4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

මඤ්චං වාති මසාරකො, බුන්දිකාබද්ධො, කුළීරපාදකො, ආහච්චපාදකොති ඉමෙසු චතූසු යං කඤ්චි මඤ්චං වා. පීඨං වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. භිසිං වාති උණ්ණභිසි, චොළභිසි, වාකභිසි, තිණභිසි, පණ්ණභිසීති ඉමාසු පඤ්චසු භිසීසු යං කඤ්චි භිසිං වා. තෙනාහ ‘‘මඤ්චාදීසූ’’තිආදි. තත්ථ ‘‘මඤ්චසඞ්ඛෙපෙනා’’ති ඉමිනා පීඨසඞ්ඛෙපං පටික්ඛිපති. කප්පියචම්මෙනාති මිගාජෙළකචම්මෙන. එත්ථ පන මිගචම්මෙ එණිමිගො, වාතමිගො, පසදමිගො, කුරුඞ්ගමිගො, මිගමාතුකො, රොහිතමිගොති එතෙසංයෙව චම්මානි වට්ටන්ති, අඤ්ඤෙසං පන –

මක්කටො කාළසීහො ච, සරභො කදලීමිගො;

යෙ ච වාළමිගා කෙචි, තෙසං චම්මං න වට්ටතීති. (මහාව. අට්ඨ. 259);

තත්ථ වාළමිගාති සීහබ්‍යග්ඝඅච්ඡතරච්ඡා. න කෙවලඤ්ච එතෙයෙව, යෙසං පන චම්මං වට්ටතීති වුත්තං, තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා අන්තමසො ගොමහිංසසසබිළාරාදයොපි සබ්බෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘වාළමිගා’’ත්වෙව වෙදිතබ්බා. එතෙසඤ්හි සබ්බෙසං චම්මං න වට්ටති. තාලීසපත්තන්ති සුද්ධං තමාලපත්තං, අඤ්ඤෙන මිස්සං පන වට්ටති. තිණවාකචොළෙසු අකප්පියං නාම නත්ථි. කිං පනෙත්ථ බිබ්බොහනෙ විය නිසීදිතුඤ්ච නිපජ්ජිතුඤ්ච න වට්ටතීති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. න කෙවලඤ්චෙදමෙවාති ආහ ‘‘පමාණපරිච්ඡෙදොපි චෙත්ථ නත්ථී’’ති, ‘‘එත්තකමෙව කාතබ්බ’’න්ති භිසියා පමාණනියමොපි නත්ථීති අත්ථො. මඤ්චභිසිපීඨභිසිභූමත්ථරණභිසිචඞ්කමනභිසිපාදපුඤ්ඡනභිසීති එතාසං පන අනුරූපතො සල්ලක්ඛෙත්වා අත්තනො රුචිවසෙන පමාණං කාතබ්බං. අන්තො සංවෙල්ලිත්වා බද්ධන්ති යථා වෙමජ්ඣං සංඛිත්තං හොති, එවං මජ්ඣෙ සුට්ඨු වෙඨෙත්වා බද්ධං.

යෙ අට්ඨ මාසාති සම්බන්ධො. ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතා’’ති එතස්සෙව විවරණං ‘‘වස්සානමාසාති එවං අපඤ්ඤාතා’’ති, අප්පතිතා අප්පසිද්ධාති අත්ථො. ‘‘අසඤ්ඤිතා’’තිපි පාඨො, තත්ථ අවිඤ්ඤාතාති අත්ථො. අට්ඨ මාසාති චත්තාරො හෙමන්තිකා, චත්තාරො ගිම්හිකා මාසාති අට්ඨ මාසා. ඔවස්සකමණ්ඩපෙති සාඛාමණ්ඩපපදරමණ්ඩපානං යත්ථ කත්ථචි ඔවස්සකෙ මණ්ඩපෙ. යත්ථාති යෙසු ජනපදෙසු. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ජනපදෙසු. කාකාදීනං නිබද්ධවාසරුක්ඛමූලෙති යත්ථ ධුවනිවාසෙන කාකා වා කුලාලා වා අඤ්ඤෙ වා සකුන්තා කුලාවකෙ කත්වා වසන්ති, තාදිසස්ස කාකාදීනං නිබද්ධවාසස්ස යස්ස කස්සචි රුක්ඛස්ස හෙට්ඨා. යත්ථ පන ගොචරප්පසුතා සකුන්තා විස්සමිත්වා ගච්ඡන්ති, තස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. ‘‘කදාචිපී’’ති ඉමිනා න කෙවලං වස්සිකසඞ්කෙතෙයෙවාති දස්සෙති. යත්ථාති යස්මිං පදෙසෙ. යදාති යස්මිං කාලෙ.

සොති යස්සත්ථාය සන්ථතො, සො. පකතිසන්ථතෙති පකතියාව සන්ථතෙ, යං නෙවත්තනා සන්ථතං, න පරෙන සන්ථරාපිතං, තස්මින්ති වුත්තං හොති. ලජ්ජී හොතීති ලජ්ජනසීලො හොති, පරික්ඛාරවිනාසනෙ භීතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො පලිබොධං විය මඤ්ඤතී’’ති, ඉමිනා අලජ්ජිං ආපුච්ඡිත්වා ගන්තුං න වට්ටතීති දස්සෙති. නිරපෙක්ඛොති ‘‘ආගන්ත්වා උද්ධරිස්සාමී’’ති අපෙක්ඛාරහිතො, ඉමිනා සාපෙක්ඛො චෙ ගච්ඡති, අනාපත්තීති දස්සෙති. තෙනෙව හි අනාපත්තිවාරෙ ‘‘ඔතාපෙන්තො ගච්ඡතී’’ති (පාචි. 113) වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තොති තං මග්ගං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තො. ලෙඩ්ඩුපාතූපචාරතො බහි ඨිතත්තා ‘‘පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං, අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස පඨමපාදුද්ධාරෙ දුක්කටං, දුතියපාදුද්ධාරෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො.

තිකපාචිත්තියං සඞ්ඝිකෙ සඞ්ඝිකසඤ්ඤිවෙමතිකපුග්ගලිකසඤ්ඤීනං වසෙන. ඉමිනාව නයෙන තිකදුක්කටම්පි වෙදිතබ්බං. චිමිලිකාදීනං අත්ථො දුතියසික්ඛාපදෙ දස්සිතොව. පාදපුඤ්ඡනී (පාචි. අට්ඨ. 112) නාම රජ්ජුකෙහි වා පිලොතිකාහි වා පාදපුඤ්ඡනත්ථං කතා. ඵලකපීඨං නාම ඵලකමයං පීඨං. න කෙවලං චිමිලිකාදීනියෙව අජ්ඣොකාසෙ ඨපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටන්ති ආහ ‘‘යං වා පනා’’තිආදි. යං කිඤ්චි දාරුභණ්ඩං, යං කිඤ්චි මත්තිකාභණ්ඩන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අන්තමසො පත්තාධාරකම්පී’’ති ඉමිනා තාලවණ්ටබීජනිපත්තපානීයඋළඋඞ්කපානීයසඞ්ඛාදීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති.

අරඤ්ඤෙ (පාචි. අට්ඨ. 110) පණ්ණකුටීසු වසන්තානං සීලසම්පදාය පසන්නචිත්තා මනුස්සා මඤ්චපීඨාදීනි දෙන්ති ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති, තත්ථ කිං කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘ආරඤ්ඤකෙන පනා’’තිආදි. තත්ථ අසති අනොවස්සකෙති පබ්භාරාදිඅනොවස්සකට්ඨානෙ අසති. ඉදඤ්ච ලක්ඛණවචනං ‘‘සභාගානං අභාවෙ’’ති ච ඉච්ඡිතබ්බත්තා. ආරඤ්ඤකෙන හි භික්ඛුනා තත්ථ වසිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තෙන සාමන්තවිහාරෙ භික්ඛූනං පෙසෙත්වා ගන්තබ්බං. සභාගානං අභාවෙ අනොවස්සකෙ නික්ඛිපිත්වා ගන්තබ්බං. අනොවස්සකෙ අසති රුක්ඛෙ ලග්ගෙත්වා ගන්තබ්බං.

න කෙවලං ඉදංයෙව කත්වා ගන්තුං වට්ටතීති ආහ ‘‘යථා වා’’තිආදි. යථා වා උපචිකාහි න ඛජ්ජතීති යථා ඨපිතෙ උපචිකාහි සෙනාසනං න ඛජ්ජති, එවං තථා පාසාණානං උපරි ඨපනං කත්වාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – චතූසු (පාචි. අට්ඨ. 116) පාසාණෙසු මඤ්චං ඨපෙත්වා මඤ්චෙ අවසෙසමඤ්චපීඨානි ආරොපෙත්වා උපරි භිසිආදිකං රාසිං කත්වා දාරුභණ්ඩං මත්තිකාභණ්ඩං පටිසාමෙත්වා ගමිකවත්තං පූරෙත්වා ගන්තබ්බන්ති.

අබ්භොකාසිකෙනාපි ‘‘අහං උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකො’’ති චීවරකුටිම්පි අකත්වා අසමයෙ අජ්ඣොකාසෙ පඤ්ඤපෙත්වා නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා න වට්ටතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අබ්භොකාසිකෙනා’’තිආදි. සචෙ පන චතුග්ගුණෙනපි චීවරෙන කතකුටි අතෙමෙන්තං රක්ඛිතුං නෙව සක්කොති, සත්තාහවද්දලිකාදීනි භවන්ති, භික්ඛුනො කායානුගතිකත්තා වට්ටති. රුක්ඛමූලිකස්සාපි එසෙව නයො.

යස්මිං විස්සාසග්ගාහො රුහති, තස්ස සන්තකං අත්තනො පුග්ගලිකමිව හොතීති ආහ ‘‘විස්සාසිකපුග්ගලිකෙ’’ති. යස්මිං පන විස්සාසො න රුහති, තස්ස සන්තකෙ දුක්කටමෙව. අමනුස්සොති යක්ඛො වා පෙතො වා. පලිබුද්ධං හොතීති උපද්දුතං හොති.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.