5. අචෙලකවග්ගො

1. අචෙලකසික්ඛාපදවණ්ණනා

අචෙලකස්සාති යස්ස කස්සචි පබ්බජ්ජාසමාපන්නස්ස නග්ගස්ස. පරිබ්බාජකස්සාති ඨපෙත්වා භික්ඛුඤ්ච සාමණෙරඤ්ච අවසෙසස්ස යස්ස කස්සචි පබ්බජ්ජාසමාපන්නස්ස. පරිබ්බාජිකායාති ඨපෙත්වා භික්ඛුනිං, සික්ඛමානං, සාමණෙරිඤ්ච අවසෙසාය යාය කායචි පබ්බජ්ජාසමාපන්නාය. එතෙ ච සබ්බෙ අඤ්ඤතිත්ථියා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘එතෙසං අචෙලකාදීනං අඤ්ඤතිත්ථියාන’’න්ති.

තෙසන්ති අඤ්ඤතිත්ථියානං. භාජනං නික්ඛිපිත්වාති ආමිසභරිතං භාජනං නික්ඛිපිත්වා. බාහිරාලෙපන්ති තෙලාදිං.

අචෙලකාදයො යස්මා, තිත්ථියාව මතා ඉධ;

තස්මා තිත්ථියනාමෙන, තිකච්ඡෙදො කතො තයො.

අතිත්ථියස්ස නග්ගස්ස, තථා තිත්ථියලිඞ්ගිනො;

ගහට්ඨස්සාපි භික්ඛුස්ස, කප්පතීති විනිච්ඡයො.

අතිත්ථියස්ස චිත්තෙන, තිත්ථියස්ස ච ලිඞ්ගිනො;

සොතාපන්නාදිනො දාතුං, කප්පතීතීධ නො මති.

අචෙලකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. උය්‍යොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ගාමං වා නිගමං වාති එත්ථ නගරම්පි ගාමග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. පවිසිස්සාමාති එත්ථ ගහෙත්වා ‘‘ගන්ත්වා’’ති පාඨසෙසො, අසමන්නාහාරො වා තස්සා ඉත්ථියා තස්මිං ගාමෙ සන්නිහිතභාවං අජානන්තො වා ‘‘එහාවුසො, ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය පවිසිස්සාමා’’ති භික්ඛුං ගහෙත්වා ගන්ත්වාති අත්ථො. යං කිඤ්චි ආමිසන්ති යාගුආදිකං යං කිඤ්චි ආමිසං. උය්‍යොජෙය්‍යාති අත්තනො කීළානුරූපං ඉත්ථිං දිස්වා උය්‍යොජෙය්‍ය පහිණෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘මාතුගාමෙන සද්ධි’’න්තිආදි. ආදිසද්දෙන වුත්තාවසෙසං කායවචීද්වාරවීතික්කමං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘ගච්ඡා’’තිආදීනි වත්වාති ‘‘ගච්ඡාවුසො, න මෙ තයා සද්ධිං කථා වා නිසජ්ජා වා ඵාසු හොති, එකකස්ස මෙ කථා වා නිසජ්ජා වා ඵාසු හොතී’’ති (පාචි. 275) වත්වා. එතං අනාචාරමෙවාති එතං යථාවුත්තං හසනාදිඅනාචාරමෙව. න අඤ්ඤං පතිරූපං කාරණන්ති ඨපෙත්වා වුත්තප්පකාරං අනාචාරං උභින්නං එකතො න යාපනාදිං අඤ්ඤං පතිරූපකාරණං පච්චයං කරිත්වා න හොතීති අත්ථො. අස්සාති උය්‍යොජකස්ස. සොති යො උය්‍යොජිතො, සො.

අනුපසම්පන්නෙති සාමණෙරෙ. සොව ඉධ අනුපසම්පන්නොති අධිප්පෙතොති වදන්ති. උභින්නම්පීති උපසම්පන්නස්ස වා අනුපසම්පන්නස්ස වාති ද්වින්නම්පි. කලිසාසනාරොපනෙති (පාචි. අට්ඨ. 277) කලීති කොධො, තස්ස සාසනං ආණං කලිසාසනං, තස්සාරොපනෙති අත්ථො, ‘‘අප්පෙව නාම ඉමිනාපි උබ්බාළ්හො පක්කමෙය්‍යා’’ති කොධවසෙන ඨානනිසජ්ජාදීසු දොසං දස්සෙත්වා ‘‘පස්සථ භො ඉමස්ස ඨානං නිසජ්ජං ආලොකිතං විලොකිතං, ඛාණු විය තිට්ඨති, සුනඛො විය නිසීදති, මක්කටො විය ඉතො චිතො ච විලොකෙතී’’ති එවං අමනාපවචනස්ස භණනෙති වුත්තං හොති. සුද්ධචිත්තෙන පනෙවං භණනෙ දොසො නත්ථි. එවමාදීහීති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘මහග්ඝං භණ්ඩං පස්සිත්වා ලොභධම්මං උප්පාදෙස්සතී’’ති උය්‍යොජෙති, ‘‘මාතුගාමං පස්සිත්වා අනභිරතිං උප්පාදෙස්සතී’’ති උය්‍යොජෙති, ‘‘ගිලානස්ස වා ඔහිය්‍යකස්ස වා විහාරපාලස්ස වා යාගුං වා භත්තං වා ඛාදනීයං වා නීහරා’’ති උය්‍යොජෙති, ‘‘න අනාචාරං ආචරිතුකාමො සති කරණීයෙ උය්‍යොජෙතී’’ති (පාචි. 278) එතෙසං ගහණං.

උය්‍යොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘සභොජනෙ’’ති බාහිරත්ථසමාසොයං, උභසද්දෙ උකාරස්ස ච ලොපොති ආහ ‘‘සහ උභොහි ජනෙහී’’තිආදි. තත්ථ උභොහි ජනෙහීති ජායා ච පති චාති උභොහි ජනෙහි. භුඤ්ජිතබ්බන්ති වා භොජනං, ඉත්ථී ච පුරිසො ච, තෙන සහ වත්තතීති සභොජනන්ති ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. රාගපරියුට්ඨිතස්සාති මෙථුනාධිප්පායස්ස. සයනිඝරන්ති සයනීයඝරං, වාසගෙහන්ති අත්ථො. මහල්ලකස්සාති මහල්ලකස්ස සයනිඝරස්ස. පිට්ඨසඞ්ඝාටතොති ද්වාරබාහතො ඛුද්දකස්ස වාති යථා තථා වා කතස්ස ඛුද්දකස්ස සයනිඝරස්ස. වෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා නිසීදෙය්‍යාති පිට්ඨිවංසං අතික්කමිත්වා නිසීදෙය්‍ය. ඛුද්දකං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.280) නාම සයනිඝරං විත්ථාරතො පඤ්චහත්ථප්පමාණං හොති, තස්ස ච මජ්ඣිමට්ඨානං පිට්ඨසඞ්ඝාටතො අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථප්පමාණමෙව හොති, තස්මා තාදිසෙ සයනිඝරෙ පිට්ඨසඞ්ඝාටතො හත්ථපාසං විජහිත්වා නිසින්නො පිට්ඨිවංසං අතික්කමිත්වා නිසින්නො නාම හොති. එවං නිසින්නො ච වෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා නිසින්නො නාම හොති. තෙන වුත්තං පාළියං ‘‘පිට්ඨිවංසං අතික්කමිත්වා නිසීදතී’’ති (පාචි. 281). සචිත්තකඤ්චෙත්ථ අනුපවිසිත්වා නිසීදනචිත්තෙන දට්ඨබ්බං.

සභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4-5. රහොපටිච්ඡන්නරහොනිසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

චතුත්ථපඤ්චමසික්ඛාපදෙ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං අනියතද්වයෙ වුත්තමෙවාති ආහ ‘‘සෙසො කථානයො අනියතද්වයෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො’’ති.

රහොපටිච්ඡන්නරහොනිසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. චාරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

අන්තොඋපචාරසීමාය දස්සනූපචාරෙ භික්ඛුං දිස්වාති යත්ථ ඨිතස්ස කුලානි පයිරුපාසනචිත්තං උප්පන්නං, තතො පට්ඨාය ගච්ඡන්තො අන්තොඋපචාරසීමාය දස්සනූපචාරෙ භික්ඛුං පස්සෙ වා අභිමුඛෙ වා දිස්වා. පකතිවචනෙනාති යං ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරෙ ඨිතෙන සොතුං සක්කා, තාදිසෙන වචනෙන, ඉතො චිතො ච පරියෙසිත්වා ආරොචනකිච්චං පන නත්ථි. යො හි එවං පරියෙසිතබ්බො, සො අසන්තොයෙව. තෙනාහ ‘‘තාදිස’’න්තිආදි. අනාපුච්ඡිත්වාති අනාරොචෙත්වා.

අන්තරාරාමභික්ඛුනුපස්සයතිත්ථියසෙය්‍යපටික්කමනභත්තියඝරානීති එත්ථ අන්තරාරාමන්ති අන්තොගාමෙ විහාරො. පටික්කමනන්ති ආසනසාලා. භත්තියඝරන්ති නිමන්තිතඝරං වා සලාකභත්තාදිදායකානං වා ඝරං. ආපදාසූති ජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායෙසු. කිරියාකිරියන්ති එත්ථ කුලෙසු චාරිත්තාපජ්ජනං කිරියං, අනාපුච්ඡනං අකිරියන්ති වෙදිතබ්බං.

චාරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. මහානාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

සබ්බඤ්චෙතං වත්ථුවසෙන වුත්තන්ති ‘‘අගිලානෙන භික්ඛුනා චතුමාසපච්චයපවාරණා සාදිතබ්බා අඤ්ඤත්‍ර පුනපවාරණාය අඤ්ඤත්‍ර නිච්චපවාරණායා’’ති (පාචි. 306) එතං සබ්බං සික්ඛාපදනිදානසඞ්ඛාතස්ස වත්ථුනො වසෙන වුත්තං. තත්ථ හි මහානාමෙන සක්කෙන ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං චතුමාසං භෙසජ්ජෙන පවාරෙතු’’න්තිආදිනා (පාචි. 303) උස්සන්නුස්සන්නෙන ච භෙසජ්ජෙන චතුමාසං පුන නිච්චං පවාරණා කතා, තස්මා භගවතා තස්ස වසෙන එවං වුත්තන්ති වුත්තං හොති. අඤ්ඤත්‍ර පුනපවාරණායාති යදි පුනපවාරණා අත්ථි, තං ඨපෙත්වා. අඤ්ඤත්‍ර නිච්චපවාරණායාති එත්ථාපි එසෙව නයො. යදි පන තාපි අත්ථි, සාදිතබ්බාවාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අයං පනෙත්ථ අත්ථො’’තිආදි. තත්ථාති තිස්සං පවාරණායං. භෙසජ්ජෙහි වා පරිච්ඡෙදො කතො හොතීති ‘‘සප්පි තෙල’’න්ති එවමාදිනා නාමවසෙන වා ‘‘පත්ථෙන නාළියා ආළ්හකෙනා’’තිආදිනා පරිමාණවසෙන වා ‘‘එත්තකානි වා භෙසජ්ජානි විඤ්ඤාපෙතබ්බානී’’ති භෙසජ්ජෙහි පරිච්ඡෙදො කතො හොති. නභෙසජ්ජකරණීයෙති මිස්සකභත්තෙනාපි චෙ යාපෙතුං සක්කොති, නභෙසජ්ජකරණීයං නාම හොති. අඤ්ඤං භෙසජ්ජන්ති සප්පිනා පවාරිතො තෙලං, ආළ්හකෙන පවාරිතො දොණං.

යථාභූතං ආචික්ඛිත්වාති ‘‘ඉමෙහි තයා භෙසජ්ජෙහි පවාරිතම්හා, අම්හාකඤ්ච ඉමිනා ච ඉමිනා ච භෙසජ්ජෙන අත්ථො, යාසු තයා රත්තීසු පවාරිතම්හා, තා රත්තියො වීතිවත්තා, අම්හාකඤ්ච භෙසජ්ජෙන අත්ථො’’ති යථාභූතං ආරොචෙත්වා. එවඤ්ච විඤ්ඤාපෙතුං ගිලානොව ලභති, න ඉතරො.

මහානාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. උය්‍යුත්තසෙනාසික්ඛාපදවණ්ණනා

චතුරඞ්ගිනින්ති හත්ථිඅස්සරථපත්තීති චත්තාරි අඞ්ගානි එතිස්සාති චතුරඞ්ගිනී, තං චතුරඞ්ගිනිං. ‘‘ද්වාදසපුරිසො හත්ථී, තිපුරිසො අස්සො, චතුපුරිසො රථො, චත්තාරො පුරිසා සරහත්ථා පත්තී’’ති (පාචි. 314) අයං පච්ඡිමකොටියා චතුරඞ්ගසමන්නාගතා සෙනා නාම, ඊදිසං සෙනන්ති අත්ථො. තං පන විජහිත්වාති කෙනචි අන්තරිතා වා නින්නං ඔරුළ්හා වා න දිස්සති, ඉධ ඨත්වාන සක්කා දට්ඨුන්ති තං දස්සනූපචාරං විජහිත්වා අඤ්ඤං ඨානං ගන්ත්වා.

සෙනාදස්සනවත්ථුස්මින්ති සෙනං දස්සනාය ගමනවත්ථුස්මිං. අයමෙව වා පාඨො. හත්ථිආදීසු එකමෙකන්ති හත්ථිආදීසු චතූසු අඞ්ගෙසු එකමෙකං, අන්තමසො එකපුරිසාරුළ්හහත්ථිම්පි එකම්පි සරහත්ථං පුරිසන්ති අත්ථො. අනුය්‍යුත්තා නාම රාජා උය්‍යානං වා නදිං වා ගච්ඡති, එවං අනුය්‍යුත්තා හොති. තථාරූපප්පච්චයෙති ‘‘මාතුලො සෙනාය ගිලානො හොතී’’තිආදිකෙ (පාචි. 312) අනුරූපකාරණෙ සති. ආපදාසූති ජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායෙසු ‘‘එත්ථ ගතො මුච්චිස්සාමී’’ති ගච්ඡතො අනාපත්ති.

උය්‍යුත්තසෙනාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. සෙනාවාසසික්ඛාපදවණ්ණනා

පටිසෙනාරුද්ධායාති යථා සඤ්චාරො ඡිජ්ජති, එවං පටිසෙනාය රුද්ධාය සෙනාය. කෙනචි පලිබුද්ධස්සාති වෙරිකෙන වා ඉස්සරෙන වා කෙනචි රුද්ධස්ස.

සෙනාවාසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. උය්‍යොධිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

සම්පහාරට්ඨානස්සාති යුද්ධභූමියා. බලස්ස අග්ගං ජානන්තීති ‘‘එත්තකා හත්ථී, එත්තකා අස්සා, එත්තකා රථා, එත්තකා පත්තී’’ති (පාචි. 324) බලස්ස කොට්ඨාසං ජානන්ති. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරග්ගෙනා’’තිආදීසු (චූළව. 318) විය කොට්ඨාසත්ථො හෙත්ථ අග්ගසද්දො. තෙනාහ ‘‘බලගණනට්ඨානන්ති අත්ථො’’ති. සෙනාය වියූහන්ති ‘‘ඉතො හත්ථී හොන්තු, ඉතො අස්සා හොන්තු, ඉතො රථා හොන්තු, ඉතො පත්තී හොන්තූ’’ති (පාචි. 324) සෙනාය ඨපනං, රාසිං කත්වා ඨපනන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සෙනාසන්නිවෙසස්සෙතං නාම’’න්ති. ද්වාදසපුරිසො හත්ථීති චත්තාරො ආරොහකා, එකෙකපාදරක්ඛකා ද්වෙ ද්වෙති එවං ද්වාදසපුරිසො හත්ථී. තිපුරිසො අස්සොති එකො ආරොහකො, ද්වෙ පාදරක්ඛකාති එවං තිපුරිසො අස්සො. චතුපුරිසො රථොති එකො සාරථි, එකො යොධො, ද්වෙ ආණිරක්ඛකාති එවං චතුපුරිසො රථොති.

උය්‍යොධිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අචෙලකවග්ගො පඤ්චමො.