4. භොජනවග්ගො

1. ආවසථසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘අගිලානො’’ති එත්ථ අන්තමසො ද්විගාවුතං ගන්තුං සමත්ථො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අද්ධයොජනම්පි ගන්තුං සමත්ථෙනා’’ති. ආවසථපිණ්ඩොති ආවසථෙ පිණ්ඩො, සාලාදීසු අනොදිස්ස යාවදත්ථං පඤ්ඤත්තං පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං භොජනන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසං වා’’තිආදි. තත්ථ ඉමෙසං වාති ඉමෙසං පාසණ්ඩානං වා. එත්තකානං වාති ඉමස්මිං පාසණ්ඩෙ එත්තකානං පාසණ්ඩානං වා. පාසණ්ඩන්ති ඡන්නවුතිවිධං සමණපරිබ්බාජකාදිං. තෙ හි තණ්හාපාසඤ්චෙව දිට්ඨිපාසඤ්ච ඩෙන්ති ඔඩ්ඩෙන්තීති පාසණ්ඩාති වුච්චන්ති. අනොදිස්සාති අනුද්දිසිත්වා, අපරිච්ඡින්දිත්වාති අත්ථො. සාලාදීසු යත්ථ කත්ථචීති සාලාරුක්ඛමූලඅබ්භොකාසාදීසු යත්ථ කත්ථචි ඨානෙසු. එකදිවසමෙව භුඤ්ජිතබ්බොති එකදිවසං සකිංයෙව භුඤ්ජිතබ්බො, එකස්මිං දිවසෙ පුනප්පුනං භුඤ්ජිතුං න වට්ටති. දුතියදිවසතො පට්ඨායාති භුත්තදිවසස්ස දුතියදිවසතො පට්ඨාය. අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියන්ති ආලොපෙ ආලොපෙ කබළෙ කබළෙ පාචිත්තියං. නානාකුලෙහි (පාචි. අට්ඨ. 206) පන නානාට්ඨානෙසු පඤ්ඤත්තං, එකස්මිං ඨානෙ එකදිවසං භුඤ්ජිත්වා දුතියදිවසෙ අඤ්ඤත්ථ භුඤ්ජිතුං වට්ටති, පටිපාටිං පන ඛෙපෙත්වා පුන ආදිතො පට්ඨාය භුඤ්ජිතුං න වට්ටති. එකපූගනානාපූගඑකගාමනානාගාමෙසුපි එසෙව නයො. යොපි එකකුලස්ස වා නානාකුලානං වා එකතො පඤ්ඤත්තො තණ්ඩුලාදීනං අභාවෙන අන්තරන්තරා ඡිජ්ජති, සොපි න භුඤ්ජිතබ්බො. සචෙ පන ‘‘න සක්කොම දාතු’’න්ති උපච්ඡින්දිත්වා පුන කල්‍යාණචිත්තෙ උප්පන්නෙ දාතුං ආරභන්ති, එතං පුන එකදිවසං භුඤ්ජිතුං වට්ටති.

තිකපාචිත්තියන්ති අගිලානෙ අගිලානසඤ්ඤිවෙමතිකගිලානසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. ගිලානස්ස ගිලානසඤ්ඤිනොති ගිලානස්ස පන ‘‘ගිලානො අහ’’න්ති සඤ්ඤිනො අනුවසිත්වා භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති. සකිං භුඤ්ජතීති එකදිවසං භුඤ්ජති. ‘‘ගච්ඡන්තො වා’’ති ඉදං අද්ධයොජනවසෙන ගහෙතබ්බං, තථා ‘‘පච්චාගච්ඡන්තො’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.208) ඉදම්පීති වදන්ති. කෙනචි උපද්දවෙනාති නදිපූරචොරභයාදිනා කෙනචි උපද්දවෙන. අඤ්ඤන්ති යාගුඛජ්ජකඵලාඵලාදිභෙදං යං කිඤ්චි අඤ්ඤං. අනුවසිත්වාති පුන වසිත්වා.

ආවසථසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ගණභොජනෙති ගණෙන ලද්ධත්තා ගණස්ස සන්තකෙ භොජනෙ. තෙනාහ ‘‘ගණස්ස භොජනෙ’’ති. නනු චෙත්ථ ‘‘ගණස්ස භොජනෙ’’ති වුච්චති, සො ච ඛො ගණො ‘‘කත්ථචි ද්වීහි, කත්ථචි තීහී’’තිආදිනා අනෙකධා අධිප්පෙතො, ඉධ කතිහීති ආහ ‘‘ඉධ චා’’තිආදි. තං පනෙතං ගණභොජනං ද්වීහි පකාරෙහි පසවති නිමන්තනතො වා විඤ්ඤත්තිතො වාති ආහ ‘‘තෙසං නිමන්තනතො වා’’තිආදි. තත්ථ නිමන්තනතො වාති අකප්පියනිමන්තනතො වා. ඔදනාදීනං පඤ්චන්නන්ති ඔදනසත්තුකුම්මාසමච්ඡමංසානං පඤ්චන්නං.

‘‘ඔදනෙන නිමන්තෙමි, ඔදනං මෙ ගණ්හථා’’තිආදිනා නයෙන යෙන කෙනචි වෙවචනෙන වා භාසන්තරෙන වා පඤ්චන්නං භොජනානං නාමං ගහෙත්වා නිමන්තෙතීති සම්බන්ධො. චත්තාරොති එකට්ඨානෙ වා නානාට්ඨානෙසු වා ඨිතෙ චත්තාරො භික්ඛූ. ලක්ඛණවචනඤ්චෙතං, තස්මා චත්තාරො වා තතො වා අධිකෙ භික්ඛූති අත්ථො. වෙවචනෙන වාති භත්තඅන්නාදිපරියායසද්දෙන වා. භාසන්තරෙන වාති අන්ධදමිළාදිභාසන්තරෙන වා. පඤ්චන්නං භොජනානං නාමං ගහෙත්වාති පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරස්ස නාමං ගහෙත්වා. ඔදනෙන නිමන්තෙමීති තුම්හෙ භන්තෙ ඔදනෙන නිමන්තෙමි. ආදිසද්දෙන ‘‘ආකඞ්ඛථ ඔලොකෙථ අධිවාසෙථ පටිමානෙථ, සත්තුනා නිමන්තෙමි, සත්තුං මෙ ගණ්හථ ආකඞ්ඛථ ඔලොකෙථ අධිවාසෙථ පටිමානෙථා’’තිආදීනං (පාචි. අට්ඨ. 217-218) ගහණං. එකතො වාති එකත්ථ ඨිතෙ වා නිසින්නෙ වා භික්ඛූ දිස්වා ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, ඔදනෙන නිමන්තෙමී’’තිආදිනා එවං එකතො නිමන්තිතා. නානාතො වා නිමන්තිතාති චත්තාරි පරිවෙණානි වා විහාරෙ වා ගන්ත්වා නානාතො වා නිමන්තිතා. එකට්ඨානෙ ඨිතෙසුයෙව වා එකො පුත්තෙන, එකො පිතරාති එවම්පි නිමන්තිතා නානාතොයෙව නිමන්තිතා නාම හොන්ති. එකතො ගණ්හන්තිති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ද්වාදසහත්ථූපචාරෙ ඨිතා ගණ්හන්ති.

කස්මා පන නානාතො භුත්තෙපි ගණභොජනං හොතීති ආහ ‘‘පටිග්ගහණමෙව හෙත්ථ පමාණ’’න්ති. යදි එවං අථ කස්මා පාළියං ‘‘ගණභොජනං නාම යත්ථ චත්තාරො භික්ඛූ පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරෙන භොජනෙන නිමන්තිතා භුඤ්ජන්ති, එතං ගණභොජනං නාමා’’ති (පාචි. 218) වුත්තං? තං පටිග්ගහණනියමනත්ථමෙව. න හි අප්පටිග්ගහිතකං භික්ඛූ භුඤ්ජන්තීති ‘‘භුඤ්ජන්තී’’ති පදං පටිග්ගහණනියමවචනං හොති. එකතො වා නානාතො වා විඤ්ඤාපෙත්වාති චත්තාරො භික්ඛූ එකතො ඨිතා වා නිසින්නා වා උපාසකං දිස්වා ‘‘අම්හාකං චතුන්නම්පි භත්තං දෙහී’’ති වා පාටෙක්කං පවිසිත්වා ‘‘මය්හං භත්තං දෙහි, මය්හං භත්තං දෙහී’’ති වා එකතො වා නානාතො වා විඤ්ඤාපෙත්වා. තස්ස දුවිධස්සාපීති යඤ්ච නිමන්තනතො ලද්ධං ගණභොජනං, යඤ්ච විඤ්ඤත්තිතො ලද්ධං, තස්ස දුවිධස්සාපි ගණභොජනස්ස. එවං පටිග්ගහණෙති එකතො පටිග්ගහණෙ.

පාදානම්පි ඵලිතත්තාති (පාචි. අට්ඨ. 217-218) අන්තමසො පාදානම්පි යථා මහාචම්මස්ස පරතො මංසං දිස්සති, එවං ඵලිතත්තා. න සක්කා පිණ්ඩාය චරිතුන්ති වාලිකාය වා සක්ඛරාය වා ඵුට්ඨමත්තෙ දුක්ඛුප්පත්තිතො අන්තොගාමෙ පිණ්ඩාය චරිතුං න සක්කොති. චීවරෙ කරියමානෙති සාටකඤ්ච සුත්තඤ්ච ලභිත්වා චීවරෙ කරියමානෙ. යං කිඤ්චි චීවරෙ කත්තබ්බකම්මන්ති චීවරවිචාරණඡින්දනමොඝසුත්තාරොපනාදි යං කිඤ්චි චීවරෙ කත්තබ්බං කම්මං, අන්තමසො සූචිවෙධනම්පීති අධිප්පායො. ‘‘අද්ධයොජනම්පී’’තිආදි අවකංසතො වුත්තං. යො පන දූරං ගන්තුකාමො, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, ගච්ඡන්තො අද්ධයොජනබ්භන්තරෙ ගාවුතෙපි භුඤ්ජිතුං ලභති, ගතො පන එකදිවසං. යදා නාවං අභිරුහිතුකාමො වා හොති ආරුළ්හො වා ඔරුළ්හො වා, අයං නාවාභිරුහනසමයො නාමාති ආහ ‘‘නාවාභිරුහනසමයෙපි එසෙව නයො’’ති. අයං පන විසෙසො – අභිරුළ්හෙන ඉච්ඡිතට්ඨානං ගන්ත්වාපි යාව න ඔරොහති, තාව භුඤ්ජිතබ්බං. චත්තාරො භික්ඛූති අන්තිමපරිච්ඡෙදො. යත්ථ පන සතං වා සහස්සං වා සන්නිපතිතං, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මා තාදිසෙ කාලෙ ‘‘මහාසමයො’’ති අධිට්ඨහිත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. යො කොචි පබ්බජිතොති සහධම්මිකෙසු වා තිත්ථියෙසු වා අඤ්ඤතරො.

යෙ ච ද්වෙ තයො එකතො ගණ්හන්තීති යෙපි අකප්පියනිමන්තනං සාදියිත්වා ද්වෙ වා තයො වා එකතො ගණ්හන්ති, තෙසම්පි අනාපත්ති. පණීතභොජනසූපොදනවිඤ්ඤත්තීහි පන ආපත්තියෙවාති වදන්ති, උපපරික්ඛිතබ්බං. නිච්චභත්තාදීසූති නිච්චභත්තෙ සලාකභත්තෙ පක්ඛිකෙ උපොසථිකෙ පාටිපදිකෙ. තත්ථ නිච්චභත්තන්ති ධුවභත්තං වුච්චති. ‘‘නිච්චභත්තං ගණ්හථා’’ති වදන්ති, බහූනම්පි එකතො ගණ්හිතුං වට්ටති. සලාකභත්තාදීසුපි එසෙව නයො.

ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ගණභොජනෙ වුත්තනයෙනෙවාති භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, ඔදනෙන නිමන්තෙමි, ඔදනං මෙ ගණ්හථා’’තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 217-218) නයෙන යෙන කෙනචි වෙවචනෙන වා භාසන්තරෙන වා පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරස්ස නාමං ගහෙත්වා නිමන්තෙතීති වුත්තෙනෙව නයෙන. නිමන්තිතස්සාති අකප්පියනිමන්තනෙන නිමන්තිතස්ස. අවිකප්පෙත්වාති සම්මුඛාසම්මුඛවසෙන අවිකප්පෙත්වා, අපරිච්චජිත්වාති අත්ථො. අයඤ්හි භත්තවිකප්පනා නාම සම්මුඛාපරම්මුඛාපි වට්ටති. තෙනාහ ‘‘යො භික්ඛු පඤ්චසු සහධම්මිකෙසූ’’තිආදි.

අඤ්ඤත්‍ර නිමන්තනභොජනවත්ථුස්මින්ති අඤ්ඤත්‍ර පඨමං නිමන්තිතා හුත්වා අඤ්ඤස්මිං නිමන්තනෙ භුඤ්ජනවත්ථුස්මිං. යදි තිවිධා අනුපඤ්ඤත්ති, අථ කස්මා පරිවාරෙ ‘‘චතස්සො අනුපඤ්ඤත්තියො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පරිවාරෙ පනා’’තිආදි. විකප්පනම්පි ගහෙත්වාති විකප්පනානුජානනම්පි අනුපඤ්ඤත්තිසමානන්ති අනුපඤ්ඤත්තිභාවෙන ගහෙත්වා. එකසංසට්ඨානීති එකස්මිං මිස්සිතානි. ඉදං වුත්තං හොති (පාචි. අට්ඨ. 229) – ද්වෙ තීණි කුලානි නිමන්තෙත්වා එකස්මිං ඨානෙ නිසීදාපෙත්වා ඉතො චිතො ච ආහරිත්වා භත්තං ආකිරන්ති, සූපබ්‍යඤ්ජනං ආකිරන්ති, එකමිස්සකං හොති, එත්ථ අනාපත්තීති. සචෙ පන මූලනිමන්තනං හෙට්ඨා හොති, පච්ඡිමං පච්ඡිමං උපරි, තං උපරිතො පට්ඨාය භුඤ්ජන්තස්ස ආපත්ති. හත්ථං පන අන්තො පවෙසෙත්වා පඨමනිමන්තනතො එකම්පි කබළං උද්ධරිත්වා භුත්තකාලතො පට්ඨාය යථා තථා වා භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති. ද්වෙ තීණි නිමන්තනානි එකතො වා කත්වා භුඤ්ජතීති ද්වෙ තීණි නිමන්තනානි එකතො පක්ඛිපිත්වා මිස්සෙත්වා එකං කත්වා භුඤ්ජතීති අත්ථො. ‘‘සකලෙන ගාමෙන වා’’තිආදීසු සකලෙන ගාමෙන එකතො හුත්වා නිමන්තිතස්සෙව යත්ථ කත්ථචි භුඤ්ජතො අනාපත්ති. පූගෙපි එසෙව නයො. නිමන්තියමානො වා ‘‘භික්ඛං ගහෙස්සාමී’’ති වදතීති ‘‘භත්තං ගණ්හා’’ති නිමන්තියමානො ‘‘න මය්හං තව භත්තෙන අත්ථො, භික්ඛං ගහෙස්සාමී’’ති භණති. කිරියාකිරියන්ති එත්ථ භොජනං කිරියං, අවිකප්පනං අකිරියං.

පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. කාණමාතාසික්ඛාපදවණ්ණනා

පහෙණකත්ථායාති පණ්ණාකාරත්ථාය. පාථෙය්‍යත්ථායාති මග්ගං ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගත්ථාය. සත්තූති බද්ධසත්තු, අබද්ධසත්තු ච. ද්වත්තිපත්තපූරෙ පටිග්ගහෙත්වාති මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමලෙඛාය සමං පූරෙ ද්වත්තිපත්තපූරෙ ගහෙත්වාති අත්ථො. ඉමස්ස චත්ථස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව පාකටත්තා තත්ථ කත්තබ්බප්පකාරමෙව දස්සෙතුං ‘‘එත්ථා’’තිආදිමාහ. සෙසන්ති තතො එකපත්තතො අඤ්ඤං පත්තං. සචෙ තයො පත්තපූරා ගහිතා ද්වෙ, සචෙ ද්වෙ ගහිතා, එකන්ති වුත්තං හොති.

ගමනෙ වා පටිප්පස්සද්ධෙති අන්තරාමග්ගෙ උපද්දවං දිස්වා, අනත්ථිකතාය වා ‘‘මයං ඉදානි න පෙසිස්සාම න ගමිස්සාමා’’ති එවං ගමනෙ උපච්ඡින්නෙ දෙන්තානන්ති අත්ථො.

කාණමාතාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා

භුත්තවාති කතභත්තකිච්චො. සාසපමත්තම්පි අජ්ඣොහරිතන්ති එවං පරිත්තම්පි භොජනං සඞ්ඛාදිත්වා වා අසඞ්ඛාදිත්වා වා ගිලිතං. පවාරිතොති පටික්ඛෙපිතො. යො හි භුඤ්ජන්තො පරිවෙසකෙන උපනීතං භොජනං අනිච්ඡන්තො පටික්ඛිපති, සො තෙන පවාරිතො පටික්ඛිපිතො නාම හොති. බ්‍යඤ්ජනං පන අනාදියිත්වා අත්ථමත්තමෙව දස්සෙතුං ‘‘කතප්පවාරණො කතප්පටික්ඛෙපොති අත්ථො’’ති වුත්තං. සොපි ච පටික්ඛෙපො යස්මා න පටික්ඛෙපමත්තෙන, අථ ඛො පඤ්චඞ්ගවසෙන. තෙනස්ස පදභාජනෙ ‘‘අසනං පඤ්ඤායතී’’තිආදි (පාචි. 239) වුත්තං.

භොජනං පඤ්ඤායතීති පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං පත්තාදීසු දිස්සති. තෙනාහ ‘‘පවාරණප්පහොනකං චෙ භොජන’’න්තිආදි. සාලීති (පාචි. අට්ඨ. 238-239) අන්තමසො නීවාරං උපාදාය සබ්බාපි සාලිජාති. වීහීති සබ්බාපි වීහිජාති. යවගොධුමෙසු භෙදො නත්ථි. කඞ්ගූති සෙතරත්තකාළභෙදා සබ්බාපි කඞ්ගුජාති. වරකොති අන්තමසො වරකචොරකං උපාදාය සබ්බාපි සෙතවණ්ණා වරකජාති. කුද්‍රූසකොති කාළකොද්‍රවො චෙව සාමාකාදිභෙදා ච සබ්බාපි තිණධඤ්ඤජාති.

නීවාරවරකචොරකා චෙත්ථ ‘‘ධඤ්ඤානුලොමා’’ති වදන්ති. යාගුන්ති අම්බිලයාගුඛීරයාගුආදිභෙදං යං කිඤ්චි යාගුං. ඉමිනාව පායාසස්සාපි ගහිතත්තා ‘‘අම්බිලපායාසාදීසු අඤ්ඤතරං පචාමාති වා’’ති න වුත්තං. පවාරණං ජනෙතීති අනතිරිත්තභොජනාපත්තිනිබන්ධනං පටික්ඛෙපං සාධෙති. සචෙ පන ඔධි න පඤ්ඤායති, යාගුසඞ්ගහං ගච්ඡති, පවාරණං න ජනෙති. පුන පවාරණං ජනෙති ඝනභාවගමනතො පට්ඨාය භොජනසඞ්ගහිතත්තාති අධිප්පායො.

උදකකඤ්ජිකඛීරාදීනි ආකිරිත්වාති උදකඤ්චෙව කඤ්ජිකඤ්ච ඛීරාදීනි ච ආකිරිත්වා තෙහි සද්ධිං අමද්දිත්වා භත්තමිස්සකෙ කත්වා. තෙනාහ ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’තිආදි. සචෙ පන භත්තෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීනි ආකිරිත්වා මද්දිත්වා ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති දෙන්ති, පවාරණා න හොති. යාගුයාපීති එවං යාගුසඞ්ගහං ගතාය වා අඤ්ඤාය වා යාගුයාපි. සුද්ධරසකො, පන රසකයාගු වා න ජනෙති.

පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරවසෙන විප්පකතභොජනභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා ‘‘ද්වෙපි ඛාදිතානි හොන්ති…පෙ… න පවාරෙතී’’ති වුත්තං. අකප්පියමංසං (පාචි. අට්ඨ. 238-239), අකප්පියභොජනඤ්ච බුද්ධපටිකුට්ඨං පටික්ඛිපතො පවාරණාය අවත්ථුතාය න පවාරණා හොතීති ආහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. යඤ්හි භික්ඛුනො ඛාදිතුං වට්ටති, තං එව පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. ඉදං පන ජානන්තො අකප්පියත්තා පටික්ඛිපති. අජානන්තොපි පටික්ඛිපිතබ්බට්ඨානෙ ඨිතමෙව පටික්ඛිපති නාම, තස්මා න පවාරෙති. සචෙ පන අකප්පියමංසං ඛාදන්තො කප්පියමංසං වා භොජනං වා පටික්ඛිපති, පවාරෙති. කස්මා? වත්ථුතාය. යඤ්හි තෙන පටික්ඛිත්තං, තං පවාරණාය වත්ථු. යං පන ඛාදති, තං කිඤ්චාපි පටික්ඛිපිතබ්බට්ඨානෙ ඨිතං, ඛාදියමානං පන මංසභාවං න ජහති, තස්මා පවාරෙති. කො පන වාදො කප්පියමංසං ඛාදතො කප්පියමංසභොජනප්පටික්ඛෙපෙ. එස නයො අකප්පියභොජනං ඛාදතො කප්පියභොජනප්පටික්ඛෙපෙ.

භොජනෙ සතීති පඤ්චසු භොජනෙසු එකස්මිම්පි භොජනෙ සති. අඤ්ඤං වුත්තලක්ඛණං භොජනන්ති පත්තාදිගතතො අඤ්ඤං වුත්තලක්ඛණං පඤ්චසු භොජනෙසු එකම්පි භොජනං. ‘‘නිරපෙක්ඛො හොතී’’ති එතස්සෙව විවරණං ‘‘යං පත්තාදීසූ’’තිආදි. න කෙවලං නිරපෙක්ඛො වාති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර වා’’තිආදි. සො පටික්ඛිපන්තොපි න පවාරෙතීති තස්මිං චෙ අන්තරෙ අඤ්ඤං භොජනං අභිහටං, තං සො පටික්ඛිපන්තොපි න පවාරෙති. කස්මා? විප්පකතභොජනභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා.

‘‘උපනාමෙතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 238-239) ඉමිනා කායාභිහාරං දස්සෙති. හත්ථෙ වා ආධාරකෙ වාති එත්ථ වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො, තෙන ‘‘ඌරූසු වා’’ති විකප්පෙති. දූරෙ නිසින්නස්ස දහරභික්ඛුස්ස පත්තං පෙසෙත්වා ‘‘ඉතො ඔදනං ගණ්හාහී’’ති වදති, ගණ්හිත්වා පන ගතො තුණ්හී තිට්ඨති, තම්පි පටික්ඛිපතො එසෙව නයො. කස්මා? භික්ඛුස්ස දූරභාවතො, දූතස්ස ච අනභිහරණතො. සචෙ පන ගහෙත්වා ආගතො භික්ඛු ‘‘ඉමං භත්තං ගණ්හා’’ති වදති, තං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. එවං වුත්තෙපීති ‘‘භත්තං ගණ්හා’’ති වුත්තෙපි.

භත්තපච්ඡිං ගහෙත්වා පරිවිසන්තස්සාති එකෙන හත්ථෙන භත්තපච්ඡිං ගහෙත්වා එකෙන හත්ථෙන කටච්ඡුං ගහෙත්වා පරිවිසන්තස්ස. අඤ්ඤො ‘‘අහං ධාරෙස්සාමී’’ති ගහිතමත්තකමෙව කරොතීති අඤ්ඤො ආගන්ත්වා ‘‘අහං පච්ඡිං ධාරෙස්සාමි, ත්වං ඔදනං දෙහී’’ති වත්වා ගහිතමත්තකමෙව කරොති. අභිහටාව හොතීති පරිවෙසකෙනෙව අභිහටාව හොති. ඉදානි අසති තස්ස දාතුකාමාභිහාරෙ ගහණසමයෙපි පටික්ඛිපතො න හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. උද්ධටෙති උද්ධටෙ භත්තෙ. කටච්ඡුඅභිහාරොයෙව හි තස්ස අභිහාරොති අධිප්පායො. අනන්තරස්ස දිය්‍යමානෙති අනන්තරස්ස භික්ඛුනො භත්තෙ දිය්‍යමානෙ. කායවිකාරෙනාති ‘‘අඞ්ගුලිං වා හත්ථං වා මච්ඡිකබීජනිං වා චීවරකණ්ණං වා චාලෙති, භමුකාය වා ආකාරං කරොති, කුද්ධො වා ඔලොකෙතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 238-239) එවං වුත්තෙන අඞ්ගුලිචලනාදිනා කායවිකාරෙන. ‘‘අලං මා දෙහී’’තිආදිනා වචීවිකාරෙනාති ‘‘අල’’න්ති වා ‘‘න ගණ්හාමී’’ති වා ‘‘මා ආකිරා’’ති වා ‘‘අපගච්ඡා’’ති වා එවං යෙන කෙනචි වචීවිකාරෙන.

අභිහටෙ පන භත්තෙ පවාරණාය භීතො හත්ථෙ අපනෙත්වා පුනප්පුනං පත්තෙ ඔදනං ආකිරන්තං ‘‘ආකිර ආකිර, කොට්ටෙත්වා පූරෙහී’’ති වදතො පවාරණා න හොති. එස නයො භත්තං අභිහරන්තං භික්ඛුං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කිං, ආවුසො, ඉතොපි කිඤ්චි ගණ්හිස්සසි, දම්මි තෙ කිඤ්චී’’ති වදතොපි.

‘‘රසං පටිග්ගණ්හථා’’ති අප්පවාරණාජනකස්ස නාමං ගහෙත්වා වුත්තත්තා ‘‘තං සුත්වා පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථී’’ති වුත්තං. මංසරසන්ති එත්ථ පන න කෙවලං මංසස්ස රසං ‘‘මංසරස’’මිච්චෙව විඤ්ඤායති, අථ ඛො මංසඤ්ච රසඤ්ච මංසරසන්ති එවං පවාරණාජනකනාමවසෙනාපි. තස්මා තං පටික්ඛිපතො පවාරණාව හොතීති ආහ ‘‘මංසරසන්ති වුත්තෙ පන පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතී’’ති. පරතො මච්ඡමංසං බ්‍යඤ්ජනන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. යස්මිං ඉරියාපථෙ පවාරෙති, තං අවිකොපෙන්තෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බන්ති යො ගච්ඡන්තො (පාචි. අට්ඨ. 238-239) පවාරෙති, තෙන ගච්ඡන්තෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. කද්දමං වා උදකං වා පත්වා ඨිතෙන අතිරිත්තං කාරෙතබ්බං. සචෙ අන්තරා නදී පූරා හොති, නදිතීරෙ ගුම්බං අනුපරියායන්තෙන භුඤ්ජිතබ්බං. අථ නාවා වා සෙතු වා අත්ථි, තං අභිරුහිත්වාපි චඞ්කමන්තෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං, ගමනං න උපච්ඡින්දිතබ්බං. එස නයො ඉතරඉරියාපථෙසුපි. තං තං ඉරියාපථං කොපෙන්තෙන අතිරිත්තං කාරෙතබ්බං. යො උක්කුටිකොව නිසීදිත්වා පවාරෙති, තෙන උක්කුටිකෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. තස්ස පන හෙට්ඨා පලාලපීඨං වා කිඤ්චි වා නිසීදනං දාතබ්බං. පීඨකෙ නිසීදිත්වා පවාරිතෙන පන ආසනං අචාලෙත්වාව චතස්සො දිසා පරිවත්තන්තෙන භුඤ්ජිතුං ලබ්භති. මඤ්චෙ නිසීදිත්වා පවාරිතෙන ඉතො වා එත්තො වා සංසරිතුං න ලබ්භති. සචෙ පන සහ මඤ්චෙන උක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤත්‍ර නෙන්ති, වට්ටති. නිපජ්ජිත්වා පවාරිතෙනාපි නිපන්නෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. පරිවත්තන්තෙන යෙන පස්සෙන නිපන්නො, තස්ස ඨානං නාතික්කමෙතබ්බං.

අලමෙතං සබ්බන්ති එතං සබ්බං අලං පරියත්තං, ඉදම්පි තෙ අධිකං, ඉතො අඤ්ඤං න ලච්ඡසීති අධිප්පායො. යො අතිරිත්තං කරොතීති යො ‘‘අලමෙතං සබ්බ’’න්ති අතිරිත්තං කරොති. පටිපක්ඛනයෙනාති ‘‘කප්පියකතං, පටිග්ගහිතකතං, උච්චාරිතකතං, හත්ථපාසෙ කතං, භුත්තාවිනා කතං, භුත්තාවිනා පවාරිතෙන ආසනා අවුට්ඨිතෙන කතං ‘අලමෙතං සබ්බ’න්ති වුත්ත’’න්ති (පාචි. 239) ඉමෙහි සත්තහි විනයකම්මාකාරෙහි යං අතිරිත්තං කප්පියං කතං, යඤ්ච ගිලානාතිරිත්තං, තදුභයම්පි අතිරිත්තන්ති එවං තස්සෙව පටිපක්ඛනයෙන. එත්ථ ච ‘‘අලමෙතං සබ්බ’’න්ති තික්ඛත්තුං වත්තබ්බං, අයං කිර ආචිණ්ණො. විනයධරා පන ‘‘සකිං එව වත්තබ්බ’’න්ති වදන්ති.

කස්මා තං සො පුන කාතුං න ලභතීති ආහ ‘‘යඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ යඤ්හි අකතන්ති යෙන පඨමං කප්පියං කතං, තෙන යං අකතං, තං කාතබ්බං. පඨමභාජනෙ පන කාතුං න ලබ්භති. යෙන ච අකතන්ති අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා යෙන පඨමං න කතං, තෙන ච කාතබ්බන්ති අත්ථො. වුත්තන්ති සීහළට්ඨකථාසු වුත්තං. අඤ්ඤස්මිං පන භාජනෙති යස්මිං පන භාජනෙ පඨමං කතං, තතො අඤ්ඤස්මිං පත්තෙ වා කුණ්ඩෙ වා පච්ඡියං වා යත්ථ කත්ථචි පුරතො ඨපෙත්වා ඔනාමිතභාජනෙ.

අඤ්ඤත්‍ර භුඤ්ජනවත්ථුස්මින්ති භුත්තාවිනා පවාරිතෙන හුත්වා අඤ්ඤත්‍ර භුඤ්ජනවත්ථුස්මිං. තිකපාචිත්තියන්ති අනතිරිත්තෙ අනතිරිත්තසඤ්ඤිවෙමතිකඅතිරිත්තසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. අජ්ඣොහරතො ච දුක්කටන්ති අජ්ඣොහරතො අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ දුක්කටං. සචෙ පන ආමිසසංසට්ඨානි හොන්ති, ආහාරත්ථායපි අනාහාරත්ථායපි පටිග්ගහෙත්වා අජ්ඣොහරන්තස්ස පාචිත්තියමෙව. තෙසං අනුඤ්ඤාතපරිභොගවසෙනාති යාමකාලිකාදීනං අනුඤ්ඤාතපරිභොගවසෙන, යාමකාලිකං පිපාසාය සති පිපාසච්ඡෙදනත්ථං, සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකඤ්ච තෙන තෙන උපසමෙතබ්බකෙ ආබාධෙ සති තස්ස උපසමනත්ථන්ති වුත්තං හොති. ඉදම්පි අජ්ඣොහරණතො කායකම්මං, වාචාය ‘‘අතිරිත්තං කරොථ භන්තෙ’’ති අකාරාපනෙන වචීකම්මන්ති ආහ ‘‘සමුට්ඨානාදීනි පඨමකථිනසදිසානෙවා’’ති. කිරියාකිරියන්ති එත්ථ පටික්ඛිපිත්වා භුඤ්ජනං කිරියං. අතිරිත්තස්ස අකරණං අකිරියන්ති වෙදිතබ්බං.

පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා

සුත්වා වාති අඤ්ඤෙන වා තෙනෙව වා ආරොචිතං සුත්වා. ‘‘භුත්තස්මිං පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 243) වුත්තත්තා භොජනපරියොසානෙ පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තං.

දුතියපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. විකාලභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

විකාලෙති එත්ථ අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය යාව මජ්ඣන්හිකො, අයං බුද්ධාදීනං අරියානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො භොජනස්ස කාලො නාම. තදඤ්ඤො විකාලො ‘‘විගතො කාලො’’ති කත්වා. තෙනාහ ‘‘විගතෙ කාලෙ’’තිආදි. ඨිතමජ්ඣන්හිකොපි (පාචි. අට්ඨ. 248-249) කාලසඞ්ගහං ගච්ඡති. තතො පට්ඨාය පන ඛාදිතුං වා භුඤ්ජිතුං වා න සක්කා. සහසා පිවිතුං සක්කා භවෙය්‍ය, කුක්කුච්චකෙන පන න කාතබ්බං. කාලපරිච්ඡෙදජානනත්ථඤ්ච කාලත්ථම්භො යොජෙතබ්බො. කාලබ්භන්තරෙව භත්තකිච්චං කාතබ්බං. ‘‘යං කිඤ්චි…පෙ… ඛාදනීයං වා’’ති ඉමිනා යං තාව සක්ඛලිමොදකාදි පුබ්බණ්ණාපරණ්ණමයං, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. භොජනීයං නාම පඤ්ච භොජනානි.

සති පච්චයෙති පිපාසාදිකාරණෙ විජ්ජමානෙ. රොමට්ඨකස්සාති රොමට්ඨකස්ස භික්ඛුනො අජ්ඣොහරිත්වා උග්ගිරිත්වා මුඛෙව ඨපිතො බහි මුඛද්වාරා විනිග්ගතො භොජනස්ස මග්ගා බහි නිග්ගතො ‘‘රොමට්ඨො’’ති පවුච්චති. ඉධ පන අජ්ඣොහරිත්වා උග්ගිරිත්වා මුඛෙව ඨපිතොති අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘න ච, භික්ඛවෙ’’තිආදි. ඨපෙත්වා රොමට්ඨකං සෙසානං ආගතං උග්ගාරං මුඛෙ සන්ධාරෙත්වා ගිලන්තානං ආපත්ති. සචෙ පන අසන්ධාරෙන්තමෙව පරගලං ගච්ඡති, වට්ටති.

විකාලභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘කාරො කරණං කිරියාති අත්ථතො එක’’න්ති එතෙන කාරසද්දස්ස භාවත්ථතං දස්සෙති. සම්මා නිධානං ඨපනං සන්නිධි. ‘‘පටිග්ගහෙත්වා එකරත්තං වීතිනාමිතස්සෙතං නාම’’න්ති ඉමිනා පටිග්ගහෙත්වා එකරත්තං වීතිනාමිතෙ ඉමස්ස දුද්ධොතභාවං දස්සෙති. කිඤ්චාපි යාමකාලිකං ඛාදනීයං, භොජනීයං වා න හොති, ‘‘අනාපත්ති යාමකාලිකං යාමෙ නිදහිත්වා භුඤ්ජතී’’තිආදි වචනතො පන තත්ථාපි යාමාතික්කමෙ සන්නිධිපච්චයා පාචිත්තියෙන භවිතබ්බන්ති ‘‘යං කිඤ්චි යාවකාලිකං වා යාමකාලිකං වා’’ති වුත්තං. ඉදානි දුද්ධොතභාවමෙව විභාවෙතුං ‘‘යං අඞ්ගුලියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං අඞ්ගුලියා ඝංසන්තස්ස ලෙඛා පඤ්ඤායතීති යං පත්තං ධොතං අඞ්ගුලියා ඝංසන්තස්ස පත්තෙ අඞ්ගුලිලෙඛා පඤ්ඤායති, සො පත්තො දුද්ධොතො හොතීති අත්ථො. තෙලවණ්ණපත්තෙ පන අඞ්ගුලිලෙඛා පඤ්ඤායති, සා අබ්බොහාරිකා. ස්නෙහොති තෙලං. සන්දිස්සතීති යාගුයා උපරි සන්දිස්සති. තාදිසෙ පත්තෙපීති පටිග්ගහණං අවිස්සජ්ජිත්වා සයං වා අඤ්ඤෙන වා භොජනං නීහරිත්වා න සම්මා ධොතෙ පත්තෙපි. පුනදිවසෙ භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තියන්ති පත්තෙ ලග්ගං අවිජහිතප්පටිග්ගහණං හොතීති දුතියදිවසෙ භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තියං. පරිච්චත්තෙ පන පත්තෙ පුනදිවසෙ භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති.

යං පනාති යං භොජනං පන. අපරිච්චත්තමෙව හීති අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන වා අනුපසම්පන්නස්ස නිරපෙක්ඛදානෙන වා අපරිච්චත්තමෙව. කප්පිය භොජනන්ති අන්තමසො එකසිත්ථමත්තම්පි කප්පියභොජනං. අකප්පියෙසූති අකප්පියමංසෙසු. සෙසෙසූති මනුස්සමංසතො අවසෙසෙසු හත්ථිඅස්සසුනඛඅහිසීහබ්‍යග්ඝදීපිඅච්ඡතරච්ඡමංසෙසු චෙව අප්පටිවෙක්ඛිතෙ උද්දිස්සකතමංසෙ ච. පාළියං ‘‘සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං ආහාරත්ථාය පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිනා (පාචි. 255) සන්නිහිතෙසු සත්තාහකාලිකයාවජීවිකෙසු පුරෙභත්තම්පි ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරණෙපි දුක්කටස්ස වුත්තත්තා යාමකාලිකෙපි ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරණෙපි විසුං දුක්කටෙනාපි භවිතබ්බන්ති ආහ ‘‘ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරතො දුක්කටෙන සද්ධිං පාචිත්තිය’’න්ති. සබ්බවිකප්පෙසූති ‘‘කප්පියභොජනං භුඤ්ජන්තස්සා’’තිආදිනා වුත්තෙසු සබ්බෙසු විකප්පෙසු අපරම්පි පාචිත්තියං වඩ්ඪති. ඉදං වුත්තං හොති (පාචි. අට්ඨ. 253) – කප්පියභොජනෙ ද්වෙ පාචිත්තියානි, මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයෙන සද්ධිං ද්වෙ පාචිත්තියානි, අවසෙසෙසු පන අකප්පියමංසෙසු දුක්කටෙන සද්ධිං ද්වෙ පාචිත්තියානි. යාමකාලිකං සති පච්චයෙ සාමිසෙන මුඛෙන අජ්ඣොහරතො ද්වෙ පාචිත්තියානි, නිරාමිසෙන එකමෙව. ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරතො විකප්පද්වයෙපි දුක්කටෙන සද්ධින්ති.

අවසෙසෙසූති යාමකාලිකාදිතො අවසෙසෙසු. පාචිත්තියං වඩ්ඪතියෙවාති අපරම්පි පාචිත්තියං වඩ්ඪතියෙව. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ විකාලෙ අජ්ඣොහරති, පකතිභොජනෙ සන්නිධිපච්චයා ච විකාලභොජනපච්චයා ච ද්වෙ පාචිත්තියානි, අකප්පියමංසෙසු මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයෙන සද්ධිං ද්වෙ පාචිත්තියානි, අවසෙසෙසු දුක්කටෙන සද්ධිං ද්වෙති.

බෙලට්ඨසීසො නාම ජටිලසහස්සස්ස අබ්භන්තරෙ එකො මහාථෙරො. තිකපාචිත්තියන්ති සන්නිධිකාරකෙ සන්නිධිකාරකසඤ්ඤිවෙමතිකඅසන්නිධිකාරකසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. සංසට්ඨානීති සංසට්ඨරසානි. සම්භින්නරසං සන්ධායෙව හි ‘‘තදහුපටිග්ගහිතං කාලෙ කප්පතී’’තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. එත්ථ ච අසම්භින්නරසන්ති අමිස්සිතරසං. ඉදඤ්ච සීතලපායාසාදිනා සහ ලද්ධං සප්පිපිණ්ඩාදිකං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සුධොතං වා’’ති ඉදං පන පිණ්ඩපාතෙන සද්ධිං ලද්ධං තක්කොලජාතිඵලාදිං, යාගුආදීසු පක්ඛිපිත්වා දින්නසිඞ්ගීවෙරාදිකඤ්ච සන්ධාය වුත්තං.

තෙනාති සත්තාහකාලිකෙන. තදහු පටිග්ගහිතං අස්සාති තදහුපටිග්ගහිතං, තෙන තදහුපටිග්ගහිතෙන. එස නයො ‘‘ද්වීහපටිග්ගහිතෙනා’’තිආදීසුපි. තස්මාති යස්මා පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතම්පි වට්ටති, තස්මා. පටිග්ගහිතං සත්තාහං කප්පතීති වුත්තන්ති ‘‘සත්තාහකාලිකෙන, භික්ඛවෙ, යාවජීවිකං පටිග්ගහිතං සත්තාහං කප්පති, සත්තාහාතික්කන්තෙ න කප්පතී’’ති (මහාව. 305) භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ වුත්තං. කිඤ්චාපි මුඛෙ එකරත්තං න වුත්තං, තථාපි මුඛෙ පක්ඛිත්තමෙව යස්මා සන්නිධි නාම හොති, තස්මා ‘‘මුඛසන්නිධී’’ති වුත්තං.

චතස්සො කප්පියභූමියොති උස්සාවනන්තිකා, ගොනිසාදිකා, ගහපති, සම්මුතීති චතස්සො කප්පියකුටියො. තත්ථ උස්සාවනන්තිකා (මහාව. අට්ඨ. 295) නාම ගෙහෙ කරියමානෙ සම්පරිවාරෙත්වා ඨිතෙහි ‘‘කප්පියකුටිං කරොම, කප්පියකුටිං කරොමා’’ති වා ‘‘කප්පියකුටි කප්පියකුටී’’ති වා වදන්තෙහි ඨපිතපඨමිට්ඨකථම්භාදිකා සඞ්ඝස්ස වා එකස්ස භික්ඛුනො වා කුටි. යො පන ආරාමො යෙභුය්‍යෙන වා අපරික්ඛිත්තො හොති, සකලොපි වා, සො ‘‘ගොනිසාදී’’ති වුච්චති. ගහපතීති යා ඨපෙත්වා භික්ඛුං සෙසෙහි ‘‘කප්පියකුටිං දෙමා’’ති දින්නා, තෙසං වා සන්තකා. සම්මුති නාම කම්මවාචාය සාවෙත්වා කතා. කථං පනෙතාසං විනිච්ඡයො ජානිතබ්බොති ආහ ‘‘තාසං විනිච්ඡයො සමන්තපාසාදිකායං වුත්තො’’ති.

සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පණීතභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘පණීතභොජනානී’’ති ඉදං මජ්ඣෙ පදලොපං කත්වා නිද්දිට්ඨන්ති ආහ ‘‘පණීතසංසට්ඨානී’’තිආදි. සබ්බොපි ‘‘ඔදකො’’ති වුත්තලක්ඛණො මච්ඡොති ‘‘මච්ඡො නාම ඔදකො වුච්චතී’’ති (පාචි. 260) එවං විභඞ්ගෙ වුත්තලක්ඛණො, සබ්බොපි මච්ඡො එව. යො කොචි උදකෙ ජාතො මච්ඡො නාමාති වුත්තං හොති. මහානාමසික්ඛාපදෙනාති –

‘‘අගිලානෙන භික්ඛුනා චතුමාසපච්චයපවාරණා සාදිතබ්බා අඤ්ඤත්‍ර පුනපවාරණාය අඤ්ඤත්‍ර නිච්චපවාරණාය. තතො චෙ උත්තරි සාදියෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති –

ඉමිනා සික්ඛාපදෙන (පාචි. 306). එත්ථ හි සඞ්ඝවසෙන ගිලානපච්චයපවාරණාය පවාරිතට්ඨානෙ සචෙ තත්ථ රත්තීහි වා භෙසජ්ජෙහි වා පරිච්ඡෙදො කතො හොති ‘‘එත්තිකායෙව රත්තියො, එත්තකානි වා භෙසජ්ජානි විඤ්ඤාපෙතබ්බානී’’ති, තතො රත්තිපරියන්තතො වා භෙසජ්ජපරියන්තතො වා උත්තරි නභෙසජ්ජකරණීයෙන වා භෙසජ්ජං, අඤ්ඤභෙසජ්ජකරණීයෙන වා අඤ්ඤං භෙසජ්ජං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස පාචිත්තියං වුත්තං. තස්මා අගිලානො ගිලානසඤ්ඤීපි හුත්වා පඤ්ච භෙසජ්ජානි විඤ්ඤාපෙන්තො නභෙසජ්ජකරණීයෙන භෙසජ්ජං විඤ්ඤාපෙන්තො නාම හොතීති ‘‘මහානාමසික්ඛාපදෙන කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං.

යො පන නභෙසජ්ජත්ථාය විඤ්ඤාපෙති, අථ ඛො කෙවලං අත්තනො භුඤ්ජනත්ථාය, සො සූපොදනවිඤ්ඤත්තියායෙව කාරෙතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං සමන්තපාසාදිකායං ‘‘සුද්ධානි සප්පිආදීනි විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තො පාචිත්තියං නාපජ්ජති, සෙඛියෙසු සූපොදනවිඤ්ඤත්තිදුක්කටං ආපජ්ජතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 259). සූපොදනවිඤ්ඤත්තියා කාරෙතබ්බොති ‘‘න සූපං වා ඔදනං වා අගිලානො’’තිආදිනා (පාචි. 613) සික්ඛාපදෙන කාරෙතබ්බො, දුක්කටෙන කාරෙතබ්බොති වුත්තං හොති. ඉමිනාති ඉමිනා පණීතභොජනසික්ඛාපදෙන.

‘‘සප්පිභත්තං දෙහී’’ති වුත්තෙ කිං හොතීති ආහ ‘‘සප්පිභත්තං ‘දෙහී’ති වුත්තෙ පනා’’තිආදි. සූපොදනවිඤ්ඤත්තියා දුක්කටමෙව හොතීති සම්බන්ධො. කස්මාති ආහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. අථ යථා ‘‘පණීතභොජනානී’’ති, එවං ‘‘සප්පිභත්ත’’න්ති ඉදම්පි කස්මා න විඤ්ඤායතීති චෙ? අනෙකන්තිකත්තා. තථා හි ‘‘පණීතභොජනානී’’ති වුත්තෙ ‘‘පණීතසංසට්ඨානි භොජනානි පණීතභොජනානී’’ති අයමත්ථො එකන්තතො පඤ්ඤායති, ‘‘සප්පිභත්ත’’න්ති වුත්තෙ පන ‘‘සප්පිමයං භත්තං සප්පිභත්ත’’න්තිපි විඤ්ඤායමානත්තා ‘සප්පිසංසට්ඨං භත්තං සප්පිභත්ත’’න්ති අයමත්ථො න එකන්තතො පඤ්ඤායති. එස නයො ‘‘නවනීතභත්තං දෙහී’’තිආදීසුපි.

පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘භත්තං දත්වා සප්පිං කත්වා භුඤ්ජා’’ති පුරිමෙනෙව නයෙන. සචෙ පන ‘‘සප්පිනා’’ති වුත්තෙ කෙවලං සෙසෙසු නවනීතාදීසු අඤ්ඤතරෙන දෙති, විසඞ්කෙතමෙව හොති. අනාපත්තීති විසඞ්කෙතත්තා සබ්බාහියෙව ආපත්තීහි අනාපත්ති. ‘‘කිඤ්චාපි අනාපත්ති, අත්තනො පන පයොගෙන නිබ්බත්තත්තා න භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති වදන්ති. කප්පියසප්පිනාති කප්පියමංසසප්පිනා. එස නයො අකප්පියසප්පිනාති එත්ථාපි. කප්පියාකප්පියතා හි මංසානංයෙව, න සප්පිආදීනං. ඨපෙත්වා එකං මනුස්සවසාතෙලං සබ්බෙසං ඛීරදධිසප්පිනවනීතවසාතෙලෙසු අකප්පියං නාම නත්ථි.

පරිභොගෙපි දුක්කටමෙව ඉධ අනධිප්පෙතත්තාති අධිප්පායො. සචෙ අසති අකප්පියසප්පිම්හි පුරිමනයෙනෙව අකප්පියනවනීතාදීනි දෙති ‘‘සප්පිං කත්වා භුඤ්ජා’’ති, අකප්පියසප්පිනාව දින්නං හොති. යථා ච ‘‘කප්පියසප්පිනා දෙහී’’ති වුත්තෙ අකප්පියසප්පිනා දෙති, විසඞ්කෙතං, එවං ‘‘‘අකප්පියසප්පිනා’ති වුත්තෙ කප්පියසප්පිනා දෙතී’’ති එත්ථාපි පටිපාටියා එකමෙකං විත්ථාරෙත්වා වුච්චමානෙපි අයමෙවත්ථො වත්තබ්බො සියා, සො ච සඞ්ඛෙපෙනපි සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති විත්ථාරනයං හිත්වා ඉමිනාව නයෙන සබ්බපදෙසු විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යෙන යෙන විඤ්ඤත්ති හොති, තස්මිං වා තස්ස මූලෙ වා ලද්ධෙ තං තං ලද්ධමෙව හොති. සචෙ පන අඤ්ඤං පාළියා ආගතං වා අනාගතං වා දෙති, විසඞ්කෙතන්ති. නානාට්ඨානෙ වාති තස්මිංයෙව ඝරෙ සප්පිං, ඉතරස්මිං නවනීතන්තිආදිනා නානාට්ඨානෙ වා.

පණීතභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දන්තපොනසික්ඛාපදවණ්ණනා

කායෙනාති හත්ථාදීසු යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන, අන්තමසො පාදඞ්ගුලියාපි ගණ්හන්තො කායෙන ගණ්හාති නාමාති වෙදිතබ්බො. දානෙපි එසෙව නයො. කායප්පටිබද්ධෙනාති පත්තාදීසු යෙන කෙනචි සරීරසම්බද්ධෙන උපකරණෙන. දානෙපි එසෙව නයො. කටච්ඡුආදීසු යෙන කෙනචි උපකරණෙන දින්නං කායප්පටිබද්ධෙන දින්නංයෙව හොති. අඤ්ඤතරෙනාති කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා නිස්සග්ගියෙන වාති අත්ථො. තත්ථ නිස්සග්ගියෙනාති (පාචි. අට්ඨ. 265) කායතො ච කායප්පටිබද්ධතො ච මොචෙත්වා හත්ථපාසෙ ඨිතස්ස කායෙ වා කායප්පටිබද්ධෙ වා පාතියමානඤ්හි නිස්සග්ගියෙන පයොගෙන දින්නං නාම හොති. තස්සාති පටිග්ගහිතකස්ස. වුත්තවිපල්ලාසවසෙනාති වුත්තස්ස පටිපක්ඛවසෙන. ඉදං වුත්තං හොති – යං කායකායප්පටිබද්ධනිස්සග්ගියානං අඤ්ඤතරෙන දිය්‍යමානෙ කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා ගණ්හාති, එතං පටිග්ගහිතං නාමාති.

සංහාරිමෙනාති ථාමමජ්ඣිමෙන පුරිසෙන සංහාරිමෙන, ඉමිනා අසංහාරිමෙ ඵලකෙ වා පාසාණෙ වා පටිග්ගහණං න රුහතීති දස්සෙති. ධාරෙතුං සමත්ථෙනාති සන්ධාරෙතුං යොග්ගෙන, ඉමිනා සුඛුමෙසු තින්තිණිකාදිපණ්ණෙසු පටිග්ගහණං න රුහතීති දස්සෙති. අතත්ථජාතකරුක්ඛපණ්ණෙනාති ජාතට්ඨානතො චුතෙන පදුමිනිපණ්ණාදිනා, ඉමිනා පන මහන්තෙපි තත්ථජාතකෙ පදුමිනිපණ්ණෙ වා කිංසුකපණ්ණාදිම්හි වා පටිග්ගහෙතුං න වට්ටති. න හි තං කායප්පටිබද්ධසඞ්ඛං ගච්ඡතීති දස්සෙති. යථා ච තත්ථජාතකෙ, එවං ඛාණුකෙ බන්ධිත්වා ඨපිතමඤ්චාදිම්හිපි. නනු පටිබද්ධප්පටිබද්ධෙනාපි පත්තාධාරාදිනා පටිග්ගණ්හන්තස්ස පටිග්ගහණං රුහති, අථ කස්මා කායකායප්පටිබද්ධෙහියෙව පටිග්ගහණං ඉධ වුත්තං, න පටිබද්ධප්පටිබද්ධෙනාපීති ආහ ‘‘පටිබද්ධප්පටිබද්ධං නාම ඉධ නත්ථී’’ති. කෙචි පන ‘‘ආධාරකෙන පටිග්ගහණං කායප්පටිබද්ධප්පටිබද්ධෙන පටිග්ගහණං නාම හොති, තස්මා න වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං වචනමත්තමෙව. අත්ථතො පන සබ්බම්පි තං කායප්පටිබද්ධමෙව හොතීති දස්සෙති.

අකල්ලකොති ගිලානො. මුඛෙන පටිග්ගණ්හාතීති සහත්ථෙන ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං අසක්කොන්තො මුඛෙන පටිග්ගණ්හාති. අභිහටභාජනතො පතිතරජම්පි වට්ටති අභිහටත්තාති අධිප්පාහො.

තස්මිං ඨත්වාති තාදිසෙ හත්ථපාසෙ ඨත්වා. යන්ති යං භාරං. මජ්ඣිමො පුරිසොති ථාමමජ්ඣිමපුරිසො. විනයෙ පඤ්ඤත්තං දුක්කටං විනයදුක්කටං. තං අනුපසම්පන්නස්ස දත්වාති පිණ්ඩාය චරිත්වා විහාරං වා ආසනසාලං වා ගන්ත්වා තං භික්ඛං අනුපසම්පන්නස්ස දත්වා, ඉදඤ්ච පුබ්බාභොගස්ස අනුරූපවසෙන වුත්තං. යස්මා පන තං ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස දස්සාමී’’ති චිත්තුප්පාදමත්තෙන තංසන්තකං නාම න හොති, තස්මා විනාපි තස්ස දානාදිං පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති.

අස්සුඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීසූති එත්ථ අස්සු නාම අක්ඛිජලං. ඛෙළො නාම ලාලා. සිඞ්ඝාණිකාති අන්තොසීසතො පූතිසෙම්හභාවං ආපන්නං මත්ථලුඞ්ගං ගලිත්වා තාලුමත්ථකවිවරෙන ඔතරිත්වා නාසාපුටෙ පූරෙත්වා ඨිතං වුච්චති, ආදිසද්දෙන මුත්තකරීසසෙම්හදන්තමලඅක්ඛිගූථකණ්ණගූථකානං, සරීරෙ උට්ඨිතලොණස්ස ච ගහණං. ඨානතොති අක්ඛිකූපාදිතො. අන්තරා චෙ ගණ්හාති, කිං හොතීති ආහ ‘‘උග්ගහිතකං නාම හොතී’’ති, දුට්ඨු ගහිතකං නාම හොතීති අත්ථො. ඵලිනින්ති ඵලවන්තං. තත්ථජාතකඵලිනිසාඛාය වාති තස්මිං රුක්ඛෙ ජාතාය ඵලිනිසාඛාය වා. දුරුපචිණ්ණදුක්කටන්ති ‘‘න කත්තබ්බ’’න්ති වාරිතස්ස කතත්තා දුට්ඨු ආචිණ්ණං චරිතන්ති දුරුපචිණ්ණං, තස්මිං දුක්කටං දුරුපචිණ්ණදුක්කටඤ්ච ආපජ්ජතීති අත්ථො.

ආහරීයතීති ආහාරො, අජ්ඣොහරිතබ්බං යං කිඤ්චි, ඉධ පන චත්තාරි කාලිකානි අධිප්පෙතානීති ආහ ‘‘යං කිඤ්චී’’තිආදි. තත්ථ අරුණුග්ගමනතො යාව ඨිතමජ්ඣන්හිකා භුඤ්ජිතබ්බතො යාව කාලො අස්සාති යාවකාලිකං. අරුණුග්ගමනතො යාව යාමාවසානා පිපාසාය සති පිපාසච්ඡෙදනත්ථං පාතබ්බතො යාමො කාලො අස්සාති යාමකාලිකං. යාව සත්තාහං නිදහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො සත්තාහං කාලො අස්සාති සත්තාහකාලිකං. යාවජීවම්පි පරිහරිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො යාව ජීවං එතස්සාති යාවජීවිකං. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

වනමූලපත්තපුප්ඵඵලාදීති එත්ථ තාව මූලං නාම මූලකඛාරකචච්චුතම්බකාදීනං තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථඤ්චෙව භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකං සූපෙය්‍යපණ්ණමූලං. පත්තං නාම මූලකඛාරකචච්චුතම්බකාදීනං තාදිසංයෙව පත්තං. පුප්ඵං නාම මූලකඛාරකාදීනං තාදිසංයෙව පුප්ඵං. ඵලං නාම පනසලබුජාදීනං තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථඤ්චෙව භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකං ඵලං. ආදිසද්දෙන කන්දමූලාදීනං ගහණං.

අම්බපානන්ති (මහාව. අට්ඨ. 300) ආමෙහි වා පක්කෙහි වා අම්බෙහි කතපානං. තත්ථ ආමෙහි කරොන්තෙන අම්බතරුණාදීනි භින්දිත්වා උදකෙ පක්ඛිපිත්වා ආතපෙ ආදිච්චපාකෙන පචිත්වා පරිස්සාවෙත්වා තදහුපටිග්ගහිතෙහි මධුසක්කරකප්පූරාදීහි යොජෙත්වා කාතබ්බං. එවං කතං පුරෙභත්තමෙව කප්පති. අනුපසම්පන්නෙන කතං ලභිත්වා පන පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතං පුරෙභත්තං සාමිසපරිභොගෙනාපි වට්ටති, පච්ඡාභත්තං නිරාමිසපරිභොගෙන යාව අරුණුග්ගමනා වට්ටති. එස නයො සබ්බපානෙසු.

තෙසු පන ජම්බුපානන්ති ජම්බුඵලෙහි කතපානං. චොචපානන්ති අට්ඨිකෙහි කදලිඵලෙහි කතපානං. මොචපානන්ති අනට්ඨිකෙහි කදලිඵලෙහි කතපානං. මධුකපානන්ති මධුකානං ජාතිරසෙන කතපානං. තං පන උදකසම්භින්නං වට්ටති, සුද්ධං න වට්ටති. මුද්දිකාපානන්ති මුද්දිකා උදකෙ මද්දිත්වා අම්බපානං විය කතපානං. සාලූකපානන්ති රත්තුප්පලනීලුප්පලාදීනං සාලූකෙ මද්දිත්වා කතපානං. ඵාරුසකපානන්ති ඵාරුසකෙහි අම්බපානං විය කතපානං. ඉමිනාව නයෙන වෙත්තපානාදීනි වෙදිතබ්බානි. එතානි ච පන සබ්බානි පානානි අග්ගිපාකානි න වට්ටන්ති. තෙනාහ ‘‘සීතොදකෙනා’’තිආදි. අවසෙසෙසුපි අනුඤ්ඤාතඵලපත්තපුප්ඵරසෙසූති ධඤ්ඤඵලපක්කසාකමධුකපුප්ඵරසතො අවසෙසෙසු ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සබ්බං ඵලරසං ඨපෙත්වා ධඤ්ඤඵලරස’’න්තිආදිනා (මහාව. 300) අනුඤ්ඤාතකෙසු ඵලපත්තපුප්ඵරසෙසුපි.

ඛාදනීයත්ථන්ති ඛාදනීයෙන කත්තබ්බකිච්චං. නෙව ඵරතීති න නිප්ඵාදෙති. අනාහාරෙපි උදකෙ ආහාරසඤ්ඤායාති ‘‘ආහාරං ආහරෙය්‍යා’’ති පදස්ස පදභාජනෙ (පාචි. 265) වුත්තමත්ථං සම්මා අසල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘ආහරීයතීති ආහාරො’’ති අනාහාරෙපි උදකෙ ආහාරසඤ්ඤාය කුක්කුච්චායන්තානං. දන්තපොනෙ ච ‘‘මුඛද්වාරං ආහටං ඉද’’න්ති සඤ්ඤායාති මුඛද්වාරං අනාහටම්පි දන්තපොනං ‘‘මුඛද්වාරං ආහටං ඉදං දන්තපොන’’න්ති විපල්ලත්ථසඤ්ඤාය කුක්කුච්චායන්තානං. යථාසුඛං පාතුන්ති පටිග්ගහෙත්වා වා අප්පටිග්ගහෙත්වා වා යථාකාමං පාතුං. දන්තපොනපරිභොගෙනාති දන්තකට්ඨපරිභොගෙන, දන්තධොවනාදිනාති අත්ථො, ඉමිනා තස්ස පන රසං ගිලිතුං න වට්ටතීති දස්සෙති.

චත්තාරි මහාවිකටානීති ගූථං, මුත්තං, ඡාරිකා, මත්තිකා (මහාව. 268) ච ‘‘ආසයාදිවසෙන විරූපානි ජාතානී’’ති කත්වා විකටානීති වා අපකතිභොජනත්තා විකටානි ‘‘විරූපානි ජාතානී’’ති වා අත්ථො. සති පච්චයෙති කාරණෙ සති, සප්පදට්ඨෙති අත්ථො. ධූමාදිඅබ්බොහාරිකාභාවොති ධූමපුප්ඵගන්ධදන්තඛයාදිඅබ්බොහාරිකාභාවො.

දන්තපොනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භොජනවග්ගො චතුත්ථො.