6. සුරාපානවග්ගො

1. සුරාපානසික්ඛාපදවණ්ණනා

පිට්ඨාදීහි කතං මජ්ජං සුරාති පිට්ඨපූවඔදනකිණ්ණසම්භාරෙහි කතං මජ්ජං සුරාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – පිට්ඨසුරා, පූවසුරා, ඔදනසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තාති (පාචි. 328) ඉමානි පඤ්ච සුරා නාමාති. තත්ථ පිට්ඨං භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා තජ්ජං උදකං දත්වා මද්දිත්වා කතා පිට්ඨසුරා (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.326-328). එවං සෙසාසුපි. කිණ්ණාති පන තස්සා සුරාය බීජං වුච්චති. යෙ ‘‘සුරාමොදකා’’තිපි වුච්චන්ති, තෙ පක්ඛිපිත්වා කතා කිණ්ණපක්ඛිත්තා. හරීතකිසාසපාදිනානාසම්භාරෙහි සංයොජිතා සම්භාරසංයුත්තා.

පුප්ඵාදීහි කතො ආසවො මෙරයන්ති පුප්ඵඵලමධුගුළසම්භාරෙහි කතො චිරපරිවාසිතො මෙරයන්ති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, මධ්වාසවො, ගුළාසවො, සම්භාරසංයුත්තොති පඤ්චමෙරයං නාමාති. තත්ථ මධුකතාලනාළිකෙරාදි පුප්ඵරසො චිරපරිවාසිතො පුප්ඵාසවො. පනසාදිඵලරසො ඵලාසවො. මුද්දිකාරසො මධ්වාසවො. සමන්තපාසාදිකායං පන ‘‘ඵලාසවො නාම මුද්දිකාඵලාදීනි මද්දිත්වා තෙසං රසෙන කතො. මධ්වාසවො නාම මුද්දිකානං ජාතිරසෙන කතො, මක්ඛිකාමධුනාපි කරීයතීති වදන්තී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 328) වුත්තං. උච්ඡුරසො ගුළාසවො. හරීතකාමලකකටුකභණ්ඩාදිනානාසම්භාරානං රසො චිරපරිවාසිතො සම්භාරසංයුත්තො. එත්ථ ච සුරාය, මෙරයස්ස ච සමානෙපි සම්භාරසංයොගෙ මද්දිත්වා කතා සුරා, චිරපරිවාසිතමත්තෙන මෙරයන්ති එවමිමෙසං නානාකරණං දට්ඨබ්බං. බීජතො පට්ඨායාති සම්භාරෙ පටියාදෙත්වා චාටියං පක්ඛිත්තකාලතො චෙව තාලනාළිකෙරාදීනං පුප්ඵරසස්ස අභිනවකාලතො ච පට්ඨාය.

ලොණසොවීරකං වා සුත්තං වාති ඉමෙ ද්වෙ අනෙකෙහි භෙසජ්ජෙහි අභිසඞ්ඛතා ආසවවිසෙසා. වාසග්ගාහාපනත්ථන්ති සුගන්ධභාවගාහාපනත්ථං. වත්ථුං අජානනතාය චෙත්ථ අචිත්තකතා වෙදිතබ්බා. අකුසලෙනෙව පාතබ්බතාය ලොකවජ්ජං. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං පඨමපාරාජිකවණ්ණනාය වුත්තනයමෙව.

සුරාපානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අඞ්ගුලිපතොදකසික්ඛාපදවණ්ණනා

හසාධිප්පායස්සාති ඛිඩ්ඩාධිප්පායස්ස, ඉමිනා කායසංසග්ගාධිප්පායං පටික්ඛිපති.

එත්ථ ච භික්ඛුනිම්පි හසාධිප්පායෙන ඵුසතො භික්ඛුස්ස දුක්කටං. තථා භික්ඛුම්පි ඵුසන්තියා භික්ඛුනියාති ආහ ‘‘ඉධ පන භික්ඛුනීපි භික්ඛුස්ස, භික්ඛු ච භික්ඛුනියා අනුපසම්පන්නො එවා’’ති. කායප්පටිබද්ධාදීසු සබ්බත්ථාති ‘‘කායෙන කායප්පටිබද්ධෙ, කායප්පටිබද්ධෙන කායෙ, කායප්පටිබද්ධෙන කායප්පටිබද්ධෙ, නිස්සග්ගියෙන කායෙ, නිස්සග්ගියෙන කායප්පටිබද්ධෙ, නිස්සග්ගියෙන නිස්සග්ගියෙ’’ති (පාචි. 332) සබ්බත්ථ. සති කරණීයෙ ආමසතොති සති කරණීයෙ පුරිසං ආමසතො අනාපත්ති. ඉත්ථී පන සති කරණීයෙපි ආමසිතුං න වට්ටති.

අඞ්ගුලිපතොදකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. හසධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා

උපරිගොප්ඵකෙති ගොප්ඵකානං උපරිභාගප්පමාණෙ. හසාධිප්පායොති කීළාධිප්පායො. යෙන යෙන අඞ්ගෙනාති හත්ථපාදාදීසු යෙන යෙන අඞ්ගෙන. තථා නාවාය කීළතොති ඵියාරිත්තාදීහි නාවං පාජෙන්තස්ස වා තීරෙ උස්සාරෙන්තස්ස වා දුක්කටන්ති අත්ථො.

හසධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. අනාදරියසික්ඛාපදවණ්ණනා

දුවිධඤ්හෙත්ථ අනාදරියං පුග්ගලානාදරියඤ්ච ධම්මානාදරියඤ්චාති ආහ ‘‘පුග්ගලස්ස වා’’තිආදි. තත්ථ යො භික්ඛු උපසම්පන්නෙන පඤ්ඤත්තෙන වුච්චමානො ‘‘අයං උක්ඛිත්තකො වා වම්භිතො වා ගරහිතො වා, ඉමස්ස වචනං අකතං භවිස්සතී’’ති (පාචි. 342) අනාදරියං කරොති, අයං පුග්ගලෙ අනාදරියං කරොති නාම. යො පන පඤ්ඤත්තෙන වුච්චමානො ‘‘කථායං නස්සෙය්‍ය වා විනස්සෙය්‍ය වා අන්තරධායෙය්‍ය වා’’ති, තං වා නසික්ඛිතුකාමො අනාදරියං කරොති, අයං ධම්මෙ අනාදරියං කරොති නාම. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

ඉදං න සල්ලෙඛාය සංවත්තතීති සම්මා කිලෙසෙ ලිඛතීති සල්ලෙඛො, අප්පිච්ඡතා, තදත්ථං නයිදං සංවත්තති. ආදිසද්දෙන ‘‘ඉදං න ධුතත්ථාය සංවත්තති, න පාසාදිකතාය, න අපචයාය, න වීරියාරම්භාය සංවත්තතී’’ති (පාචි. 343) ඉදං සඞ්ගණ්හාති. අපඤ්ඤත්තෙනාති සුත්තෙ වා අභිධම්මෙ වා ආගතෙන. පවෙණිආගතන්ති සඞ්ගීතිකාලතො පට්ඨාය මහාකස්සපාදිආචරියපරම්පරාය ආගතං. සචෙ පන යස්මා උච්ඡුරසො සත්තාහකාලිකො, තස්ස කසටො යාවජීවිකො, ද්වින්නංයෙව සමවායො උච්ඡුයට්ඨි, තස්මා විකාලෙ උච්ඡුයට්ඨිං ඛාදිතුං වට්ටති ගුළහරීතකං වියාති එවමාදිකං ගාරය්හාචරියුග්ගහං ගහෙත්වා ‘‘එවං අම්හාකං ආචරියානං උග්ගහො පරිපුච්ඡා’’ති භණති, ආපත්තියෙව.

අනාදරියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. භිංසාපනසික්ඛාපදවණ්ණනා

රූපාදීනීති භයානකානි රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානි. භයානකකථන්ති චොරකන්තාරවාළකන්තාරපිසාචකන්තාරප්පටිසංයුත්තකථං.

භිංසාපනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ජොතිසික්ඛාපදවණ්ණනා

අගිලානොති යස්ස විනා අග්ගිනා ඵාසු හොති, සො ඉධ අගිලානො නාම. ජොතින්ති අග්ගිං.

භග්ගෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. භග්ගානාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හිසද්දෙන ‘‘භග්ගා’’ති වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘භග්ගෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ’’ති. තථා පතිලාතං උක්ඛිපන්තස්සාති ඩය්හමානං අලාතං පතිතං උක්ඛිපන්තස්ස තථා දුක්කටන්ති අත්ථො. තඤ්චාති දුක්කටං පරාමසති. අවිජ්ඣාතන්ති අනිබ්බුතාලාතං. පදීපජොතිකජන්තාඝරෙති පදීපුජ්ජලනපත්තපචනසෙදකම්මාදීසු ජොතිකරණෙ අග්ගිසාලායඤ්ච සමාදහන්තස්ස අනාපත්තීති අත්ථො. තථාරූපප්පච්චයෙති ඨපෙත්වා පදීපාදීනි අඤ්ඤස්මිම්පි තථාරූපපච්චයෙ. ආපදාසූති දුට්ඨවාළමිගඅමනුස්සෙහි උපද්දවෙසු.

ජොතිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නහානසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘දියඩ්ඪො මාසො සෙසො ගිම්හාන’’න්ති ‘‘වස්සානස්ස පඨමො මාසො’’ඉච්චෙතෙ අඩ්ඪතෙය්‍යමාසා උණ්හසමයො, පරිළාහසමයොති ගිම්හානං සෙසො දියඩ්ඪො මාසො උණ්හසමයො, වස්සානස්ස පඨමො මාසො පරිළාහසමයොති එවං එතෙ අඩ්ඪතෙය්‍යමාසා කමෙන උණ්හසමයො, පරිළාහසමයො නාම හොතීති අත්ථො තෙනෙව පදභාජනියං ‘‘උණ්හසමයො නාම දියඩ්ඪො මාසො සෙසො ගිම්හාන’’න්ති, ‘‘පරිළාහසමයො නාම වස්සානස්ස පඨමො මාසො’’ති වුත්තං. යදා විනා නහානෙන න ඵාසු හොති, අයං ගිලානසමයො. පදභාජනියං (පාචි. 364) පන ගිලානෙ නිච්ඡිතෙ ගිලානකාලො නිච්ඡිතොව හොතීති ‘‘යස්ස විනා නහානෙන න ඵාසු හොති, ‘ගිලානසමයො’ති නහායිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. පරිවෙණසම්මජ්ජනමත්තම්පීති අන්තමසො පරිවෙණසම්මජ්ජනමත්තම්පි.

වාලුකං උක්කිරිත්වාති සුක්ඛාය නදියා වාලිකං උත්තිරිත්වා. ආවාටෙසුපීති පි-සද්දෙන නදියං වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. ආපදාසූති භමරාදීහි අනුබන්ධෙසු.

නහානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. දුබ්බණ්ණකරණසික්ඛාපදවණ්ණනා

ලාභසද්දොයං කම්මසාධනො ‘‘කො භවතා ලාභො ලද්ධො’’තිආදීසු විය, සො චෙත්ථ අතීතකාලිකොති ආහ ‘‘අලබ්භීති ලභො’’ති, ලද්ධන්ති අත්ථො. ‘‘ලභො එව ලාභො’’ති ඉමිනා සකත්ථෙ ණපච්චයොති දස්සෙති. කිං අලබ්භීති කිං ලද්ධං. නවන්ති අභිනවං. එත්තාවතා ච නවඤ්ච තං චීවරඤ්චාති නවචීවරං, නවචීවරං ලාභො එතෙනාති නවචීවරලාභොති එවමෙත්ථ සමාසො දට්ඨබ්බොති. යදි එවං කථං ‘‘නවං චීවරලාභෙනා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉති නවචීවරලාභෙනා’’තිආදි. එත්ථ ච ‘‘විකප්පනුපගං පච්ඡිම’’න්ති න වුත්තත්තා චීවරන්ති යං නිවාසෙතුං වා පාරුපිතුං වා සක්කා හොති, තදෙව වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘නිවාසනපාරුපනුපගං චීවර’’න්ති. ‘‘දුබ්බණ්ණකරණං ආදාතබ්බ’’න්ති එතං කප්පබින්දුං සන්ධාය වුත්තං, න නීලාදීහි සකලචීවරං දුබ්බණ්ණකරණං, තඤ්ච පන කප්පං ආදියන්තෙන චීවරං රජිත්වා චතූසු වා කොණෙසු, තීසු වා ද්වීසු වා එකස්මිං වා කොණෙ මොරස්ස අක්ඛිමණ්ඩලමත්තං වා මඞ්ගුලපිට්ඨිමත්තං වා ආදාතබ්බන්ති ආහ ‘‘තස්සා’’තිආදි. කංසනීලෙනාති චම්මකාරනීලෙන. මහාපච්චරියං පන ‘‘අයොමලං ලොහමලං, එතං කංසනීලං නාමා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 368) වුත්තං. පත්තනීලෙනාති යෙන කෙනචි නීලවණ්ණෙන පණ්ණරසෙන. කප්පබින්දුං ආදියිත්වාති වට්ටං එකං කප්පබින්දුං ආදියිත්වා.

පාළිකප්පකණ්ණිකකප්පාදයො පන සබ්බට්ඨකථාසු පටිසිද්ධා. අග්ගළාදීනි කප්පකතචීවරෙ පන පච්ඡා ආරොපෙත්වා කප්පකරණකිච්චං නත්ථීති ආහ ‘‘පච්ඡා ආරොපිතෙසූ’’තිආදි. අග්ගළඅනුවාතපරිභණ්ඩෙසූති උද්ධරිත්වා අල්ලියාපනකඛණ්ඩපිට්ඨිඅනුවාතකුච්ඡිඅනුවාතෙසු. කිරියාකිරියන්ති නිවාසනපාරුපනතො, කප්පස්ස අනාදානතො කිරියාකිරියං.

දුබ්බණ්ණකරණසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. විකප්පනසික්ඛාපදවණ්ණනා

සම්මුඛෙන විකප්පනා සම්මුඛවිකප්පනා. පරම්මුඛෙන විකප්පනා පරම්මුඛවිකප්පනා. සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවන්ති ආසන්නදූරභාවං. ආසන්නදූරභාවො ච අධිට්ඨානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

මිත්තොති දළ්හමිත්තො. සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමත්තො නාතිදළ්හමිත්තො. අකතපච්චුද්ධාරන්ති ‘‘මය්හං සන්තකං පරිභුඤ්ජ වා විස්සජ්ජෙහි වා’’තිආදිනා අකතපච්චුද්ධාරං. යෙන විනයකම්මං කතන්ති යෙන සද්ධිං විනයකම්මං කතං.

පරිභොගෙන කායකම්මං, අපච්චුද්ධාරාපනෙන වචීකම්මන්ති ආහ ‘‘සමුට්ඨානාදීනි පඨමකථිනසදිසානෙවා’’ති. කිරියාකිරියන්ති එත්ථ පරිභුඤ්ජනං කිරියං. අපච්චුද්ධාරාපනං අකිරියං.

විකප්පනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. අපනිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා

අධිට්ඨානුපගන්ති අධිට්ඨානයොග්ගං අයොපත්තඤ්චෙව මත්තිකාපත්තඤ්ච. සූකරන්තකං නාම කුඤ්චිකාකොසො විය අන්තො සුසිරං කත්වා කොට්ටිතං.

අඤ්ඤං පරික්ඛාරන්ති පාළියා අනාගතපත්තත්ථවිකාදිං. ධම්මකථං කත්වාති ‘‘සමණෙන නාම අනිහිතපරික්ඛාරෙන භවිතුං න වට්ටතී’’ති එවං ‘‘ධම්මකථං කථෙත්වා දස්සාමී’’ති නික්ඛිපතො අනාපත්ති.

අපනිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුරාපානවග්ගො ඡට්ඨො.