5. පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා

භුත්තවාති කතභත්තකිච්චො. සාසපමත්තම්පි අජ්ඣොහරිතන්ති එවං පරිත්තම්පි භොජනං සඞ්ඛාදිත්වා වා අසඞ්ඛාදිත්වා වා ගිලිතං. පවාරිතොති පටික්ඛෙපිතො. යො හි භුඤ්ජන්තො පරිවෙසකෙන උපනීතං භොජනං අනිච්ඡන්තො පටික්ඛිපති, සො තෙන පවාරිතො පටික්ඛිපිතො නාම හොති. බ්‍යඤ්ජනං පන අනාදියිත්වා අත්ථමත්තමෙව දස්සෙතුං ‘‘කතප්පවාරණො කතප්පටික්ඛෙපොති අත්ථො’’ති වුත්තං. සොපි ච පටික්ඛෙපො යස්මා න පටික්ඛෙපමත්තෙන, අථ ඛො පඤ්චඞ්ගවසෙන. තෙනස්ස පදභාජනෙ ‘‘අසනං පඤ්ඤායතී’’තිආදි (පාචි. 239) වුත්තං.

භොජනං පඤ්ඤායතීති පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං පත්තාදීසු දිස්සති. තෙනාහ ‘‘පවාරණප්පහොනකං චෙ භොජන’’න්තිආදි. සාලීති (පාචි. අට්ඨ. 238-239) අන්තමසො නීවාරං උපාදාය සබ්බාපි සාලිජාති. වීහීති සබ්බාපි වීහිජාති. යවගොධුමෙසු භෙදො නත්ථි. කඞ්ගූති සෙතරත්තකාළභෙදා සබ්බාපි කඞ්ගුජාති. වරකොති අන්තමසො වරකචොරකං උපාදාය සබ්බාපි සෙතවණ්ණා වරකජාති. කුද්‍රූසකොති කාළකොද්‍රවො චෙව සාමාකාදිභෙදා ච සබ්බාපි තිණධඤ්ඤජාති.

නීවාරවරකචොරකා චෙත්ථ ‘‘ධඤ්ඤානුලොමා’’ති වදන්ති. යාගුන්ති අම්බිලයාගුඛීරයාගුආදිභෙදං යං කිඤ්චි යාගුං. ඉමිනාව පායාසස්සාපි ගහිතත්තා ‘‘අම්බිලපායාසාදීසු අඤ්ඤතරං පචාමාති වා’’ති න වුත්තං. පවාරණං ජනෙතීති අනතිරිත්තභොජනාපත්තිනිබන්ධනං පටික්ඛෙපං සාධෙති. සචෙ පන ඔධි න පඤ්ඤායති, යාගුසඞ්ගහං ගච්ඡති, පවාරණං න ජනෙති. පුන පවාරණං ජනෙති ඝනභාවගමනතො පට්ඨාය භොජනසඞ්ගහිතත්තාති අධිප්පායො.

උදකකඤ්ජිකඛීරාදීනි ආකිරිත්වාති උදකඤ්චෙව කඤ්ජිකඤ්ච ඛීරාදීනි ච ආකිරිත්වා තෙහි සද්ධිං අමද්දිත්වා භත්තමිස්සකෙ කත්වා. තෙනාහ ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’තිආදි. සචෙ පන භත්තෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීනි ආකිරිත්වා මද්දිත්වා ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති දෙන්ති, පවාරණා න හොති. යාගුයාපීති එවං යාගුසඞ්ගහං ගතාය වා අඤ්ඤාය වා යාගුයාපි. සුද්ධරසකො, පන රසකයාගු වා න ජනෙති.

පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරවසෙන විප්පකතභොජනභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා ‘‘ද්වෙපි ඛාදිතානි හොන්ති…පෙ… න පවාරෙතී’’ති වුත්තං. අකප්පියමංසං (පාචි. අට්ඨ. 238-239), අකප්පියභොජනඤ්ච බුද්ධපටිකුට්ඨං පටික්ඛිපතො පවාරණාය අවත්ථුතාය න පවාරණා හොතීති ආහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. යඤ්හි භික්ඛුනො ඛාදිතුං වට්ටති, තං එව පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. ඉදං පන ජානන්තො අකප්පියත්තා පටික්ඛිපති. අජානන්තොපි පටික්ඛිපිතබ්බට්ඨානෙ ඨිතමෙව පටික්ඛිපති නාම, තස්මා න පවාරෙති. සචෙ පන අකප්පියමංසං ඛාදන්තො කප්පියමංසං වා භොජනං වා පටික්ඛිපති, පවාරෙති. කස්මා? වත්ථුතාය. යඤ්හි තෙන පටික්ඛිත්තං, තං පවාරණාය වත්ථු. යං පන ඛාදති, තං කිඤ්චාපි පටික්ඛිපිතබ්බට්ඨානෙ ඨිතං, ඛාදියමානං පන මංසභාවං න ජහති, තස්මා පවාරෙති. කො පන වාදො කප්පියමංසං ඛාදතො කප්පියමංසභොජනප්පටික්ඛෙපෙ. එස නයො අකප්පියභොජනං ඛාදතො කප්පියභොජනප්පටික්ඛෙපෙ.

භොජනෙ සතීති පඤ්චසු භොජනෙසු එකස්මිම්පි භොජනෙ සති. අඤ්ඤං වුත්තලක්ඛණං භොජනන්ති පත්තාදිගතතො අඤ්ඤං වුත්තලක්ඛණං පඤ්චසු භොජනෙසු එකම්පි භොජනං. ‘‘නිරපෙක්ඛො හොතී’’ති එතස්සෙව විවරණං ‘‘යං පත්තාදීසූ’’තිආදි. න කෙවලං නිරපෙක්ඛො වාති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර වා’’තිආදි. සො පටික්ඛිපන්තොපි න පවාරෙතීති තස්මිං චෙ අන්තරෙ අඤ්ඤං භොජනං අභිහටං, තං සො පටික්ඛිපන්තොපි න පවාරෙති. කස්මා? විප්පකතභොජනභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා.

‘‘උපනාමෙතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 238-239) ඉමිනා කායාභිහාරං දස්සෙති. හත්ථෙ වා ආධාරකෙ වාති එත්ථ වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො, තෙන ‘‘ඌරූසු වා’’ති විකප්පෙති. දූරෙ නිසින්නස්ස දහරභික්ඛුස්ස පත්තං පෙසෙත්වා ‘‘ඉතො ඔදනං ගණ්හාහී’’ති වදති, ගණ්හිත්වා පන ගතො තුණ්හී තිට්ඨති, තම්පි පටික්ඛිපතො එසෙව නයො. කස්මා? භික්ඛුස්ස දූරභාවතො, දූතස්ස ච අනභිහරණතො. සචෙ පන ගහෙත්වා ආගතො භික්ඛු ‘‘ඉමං භත්තං ගණ්හා’’ති වදති, තං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. එවං වුත්තෙපීති ‘‘භත්තං ගණ්හා’’ති වුත්තෙපි.

භත්තපච්ඡිං ගහෙත්වා පරිවිසන්තස්සාති එකෙන හත්ථෙන භත්තපච්ඡිං ගහෙත්වා එකෙන හත්ථෙන කටච්ඡුං ගහෙත්වා පරිවිසන්තස්ස. අඤ්ඤො ‘‘අහං ධාරෙස්සාමී’’ති ගහිතමත්තකමෙව කරොතීති අඤ්ඤො ආගන්ත්වා ‘‘අහං පච්ඡිං ධාරෙස්සාමි, ත්වං ඔදනං දෙහී’’ති වත්වා ගහිතමත්තකමෙව කරොති. අභිහටාව හොතීති පරිවෙසකෙනෙව අභිහටාව හොති. ඉදානි අසති තස්ස දාතුකාමාභිහාරෙ ගහණසමයෙපි පටික්ඛිපතො න හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. උද්ධටෙති උද්ධටෙ භත්තෙ. කටච්ඡුඅභිහාරොයෙව හි තස්ස අභිහාරොති අධිප්පායො. අනන්තරස්ස දිය්‍යමානෙති අනන්තරස්ස භික්ඛුනො භත්තෙ දිය්‍යමානෙ. කායවිකාරෙනාති ‘‘අඞ්ගුලිං වා හත්ථං වා මච්ඡිකබීජනිං වා චීවරකණ්ණං වා චාලෙති, භමුකාය වා ආකාරං කරොති, කුද්ධො වා ඔලොකෙතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 238-239) එවං වුත්තෙන අඞ්ගුලිචලනාදිනා කායවිකාරෙන. ‘‘අලං මා දෙහී’’තිආදිනා වචීවිකාරෙනාති ‘‘අල’’න්ති වා ‘‘න ගණ්හාමී’’ති වා ‘‘මා ආකිරා’’ති වා ‘‘අපගච්ඡා’’ති වා එවං යෙන කෙනචි වචීවිකාරෙන.

අභිහටෙ පන භත්තෙ පවාරණාය භීතො හත්ථෙ අපනෙත්වා පුනප්පුනං පත්තෙ ඔදනං ආකිරන්තං ‘‘ආකිර ආකිර, කොට්ටෙත්වා පූරෙහී’’ති වදතො පවාරණා න හොති. එස නයො භත්තං අභිහරන්තං භික්ඛුං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කිං, ආවුසො, ඉතොපි කිඤ්චි ගණ්හිස්සසි, දම්මි තෙ කිඤ්චී’’ති වදතොපි.

‘‘රසං පටිග්ගණ්හථා’’ති අප්පවාරණාජනකස්ස නාමං ගහෙත්වා වුත්තත්තා ‘‘තං සුත්වා පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථී’’ති වුත්තං. මංසරසන්ති එත්ථ පන න කෙවලං මංසස්ස රසං ‘‘මංසරස’’මිච්චෙව විඤ්ඤායති, අථ ඛො මංසඤ්ච රසඤ්ච මංසරසන්ති එවං පවාරණාජනකනාමවසෙනාපි. තස්මා තං පටික්ඛිපතො පවාරණාව හොතීති ආහ ‘‘මංසරසන්ති වුත්තෙ පන පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතී’’ති. පරතො මච්ඡමංසං බ්‍යඤ්ජනන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. යස්මිං ඉරියාපථෙ පවාරෙති, තං අවිකොපෙන්තෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බන්ති යො ගච්ඡන්තො (පාචි. අට්ඨ. 238-239) පවාරෙති, තෙන ගච්ඡන්තෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. කද්දමං වා උදකං වා පත්වා ඨිතෙන අතිරිත්තං කාරෙතබ්බං. සචෙ අන්තරා නදී පූරා හොති, නදිතීරෙ ගුම්බං අනුපරියායන්තෙන භුඤ්ජිතබ්බං. අථ නාවා වා සෙතු වා අත්ථි, තං අභිරුහිත්වාපි චඞ්කමන්තෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං, ගමනං න උපච්ඡින්දිතබ්බං. එස නයො ඉතරඉරියාපථෙසුපි. තං තං ඉරියාපථං කොපෙන්තෙන අතිරිත්තං කාරෙතබ්බං. යො උක්කුටිකොව නිසීදිත්වා පවාරෙති, තෙන උක්කුටිකෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. තස්ස පන හෙට්ඨා පලාලපීඨං වා කිඤ්චි වා නිසීදනං දාතබ්බං. පීඨකෙ නිසීදිත්වා පවාරිතෙන පන ආසනං අචාලෙත්වාව චතස්සො දිසා පරිවත්තන්තෙන භුඤ්ජිතුං ලබ්භති. මඤ්චෙ නිසීදිත්වා පවාරිතෙන ඉතො වා එත්තො වා සංසරිතුං න ලබ්භති. සචෙ පන සහ මඤ්චෙන උක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤත්‍ර නෙන්ති, වට්ටති. නිපජ්ජිත්වා පවාරිතෙනාපි නිපන්නෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. පරිවත්තන්තෙන යෙන පස්සෙන නිපන්නො, තස්ස ඨානං නාතික්කමෙතබ්බං.

අලමෙතං සබ්බන්ති එතං සබ්බං අලං පරියත්තං, ඉදම්පි තෙ අධිකං, ඉතො අඤ්ඤං න ලච්ඡසීති අධිප්පායො. යො අතිරිත්තං කරොතීති යො ‘‘අලමෙතං සබ්බ’’න්ති අතිරිත්තං කරොති. පටිපක්ඛනයෙනාති ‘‘කප්පියකතං, පටිග්ගහිතකතං, උච්චාරිතකතං, හත්ථපාසෙ කතං, භුත්තාවිනා කතං, භුත්තාවිනා පවාරිතෙන ආසනා අවුට්ඨිතෙන කතං ‘අලමෙතං සබ්බ’න්ති වුත්ත’’න්ති (පාචි. 239) ඉමෙහි සත්තහි විනයකම්මාකාරෙහි යං අතිරිත්තං කප්පියං කතං, යඤ්ච ගිලානාතිරිත්තං, තදුභයම්පි අතිරිත්තන්ති එවං තස්සෙව පටිපක්ඛනයෙන. එත්ථ ච ‘‘අලමෙතං සබ්බ’’න්ති තික්ඛත්තුං වත්තබ්බං, අයං කිර ආචිණ්ණො. විනයධරා පන ‘‘සකිං එව වත්තබ්බ’’න්ති වදන්ති.

කස්මා තං සො පුන කාතුං න ලභතීති ආහ ‘‘යඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ යඤ්හි අකතන්ති යෙන පඨමං කප්පියං කතං, තෙන යං අකතං, තං කාතබ්බං. පඨමභාජනෙ පන කාතුං න ලබ්භති. යෙන ච අකතන්ති අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා යෙන පඨමං න කතං, තෙන ච කාතබ්බන්ති අත්ථො. වුත්තන්ති සීහළට්ඨකථාසු වුත්තං. අඤ්ඤස්මිං පන භාජනෙති යස්මිං පන භාජනෙ පඨමං කතං, තතො අඤ්ඤස්මිං පත්තෙ වා කුණ්ඩෙ වා පච්ඡියං වා යත්ථ කත්ථචි පුරතො ඨපෙත්වා ඔනාමිතභාජනෙ.

අඤ්ඤත්‍ර භුඤ්ජනවත්ථුස්මින්ති භුත්තාවිනා පවාරිතෙන හුත්වා අඤ්ඤත්‍ර භුඤ්ජනවත්ථුස්මිං. තිකපාචිත්තියන්ති අනතිරිත්තෙ අනතිරිත්තසඤ්ඤිවෙමතිකඅතිරිත්තසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. අජ්ඣොහරතො ච දුක්කටන්ති අජ්ඣොහරතො අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ දුක්කටං. සචෙ පන ආමිසසංසට්ඨානි හොන්ති, ආහාරත්ථායපි අනාහාරත්ථායපි පටිග්ගහෙත්වා අජ්ඣොහරන්තස්ස පාචිත්තියමෙව. තෙසං අනුඤ්ඤාතපරිභොගවසෙනාති යාමකාලිකාදීනං අනුඤ්ඤාතපරිභොගවසෙන, යාමකාලිකං පිපාසාය සති පිපාසච්ඡෙදනත්ථං, සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකඤ්ච තෙන තෙන උපසමෙතබ්බකෙ ආබාධෙ සති තස්ස උපසමනත්ථන්ති වුත්තං හොති. ඉදම්පි අජ්ඣොහරණතො කායකම්මං, වාචාය ‘‘අතිරිත්තං කරොථ භන්තෙ’’ති අකාරාපනෙන වචීකම්මන්ති ආහ ‘‘සමුට්ඨානාදීනි පඨමකථිනසදිසානෙවා’’ති. කිරියාකිරියන්ති එත්ථ පටික්ඛිපිත්වා භුඤ්ජනං කිරියං. අතිරිත්තස්ස අකරණං අකිරියන්ති වෙදිතබ්බං.

පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.