි. ඉතරෙසන්ති සො සඞ්ඝමජ්ඣං ආකඩ්ඪිත්වා යෙහි ‘‘මා ආයස්මා’’තිආදිනා වුත්තො, තත්ථ තෙහි අඤ්ඤෙසං සුතානං භික්ඛූනං. ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙනාති ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්න’’න්තිආදිනා (පාචි. 420) පදභාජනියං වුත්තෙන ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන.

අරිට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. උක්ඛිත්තසම්භොගසික්ඛාපදවණ්ණනා

අකතානුධම්මෙනාති උක්ඛිපිත්වා අනොසාරිතෙන. තෙනාහ ‘‘අනුධම්මො වුච්චතී’’තිආදි. එත්ථ අනුධම්මොති ඔසාරණා වුච්චතීති සම්බන්ධො. උක්ඛෙපනීයකම්මස්සානුරූපො, පච්ඡා කත්තබ්බො වා ධම්මොති අනුධම්මො. අනුලොමවත්තං දිස්වාති ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බං, න නිස්සයො දාතබ්බො’’තිආදිකං (චූළව. 70) අට්ඨාරසවිධං වත්තං දිස්වා, එතෙසු අට්ඨාරසසු අනුලොමවත්තෙසු වත්තන්තං දිස්වාති අධිප්පායො. ආමිසසම්භොගං වා ධම්මසම්භොගං වාති එත්ථ යං කිඤ්චි ආමිසස්ස දානං, පටිග්ගහණඤ්ච ආමිසසම්භොගො. ධම්මස්ස උද්දිසනං, උද්දිසාපනඤ්ච ධම්මසම්භොගො. සංවසෙය්‍යාති ‘‘උපොසථං වා පවාරණං වා සඞ්ඝකම්මං වා’’ති (පාචි. 425) එවං පදභාජනියං වුත්තං තිවිධං සංවාසං කරෙය්‍ය. යස්මා පනෙත්ථ උපොසථපවාරණාපි සඞ්ඝෙහියෙව කාතබ්බත්තා සඞ්ඝකම්මානියෙව හොන්ති, තස්මා ‘‘උපොසථාදිකං සඞ්ඝකම්මං කරෙය්‍යා’’ති වුත්තං. පයොගෙ පයොගෙති දානෙ දානෙ, ගහණෙ ගහණෙ චාති අත්ථො.

පණ්ණත්තිං අජානන්තෙන අරහතාපි කිරියාබ්‍යාකතචිත්තෙන ආපජ්ජිතබ්බත්තා ‘‘තිචිත්ත’’න්ති වුත්තං.

උක්ඛිත්තසම්භොගසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. කණ්ටකසික්ඛාපදවණ්ණනා

පිරෙති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.428) නිපාතපදං සම්බොධනෙ වත්තමානං පරසද්දෙන සමානත්ථං වදන්තීති ආහ ‘‘පර අමාමකා’’ති, අම්හාකං අනජ්ඣත්තිකභූතාති අත්ථො. පිරෙති වා ‘‘පරතො’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදං, තස්මා චර පිරෙති පරතො ගච්ඡ, මා ඉධ තිට්ඨාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

කණ්ටකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සප්පාණකවග්ගො සත්තමො.