2. භූතගාමවග්ගො

1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘භවන්තී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.90) ඉමිනා විරුළ්හමූලෙ නීලභාවං ආපජ්ජිත්වා වඩ්ඪමානකෙ තරුණගච්ඡෙ දස්සෙති. ‘‘අහෙසු’’න්ති ඉමිනා පන වඩ්ඪිත්වා ඨිතෙ මහන්තෙ රුක්ඛගච්ඡාදිකෙ දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ජායන්තී’’තිආදි. එත්ථ ච ‘‘භවන්තී’’ති ඉමස්ස විවරණං ‘‘ජායන්ති වඩ්ඪන්තී’’ති, ‘‘අහෙසු’’න්ති ඉමස්ස ‘‘ජාතා වඩ්ඪිතා’’ති. ගාමොති සමූහො. පතිට්ඨිතහරිතතිණරුක්ඛාදීනන්ති භූමියං පතිට්ඨිතස්ස හරිතතිණස්ස චෙව හරිතරුක්ඛාදීනඤ්ච. ආදිසද්දෙන ඔසධිගච්ඡලතාදයො වෙදිතබ්බා. නිමිත්තත්ථෙ ච භුම්මං. යො අත්ථො සම්පජ්ජති, තමාහ ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතායා’’තිආදිනා.

නනු ච රුක්ඛාදයො චිත්තරහිතතාය න ජීවා, චිත්තරහිතතා ච පරිඵන්දාභාවතො, ඡින්නෙපි විරුහනතො, විසදිසජාතිකභාවතො, චතුයොනියං අපරියාපන්නතො ච වෙදිතබ්බා, වුඩ්ඪි පන පවාළසිලාලවණානම්පි විජ්ජතීති න තෙසං ජීවභාවෙ කාරණං, විසයග්ගහණඤ්ච නෙසං පරිකප්පනාමත්තං සුපනං විය චිඤ්චාදීනං, තථා දොහළාදයො, අථ කස්මා භූතගාමස්ස පාතබ්‍යතාය පාචිත්තියං ඉච්ඡිතන්ති? සමණඅසාරුප්පතො, තන්නිස්සිතසත්තානුරක්ඛණතො ච. තෙනෙවාහ ‘‘ජීවසඤ්ඤිනො හි මොඝපුරිසා මනුස්සා රුක්ඛස්මි’’න්තිආදි (පාචි. 89). සාසපබීජකසෙවාලම්පීති සාසපබීජකසඞ්ඛාතං සෙවාලම්පි, සාසපසෙවාලං, බීජකසෙවාලම්පීති අත්ථො. තත්ථ සාසපසෙවාලො නාම සාසපමත්තො ඛුද්දකසෙවාලො. බීජකසෙවාලො නාම උපරි ඛුද්දකපත්තො හෙට්ඨා ඛුද්දකමූලො සෙවාලො.

මූලබීජඛන්ධබීජඵළුබීජඅග්ගබීජබීජබීජානන්ති එත්ථ මූලමෙව බීජං මූලබීජං. එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ මූලබීජං හලිද්දිආදිකං. ඛන්ධබීජං අස්සත්ථාදිකං. ඵළුබීජං උච්ඡුආදිකං. අග්ගබීජං හිරිවෙරාදිකං. බීජංබීජං පුබ්බණ්ණාදිකං. භාජනගතන්ති සරාවාදිභාජනගතං. නික්ඛන්තං මූලමත්තං එතස්මාති නික්ඛන්තමූලමත්තං. මත්ත සද්දෙන චෙත්ථ පණ්ණස්ස නික්ඛමනං පටික්ඛිපති. එස නයො නික්ඛන්තඅඞ්කුරමත්තන්ති එත්ථාපි. සචෙ පන මූලඤ්ච පණ්ණඤ්ච නිග්ගතං, භූතගාමසඞ්ඛං ගච්ඡති. විදත්ථිමත්තා පත්තවට්ටි නිග්ගච්ඡතීති විදත්ථිමත්තා අනීලවණ්ණා පත්තවට්ටි නික්ඛමති. තෙනාහ ‘‘නික්ඛන්තෙ’’තිආදි. හරිතො න හොතීති නීලවණ්ණො න හොති. මුග්ගාදීනං පන පණ්ණෙසු උට්ඨිතෙසු, වීහිආදීනං වා අඞ්කුරෙ හරිතෙ භූතගාමසඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. එස නයො අම්බට්ඨිආදීසු.

භූතගාමබීජගාමෙති එත්ථ භූතගාමතො වියොජිතං විරුහනසමත්ථමෙව මූලබීජාදිකං බීජගාමො නාමාති වෙදිතබ්බං. උභයත්ථාති භූතගාමබීජගාමෙසු. අතථාසඤ්ඤිස්සාති අභූතගාමාබීජගාමසඤ්ඤිස්ස. කො පන වාදො අභූතගාමාබීජගාමෙසු අභූතගාමාබීජගාමසඤ්ඤිස්ස. අසඤ්චිච්චාති පාසාණරුක්ඛාදීනි වා පවට්ටෙන්තස්ස, සාඛං වා කඩ්ඪන්තස්ස, කත්තරදණ්ඩෙන වා භූමිං පහරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස තිණානි කුප්පන්ති. තානි තෙන ‘‘විකොපෙස්සාමී’’ති එවං සඤ්චිච්ච අවිකොපිතත්තා අසඤ්චිච්ච විකොපිතානි නාම හොන්ති. ඉති අසඤ්චිච්ච විකොපෙන්තස්ස අනාපත්ති.

අසතියාති අඤ්ඤවිහිතො කෙනචි සද්ධිං කිඤ්චි කථෙන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙන වා හත්ථෙන වා තිණං වා ලතං වා විකොපෙන්තො තිට්ඨති, එවං අසතියා විකොපෙන්තස්ස අනාපත්ති.

අජානිත්වාති එත්ථ අබ්භන්තරෙ ‘‘බීජගාමො’’ති වා ‘‘භූතගාමො’’ති වා න ජානාති, ‘‘විකොපෙමී’’ති පන ජානාති. එවං තිණෙ වා පලාලපුඤ්ජෙ වා ඛණිත්තිං වා කුදාලං වා සඞ්ගොපනත්ථාය ඨපෙති, ඩය්හමානහත්ථො වා අග්ගිං පාතෙති. තත්‍ර චෙ තිණානි ඡිජ්ජන්ති වා ඩය්හන්ති වා, එවං අජානිත්වා විකොපෙන්තස්ස අනාපත්ති.

යෙන කෙනචි අග්ගිනාති කට්ඨග්ගිගොමයග්ගිආදීසු යෙන කෙනචි අග්ගිනා, අන්තමසො ලොහඛණ්ඩෙනපි ආදිත්තෙන. ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාවාති යාය කායචි භාසාය ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව. එව-සද්දෙන පඨමං අග්ගිනා ඵුසිත්වා පච්ඡා ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්තුං න වට්ටතී’’ති දස්සෙති. ‘‘පඨමං අග්ගිං නික්ඛිපිත්වා තං අනුද්ධරිත්වාව ‘කප්පිය’න්ති වුත්තෙ පන වට්ටතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.93) වදන්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. තථෙවාති ‘කප්පිය’න්ති වත්වාව. අස්සමහිංසසූකරමිගගොරූපානං පන ඛුරා අතිඛිණා, තස්මා තෙහි න කාතබ්බං, කතම්පි අකතං හොතීති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා ගොමහිංසාදීනං ඛුරෙ’’ති. හත්ථිනඛා පන ඛුරා න හොන්ති, තස්මා තෙහි වට්ටති. තිරච්ඡානානන්ති සීහබ්‍යග්ඝදීපිමක්කටානං, සකුන්තානඤ්ච. තෙසඤ්හි නඛා තිඛිණා හොන්ති, තස්මා තෙහි කාතබ්බං. ‘‘අන්තමසො ඡින්දිත්වා ආහටෙනපී’’ති ඉමිනා යෙහි කාතුං වට්ටති, තෙහි තත්ථජාතකෙහි කාතබ්බන්ති එත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. ‘‘සත්ථෙ වුත්තනයෙනෙවා’’ති ඉමිනා ඡෙදං වා වෙධං වා දස්සෙන්තෙන ‘‘කප්පියන්ති වත්වාවා’’ති වුත්තමතිදිසති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ‘‘කප්පියන්ති වත්වාව කාතබ්බ’’න්තිආදිනා කප්පියං කරොන්තෙන කත්තබ්බාකාරමෙව දස්සිතං, තථාපි භික්ඛුනා ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති වුත්තෙයෙව අනුපසම්පන්නෙන ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වා අග්ගිපරිජිතාදි කාතබ්බන්ති ගහෙතබ්බං. අවචනං පන ‘‘පුනපි කප්පියං කරොහීති කාරෙත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති පඨමමෙව වුත්තත්තා.

එකස්මිං…පෙ… කප්පියෙ කතෙ සබ්බං කතං හොතීති එකංයෙව ‘‘කප්පියං කරොමී’’ති අධිප්පායෙනපි කප්පියෙ කතෙ එකාබද්ධත්තා සබ්බං කතං හොති. දාරුකං විජ්ඣතීති ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා විජ්ඣති වා විජ්ඣාපෙති වා, වට්ටතියෙව. භත්තසිත්ථෙ විජ්ඣතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තං විජ්ඣති, න වට්ටතීති වල්ලිආදීනං භාජනගතිකත්තාති අධිප්පායො. භින්දාපෙත්වා කප්පියං කාරෙතබ්බන්ති බීජතො මුත්තස්ස කටාහස්ස භාජනගතිකත්තා වුත්තං. අබීජන්ති අඞ්කුරජනනසමත්ථබීජරහිතතරුණම්බඵලාදි. තෙනාහ ‘‘යං පන ඵලං තරුණං හොති, අබීජ’’න්ති. නිබ්බත්තබීජං නාම බීජං නිබ්බත්තෙත්වා විසුං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං සක්කුණෙය්‍යං අම්බපනසාදිඵලං. තෙනාහ ‘‘බීජං අපනෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. තත්ථ කප්පියකරණකිච්චං නත්ථි, සයමෙව කප්පියානීති අධිප්පායො.

භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා

යමත්ථන්ති ‘‘ත්වං කිර දුක්කටාපත්තිං ආපන්නො’’තිආදිකං යං කිඤ්චි අත්ථං. තතො අඤ්ඤන්ති පුච්ඡිතත්ථතො අඤ්ඤමත්ථං. අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණස්සාති විනයධරෙන යං වචනං දොසපුච්ඡනත්ථං වුත්තං, තතො අඤ්ඤෙන වචනෙන පටිච්ඡාදනස්ස. පටිච්ඡාදනත්ථොපි හි චරසද්දො හොති අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං. වුත්තන්ති පාළියං වුත්තං.

සාවසෙසං ආපත්තිං ආපන්නොති එත්ථ ඨපෙත්වා පාරාජිකං සෙසා සාවසෙසාපත්ති නාම, තං ආපන්නො. අනුයුඤ්ජියමානොති ‘‘කිං, ආවුසො, ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුච්ඡියමානො. අඤ්ඤෙන වචනෙනාති ‘‘කො ආපන්නො? කිං ආපන්නො? කිස්මිං ආපන්නො? කථං ආපන්නො? කං භණථ? කිං භණථා’’ති අඤ්ඤෙන වචනෙන. අඤ්ඤන්ති ‘‘කිං ත්වං ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’තිආදිකං අනුයුඤ්ජකවචනං. තථා තථා වික්ඛිපතීති තෙන තෙන පකාරෙන වික්ඛිපති. කිං වුත්තං හොති? සො (පාචි. අට්ඨ. 94) කිඤ්චි වීතික්කමං දිස්වා ‘‘ආවුසො, ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති සඞ්ඝමජ්ඣෙ ආපත්තියා අනුයුඤ්ජියමානො ‘‘කො ආපන්නො’’ති වදති. තතො ‘‘ත්ව’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අහං කිං ආපන්නො’’ති වදති. අථ ‘‘පාචිත්තියං වා දුක්කටං වා’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං කිස්මිං ආපන්නො’’ති වදති. තතො ‘‘අමුකස්මිං නාම වත්ථුස්මි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අහං කථං ආපන්නො, කිං කරොන්තො ආපන්නොම්හී’’ති පුච්ඡති. අථ ‘‘ඉදං නාම කරොන්තො ආපන්නො’’ති වුත්තෙ ‘‘කං භණථා’’ති වදති. තතො ‘‘තං භණාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං භණථා’’ති එවමනෙකෙහි පකාරෙහි වික්ඛිපතීති වුත්තං හොති.

යො පන භික්ඛු සාවසෙසං ආපත්තිං ආපන්නො, තං න කථෙතුකාමො තුණ්හීභාවෙන විහෙසෙතීති සම්බන්ධො. විහෙසෙතීති චිරනිසජ්ජාචිරභාසනෙහි පිට්ඨිආගිලායනතාලුසොසාදිවසෙන සඞ්ඝං විහෙසෙති, පරිස්සමං තෙසං කරොතීති අත්ථො. පරිස්සමො හි විහෙසා නාම. අඤ්ඤවාදකකම්මන්ති අඤ්ඤවාදකස්ස භික්ඛුනො අඤ්ඤවාදකාරොපනත්ථං කාතබ්බං ඤත්තිදුතියකම්මං. විහෙසකකම්මන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තස්මිං සඞ්ඝෙන කතෙති තස්මිං අඤ්ඤවාදකකම්මෙ ච විහෙසකකම්මෙ ච සඞ්ඝෙන ඤත්තිදුතියකම්මවාචාය කතෙ. තථා කරොන්තානන්ති තං පකාරං කරොන්තානං, අඤ්ඤවාදකඤ්ච විහෙසකඤ්ච කරොන්තානන්ති අත්ථො.

‘‘විහෙසකෙති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්තී’’ති අවචනඤ්චෙත්ථ ‘‘ආපත්තිකරා ච හොති අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදාදීසු වියා’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා) වුත්තත්තායෙව පඤ්ඤායතීති කත්වා. එස නයො උපරි සික්ඛාපදෙසු. ධම්මකම්මෙ තිකපාචිත්තියන්ති ධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤිවෙමතිකඅධම්මකම්මසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. අධම්මකම්මෙ තිකදුක්කටන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. අනාරොපිතෙති කම්මවාචාය අනාරොපිතෙ, අප්පතිට්ඨාපිතෙති අත්ථො. ගෙලඤ්ඤෙනාති යෙන කථෙතුං න සක්කොති, මුඛෙ තාදිසෙන බ්‍යාධිනා. සඞ්ඝස්ස භණ්ඩනාදීනි භවිස්සන්තීති සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථිතෙ තප්පච්චයා සඞ්ඝස්ස භණ්ඩනං වා කලහො වා විග්ගහො වා විවාදො වා සඞ්ඝභෙදො වා සඞ්ඝරාජි වා භවිස්සන්තීති ඉමිනා වා අධිප්පායෙන න කථෙන්තස්ස. එත්ථ ච අධම්මෙනාති අභූතෙන වත්ථුනා.

‘‘සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානී’’ති අවිසෙසං අතිදිසිත්වා විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘ඉදං පනා’’තිආදි වුත්තං. සියා කිරියං අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරන්තස්ස. සියා අකිරියං තුණ්හීභාවෙන විහෙසෙන්තස්ස.

අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා

යෙන වචනෙනාති ‘‘ඡන්දාය ඉත්ථන්නාමො ඉදං නාම කරොතී’’තිආදිකෙන යෙන වචනෙන. තෙනාහ ‘‘ඡන්දායා’’තිආදි. තත්ථ ඡන්දායාති ඡන්දෙන පක්ඛපාතෙන. ‘‘අක්ඛරාය වාචෙතී’’තිආදීසු (පාචි. 46) විය ලිඞ්ගවිපල්ලාසො එස. ඉදං නාම කරොතීති අත්තනො සන්දිට්ඨසම්භත්තානං පණීතං සෙනාසනං වා පඤ්ඤපෙති, භත්තාදිකං වාති අධිප්පායො. සෙනාසනපඤ්ඤාපකාදිභෙදන්ති එත්ථ ආදිසද්දෙන භත්තුද්දෙසකයාගුභාජකඵලභාජකාදීනං ගහණං. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං ඣෙ-සද්දො ඔලොකනත්ථොපි හොතීති ආහ ‘‘අවඤ්ඤාය ඔලොකාපෙන්තී’’ති. චින්තනත්ථොයෙව වා ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘ලාමකතො වා චින්තාපෙන්තී’’ති. තථෙව වදන්තාති ‘‘ඡන්දාය ඉත්ථන්නාමො ඉදං නාම කරොතී’’තිආදීනි වදන්තා. වුත්තන්ති පාළියං වුත්තං. ‘‘ඛිය්‍යනකෙ’’ති (පාචි. අට්ඨ. 105) අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති.

අසම්මතස්සාති සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය අසම්මතස්ස. කෙවලං ‘‘තවෙසො භාරො’’ති සඞ්ඝෙන ආරොපිතභාරස්ස, භික්ඛූනං වා ඵාසුවිහාරත්ථාය සයමෙව භාරං වහන්තස්ස, යත්‍ර වා ද්වෙ තයො භික්ඛූ විහරන්ති, තත්‍ර තාදිසං කම්මං කරොන්තස්සාති අධිප්පායො. යස්ස කස්සචීති උපසම්පන්නස්ස වා අනුපසම්පන්නස්ස වා යස්ස කස්සචි. අනුපසම්පන්නස්ස පන සම්මතස්ස වා අසම්මතස්ස වාති එත්ථ පන (පාචි. අට්ඨ. 106) කිඤ්චාපි අනුපසම්පන්නස්ස තෙරස සම්මතියො දාතුං න වට්ටන්ති, තථාපි යො උපසම්පන්නකාලෙ ලද්ධසම්මුතිකො පච්ඡා අනුපසම්පන්නභාවෙ ඨිතො, තං සන්ධාය ‘‘සම්මතස්ස වා’’ති වුත්තං. යස්ස පන බ්‍යත්තස්ස සාමණෙරස්ස කෙවලං සඞ්ඝෙන වා සම්මතෙන වා භික්ඛුනා ‘‘ත්වං ඉදං කම්මං කරොහී’’ති භාරො කතො, තං සන්ධාය ‘‘අසම්මතස්ස වා’’ති වුත්තං. යස්මා උජ්ඣාපනඤ්ච ඛිය්‍යනඤ්ච මුසාවාදවසෙන පවත්තං, තස්මා ආදිකම්මිකස්ස ඉමිනාව අනාපත්ති, මුසාවාදෙන පන ආපත්තියෙවාති ගහෙතබ්බං.

උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

මඤ්චං වාති මසාරකො, බුන්දිකාබද්ධො, කුළීරපාදකො, ආහච්චපාදකොති ඉමෙසු චතූසු යං කඤ්චි මඤ්චං වා. පීඨං වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. භිසිං වාති උණ්ණභිසි, චොළභිසි, වාකභිසි, තිණභිසි, පණ්ණභිසීති ඉමාසු පඤ්චසු භිසීසු යං කඤ්චි භිසිං වා. තෙනාහ ‘‘මඤ්චාදීසූ’’තිආදි. තත්ථ ‘‘මඤ්චසඞ්ඛෙපෙනා’’ති ඉමිනා පීඨසඞ්ඛෙපං පටික්ඛිපති. කප්පියචම්මෙනාති මිගාජෙළකචම්මෙන. එත්ථ පන මිගචම්මෙ එණිමිගො, වාතමිගො, පසදමිගො, කුරුඞ්ගමිගො, මිගමාතුකො, රොහිතමිගොති එතෙසංයෙව චම්මානි වට්ටන්ති, අඤ්ඤෙසං පන –

මක්කටො කාළසීහො ච, සරභො කදලීමිගො;

යෙ ච වාළමිගා කෙචි, තෙසං චම්මං න වට්ටතීති. (මහාව. අට්ඨ. 259);

තත්ථ වාළමිගාති සීහබ්‍යග්ඝඅච්ඡතරච්ඡා. න කෙවලඤ්ච එතෙයෙව, යෙසං පන චම්මං වට්ටතීති වුත්තං, තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා අන්තමසො ගොමහිංසසසබිළාරාදයොපි සබ්බෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘වාළමිගා’’ත්වෙව වෙදිතබ්බා. එතෙසඤ්හි සබ්බෙසං චම්මං න වට්ටති. තාලීසපත්තන්ති සුද්ධං තමාලපත්තං, අඤ්ඤෙන මිස්සං පන වට්ටති. තිණවාකචොළෙසු අකප්පියං නාම නත්ථි. කිං පනෙත්ථ බිබ්බොහනෙ විය නිසීදිතුඤ්ච නිපජ්ජිතුඤ්ච න වට්ටතීති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. න කෙවලඤ්චෙදමෙවාති ආහ ‘‘පමාණපරිච්ඡෙදොපි චෙත්ථ නත්ථී’’ති, ‘‘එත්තකමෙව කාතබ්බ’’න්ති භිසියා පමාණනියමොපි නත්ථීති අත්ථො. මඤ්චභිසිපීඨභිසිභූමත්ථරණභිසිචඞ්කමනභිසිපාදපුඤ්ඡනභිසීති එතාසං පන අනුරූපතො සල්ලක්ඛෙත්වා අත්තනො රුචිවසෙන පමාණං කාතබ්බං. අන්තො සංවෙල්ලිත්වා බද්ධන්ති යථා වෙමජ්ඣං සංඛිත්තං හොති, එවං මජ්ඣෙ සුට්ඨු වෙඨෙත්වා බද්ධං.

යෙ අට්ඨ මාසාති සම්බන්ධො. ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතා’’ති එතස්සෙව විවරණං ‘‘වස්සානමාසාති එවං අපඤ්ඤාතා’’ති, අප්පතිතා අප්පසිද්ධාති අත්ථො. ‘‘අසඤ්ඤිතා’’තිපි පාඨො, තත්ථ අවිඤ්ඤාතාති අත්ථො. අට්ඨ මාසාති චත්තාරො හෙමන්තිකා, චත්තාරො ගිම්හිකා මාසාති අට්ඨ මාසා. ඔවස්සකමණ්ඩපෙති සාඛාමණ්ඩපපදරමණ්ඩපානං යත්ථ කත්ථචි ඔවස්සකෙ මණ්ඩපෙ. යත්ථාති යෙසු ජනපදෙසු. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ජනපදෙසු. කාකාදීනං නිබද්ධවාසරුක්ඛමූලෙති යත්ථ ධුවනිවාසෙන කාකා වා කුලාලා වා අඤ්ඤෙ වා සකුන්තා කුලාවකෙ කත්වා වසන්ති, තාදිසස්ස කාකාදීනං නිබද්ධවාසස්ස යස්ස කස්සචි රුක්ඛස්ස හෙට්ඨා. යත්ථ පන ගොචරප්පසුතා සකුන්තා විස්සමිත්වා ගච්ඡන්ති, තස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. ‘‘කදාචිපී’’ති ඉමිනා න කෙවලං වස්සිකසඞ්කෙතෙයෙවාති දස්සෙති. යත්ථාති යස්මිං පදෙසෙ. යදාති යස්මිං කාලෙ.

සොති යස්සත්ථාය සන්ථතො, සො. පකතිසන්ථතෙති පකතියාව සන්ථතෙ, යං නෙවත්තනා සන්ථතං, න පරෙන සන්ථරාපිතං, තස්මින්ති වුත්තං හොති. ලජ්ජී හොතීති ලජ්ජනසීලො හොති, පරික්ඛාරවිනාසනෙ භීතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො පලිබොධං විය මඤ්ඤතී’’ති, ඉමිනා අලජ්ජිං ආපුච්ඡිත්වා ගන්තුං න වට්ටතීති දස්සෙති. නිරපෙක්ඛොති ‘‘ආගන්ත්වා උද්ධරිස්සාමී’’ති අපෙක්ඛාරහිතො, ඉමිනා සාපෙක්ඛො චෙ ගච්ඡති, අනාපත්තීති දස්සෙති. තෙනෙව හි අනාපත්තිවාරෙ ‘‘ඔතාපෙන්තො ගච්ඡතී’’ති (පාචි. 113) වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තොති තං මග්ගං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තො. ලෙඩ්ඩුපාතූපචාරතො බහි ඨිතත්තා ‘‘පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං, අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස පඨමපාදුද්ධාරෙ දුක්කටං, දුතියපාදුද්ධාරෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො.

තිකපාචිත්තියං සඞ්ඝිකෙ සඞ්ඝිකසඤ්ඤිවෙමතිකපුග්ගලිකසඤ්ඤීනං වසෙන. ඉමිනාව නයෙන තිකදුක්කටම්පි වෙදිතබ්බං. චිමිලිකාදීනං අත්ථො දුතියසික්ඛාපදෙ දස්සිතොව. පාදපුඤ්ඡනී (පාචි. අට්ඨ. 112) නාම රජ්ජුකෙහි වා පිලොතිකාහි වා පාදපුඤ්ඡනත්ථං කතා. ඵලකපීඨං නාම ඵලකමයං පීඨං. න කෙවලං චිමිලිකාදීනියෙව අජ්ඣොකාසෙ ඨපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටන්ති ආහ ‘‘යං වා පනා’’තිආදි. යං කිඤ්චි දාරුභණ්ඩං, යං කිඤ්චි මත්තිකාභණ්ඩන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අන්තමසො පත්තාධාරකම්පී’’ති ඉමිනා තාලවණ්ටබීජනිපත්තපානීයඋළඋඞ්කපානීයසඞ්ඛාදීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති.

අරඤ්ඤෙ (පාචි. අට්ඨ. 110) පණ්ණකුටීසු වසන්තානං සීලසම්පදාය පසන්නචිත්තා මනුස්සා මඤ්චපීඨාදීනි දෙන්ති ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති, තත්ථ කිං කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘ආරඤ්ඤකෙන පනා’’තිආදි. තත්ථ අසති අනොවස්සකෙති පබ්භාරාදිඅනොවස්සකට්ඨානෙ අසති. ඉදඤ්ච ලක්ඛණවචනං ‘‘සභාගානං අභාවෙ’’ති ච ඉච්ඡිතබ්බත්තා. ආරඤ්ඤකෙන හි භික්ඛුනා තත්ථ වසිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තෙන සාමන්තවිහාරෙ භික්ඛූනං පෙසෙත්වා ගන්තබ්බං. සභාගානං අභාවෙ අනොවස්සකෙ නික්ඛිපිත්වා ගන්තබ්බං. අනොවස්සකෙ අසති රුක්ඛෙ ලග්ගෙත්වා ගන්තබ්බං.

න කෙවලං ඉදංයෙව කත්වා ගන්තුං වට්ටතීති ආහ ‘‘යථා වා’’තිආදි. යථා වා උපචිකාහි න ඛජ්ජතීති යථා ඨපිතෙ උපචිකාහි සෙනාසනං න ඛජ්ජති, එවං තථා පාසාණානං උපරි ඨපනං කත්වාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – චතූසු (පාචි. අට්ඨ. 116) පාසාණෙසු මඤ්චං ඨපෙත්වා මඤ්චෙ අවසෙසමඤ්චපීඨානි ආරොපෙත්වා උපරි භිසිආදිකං රාසිං කත්වා දාරුභණ්ඩං මත්තිකාභණ්ඩං පටිසාමෙත්වා ගමිකවත්තං පූරෙත්වා ගන්තබ්බන්ති.

අබ්භොකාසිකෙනාපි ‘‘අහං උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකො’’ති චීවරකුටිම්පි අකත්වා අසමයෙ අජ්ඣොකාසෙ පඤ්ඤපෙත්වා නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා න වට්ටතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අබ්භොකාසිකෙනා’’තිආදි. සචෙ පන චතුග්ගුණෙනපි චීවරෙන කතකුටි අතෙමෙන්තං රක්ඛිතුං නෙව සක්කොති, සත්තාහවද්දලිකාදීනි භවන්ති, භික්ඛුනො කායානුගතිකත්තා වට්ටති. රුක්ඛමූලිකස්සාපි එසෙව නයො.

යස්මිං විස්සාසග්ගාහො රුහති, තස්ස සන්තකං අත්තනො පුග්ගලිකමිව හොතීති ආහ ‘‘විස්සාසිකපුග්ගලිකෙ’’ති. යස්මිං පන විස්සාසො න රුහති, තස්ස සන්තකෙ දුක්කටමෙව. අමනුස්සොති යක්ඛො වා පෙතො වා. පලිබුද්ධං හොතීති උපද්දුතං හොති.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

යං කිඤ්චි චම්මන්ති කප්පියාකප්පියං යං කිඤ්චි චම්මං. නනු ‘‘න, භික්ඛවෙ, මහාචම්මානි ධාරෙතබ්බානි සීහචම්මං බ්‍යග්ඝචම්මං දීපිචම්මං, යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 255) ඛන්ධකෙ සීහචම්මාදීනං පටික්ඛෙපො කතොති ආහ ‘‘සීහචම්මාදීනඤ්හී’’තිආදි. පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපොති අත්තනො සන්තකං කත්වා තං තං විහාරං හරිත්වා මඤ්චපීඨාදීසු අත්ථරිත්වා පරිභොගෙයෙව පටික්ඛෙපො, සෙනාසනසන්තකං කත්වා භූමත්ථරණවසෙන පන පරිභොගෙ නෙවත්ථි දොසො. තෙනාහ ‘‘සෙනාසනපරිභොගෙ පන අකප්පියචම්මං නාම නත්ථී’’ති. පාවාරෙන්ති සඤ්ඡාදෙන්ති සරීරං එතෙනාති පාවාරො. කොජවොති උද්දලොමිඑකන්තලොමිආදිකොජවත්ථරණං. සෙසන්ති භිසි නිසීදනං තිණසන්ථාරො පණ්ණසන්ථාරොති අවසිට්ඨං සෙනාසනං. තත්ථ භිසීති මඤ්චකභිසි වා පීඨකභිසි වා. නිසීදනන්ති සදසං වෙදිතබ්බං. තිණසන්ථාරොති යෙසං කෙසඤ්චි තිණානං සන්ථාරො. එස නයො පණ්ණසන්ථාරෙ. එත්ථ ච භිසි හෙට්ඨා වුත්තත්තා පාකටා. නිසීදනං නිසීදනසික්ඛාපදෙනෙව (පාචි. 531 ආදයො) පාකටං. තිණසන්ථාරපණ්ණසන්ථාරානි පන ලොකපසිද්ධානියෙව. තෙනෙවාහ ‘‘පාකටමෙවා’’ති.

නෙව උද්ධරෙය්‍ය, න උද්ධරාපෙය්‍යාති අත්තනා වා උද්ධරිත්වා පතිරූපෙ ඨානෙ න ඨපෙය්‍ය, පරෙන වා තථා න කාරෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘යථා ඨපිත’’න්තිආදි. තං ඨපෙන්තෙන ච ‘‘චතූසු පාසාණෙසූ’’තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 116) පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව අන්තොගෙහෙ අනොවස්සකෙ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ පන සෙනාසනං ඔවස්සති, ඡදනත්ථඤ්ච තිණං වා ඉට්ඨකා වා ආනීතා හොන්ති. සචෙ උස්සහති, ඡාදෙතබ්බං. නො චෙ සක්කොති, යො ඔකාසො අනොවස්සකො, තත්ථ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සබ්බම්පි ඔවස්සති, උස්සහන්තෙන අන්තොගාමෙ උපාසකානං ඝරෙ ඨපෙතබ්බං. සචෙ තෙපි ‘‘සඞ්ඝිකං නාම, භන්තෙ, භාරියං, අග්ගිදාහාදීනං භායාමා’’ති න සම්පටිච්ඡන්ති, අජ්ඣොකාසෙ පාසාණානං උපරි මඤ්චං ඨපෙත්වා සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව නික්ඛිපිත්වා තිණෙහි ච පණ්ණෙහි ච පටිච්ඡාදෙතබ්බං. යඤ්හි තත්ථ අඞ්ගමත්තම්පි අවසිස්සති, තං අඤ්ඤෙසං තත්ථ ආගතානං භික්ඛූනං උපකාරං භවිස්සතීති. උපචාරන්ති සබ්බපච්ඡිමසෙනාසනතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා.

අයමෙත්ථ ආපුච්ඡිතබ්බානාපුච්ඡිතබ්බවිනිච්ඡයො – (පාචි. අට්ඨ. 118) යා තාව භූමියං දීඝසාලා වා පණ්ණසාලා වා හොති, යං වා රුක්ඛත්ථම්භෙසු කතගෙහං උපචිකානං උට්ඨානට්ඨානං හොති, තතො පක්කමන්තෙන ආපුච්ඡිත්වාව පක්කමිතබ්බං. තස්මිඤ්හි කතිපයානි දිවසානි අජග්ගියමානෙ වම්මිකාව සන්තිට්ඨන්ති. යං පන පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං සිලුච්චයලෙණං වා සුධාලිත්තසෙනාසනං වා, යත්ථ උපචිකාසඞ්කා නත්ථි, තතො පක්කමන්තස්ස ආපුච්ඡිත්වාපි අනාපුච්ඡිත්වාපි ගන්තුං වට්ටති. තෙනාහ ‘‘යත්ථ පනා’’තිආදි. සචෙ තාදිසෙපි සෙනාසනෙ එකෙන පස්සෙන උපචිකා ආරොහන්ති, ආපුච්ඡිත්වාව ගන්තබ්බං. ආපුච්ඡනං පන වත්තන්ති ආපුච්ඡනං ගමිකවත්තං. ඉදඤ්ච ඉතිකත්තබ්බතාදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන වත්තභෙදදුක්කටන්ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.118) දස්සනත්ථං. කෙචි පන ‘‘දුක්කටන්ති දස්සනත්ථ’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති වත්තක්ඛන්ධකට්ඨකථාය ‘‘යං පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං, යත්ථ උපචිකානාරොහන්ති, තං අනාපුච්ඡන්තස්සාපි අනාපත්තී’’ති (චූළව. අට්ඨ. 360) වුත්තත්තා. ආපුච්ඡන්තෙන පන භික්ඛුම්හි (පාචි. අට්ඨ. 116) සති භික්ඛු ආපුච්ඡිතබ්බො, තස්මිං අසති සාමණෙරො, තස්මිං අසති ආරාමිකො, තස්මිම්පි අසති යෙන විහාරො කාරාපිතො, සො විහාරසාමිකො, තස්ස වා කුලෙ යො කොචි ආපුච්ඡිතබ්බො.

‘‘උපචාරෙ’’ති එතස්සෙව විවරණං ‘‘බහි ආසන්නෙ’’ති, විහාරස්ස බහි ආසන්නට්ඨානෙති අත්ථො. උපට්ඨානසාලාය වාති භොජනසාලායං වා. දුක්කටමෙවාති වුත්තප්පකාරඤ්හි දසවිධං සෙය්‍යං අන්තොගබ්භාදිම්හි ගුත්තට්ඨානෙ පඤ්ඤපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස යස්මා සෙය්‍යාපි සෙනාසනම්පි උපචිකාහි පලුජ්ජති, වම්මිකරාසියෙව හොති, තස්මා පාචිත්තියං වුත්තං. බහි පන උපට්ඨානසාලාදීසු පඤ්ඤපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස සෙය්‍යාමත්තමෙව නස්සෙය්‍ය ඨානස්ස අගුත්තතාය, න සෙනාසනං, තස්මා එත්ථ දුක්කටං වුත්තං. මඤ්චපීඨං පන යස්මා න සක්කා සහසා උපචිකාහි ඛායිතුං, තස්මා තං විහාරෙපි සන්ථරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං. විහාරූපචාරෙ පන තං විහාරචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා දිස්වාව පටිසාමෙන්ති.

උද්ධරණානි කත්වාති එත්ථ උද්ධරිත්වා ගච්ඡන්තෙන මඤ්චපීඨකවානං සබ්බං අපනෙත්වා (පාචි. අට්ඨ. 118) සංහරිත්වා චීවරවංසෙ ලග්ගෙත්වා ගන්තබ්බං. පච්ඡා ආගන්ත්වා වසනකභික්ඛුනාපි පුන මඤ්චපීඨං වා පඤ්ඤපෙත්වා සයිත්වා ගච්ඡන්තෙන තථෙව කාතබ්බං. අන්තොකුට්ටතො සෙය්‍යං බහිකුට්ටෙ පඤ්ඤපෙත්වා වසන්තෙන ගමනකාලෙ පුන ගහිතට්ඨානෙයෙව පටිසාමෙතබ්බං. උපරිපාසාදතො ඔරොපෙත්වා හෙට්ඨාපාසාදෙ වසන්තස්සාපි එසෙව නයො. රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙත්වාපි ගමනකාලෙ පුන ගහිතට්ඨානෙයෙව ඨපෙතබ්බං. උද්ධරාපෙත්වා ගමනෙපි එසෙව නයො. ආපුච්ඡිත්වා ගච්ඡන්තෙන පන ‘‘භික්ඛුම්හි සති භික්ඛු ආපුච්ඡිතබ්බො’’තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 116) හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ආපුච්ඡිත්වා ගන්තබ්බං.

දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘ජාන’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අනුට්ඨාපනීයො ‘අය’න්ති ජානන්තො’’ති අයං විසෙසො කුතො ලබ්භතීති ආහ ‘‘තෙනෙවස්සා’’තිආදි. නනු පදභාජනෙපි වුඩ්ඪභාවාදිජානනමෙව වුත්තං, න තු අනුට්ඨාපනීයභාවන්ති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘වුඩ්ඪො හී’’තිආදි. බහූපකාරතන්ති ‘‘භණ්ඩාගාරිකත්තාදිබහුඋපකාරභාවං’’. න කෙවලං ඉදමෙවාති ආහ ‘‘ගුණවිසිට්ඨතඤ්චා’’තිආදි, තෙන බහූපකාරත්තෙපි ගුණවිසිට්ඨත්තාභාවෙ, ගුණවිසිට්ඨත්තෙපි බහූපකාරත්තාභාවෙ දාතුං න වට්ටතීති දස්සෙති. ‘‘භණ්ඩාගාරිකස්ස බහූපකාරතං, ධම්මකථිකාදීනං ගුණවිසිට්ඨතඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.119-121) කෙචි. ධුවවාසත්ථායාති නිච්චවාසත්ථාය. සම්මන්නිත්වාති අපලොකනෙන කම්මෙන සම්මන්නිත්වා. කාමඤ්චෙත්ථ ගිලානස්සාපි සඞ්ඝොයෙව අනුච්ඡවිකං සෙනාසනං දෙති, ගිලානො පන අපලොකෙත්වා සඞ්ඝෙන අදින්නසෙනාසනොපි න පීළෙතබ්බො අනුකම්පිතබ්බොති දස්සෙතුං විසුං වුත්තො.

සමන්තා දියඩ්ඪො හත්ථොති මජ්ඣෙ පඤ්ඤත්තං මඤ්චපීඨං සන්ධාය වුත්තං. එකපස්සෙන චෙ පහොනකදිසා දිස්සති, තතො ගහෙතබ්බං. පාදධොවනපාසාණතොති ද්වාරෙ නික්ඛිත්තපාදධොවනපාසාණතො. නිසීදන්තස්ස වා නිපජ්ජන්තස්ස වා පාචිත්තියන්ති එත්ථ නිසීදනමත්තෙන, නිපජ්ජනමත්තෙනෙව වා පාචිත්තියං. පුනප්පුනං කරොන්තස්සාති උට්ඨායුට්ඨාය නිසීදතො වා නිපජ්ජතො වා.

සඞ්ඝිකෙ සඞ්ඝිකසඤ්ඤිවෙමතිකපුග්ගලිකසඤ්ඤීනං වසෙන තිකපාචිත්තියං වෙදිතබ්බං. තිකදුක්කටං පන පුග්ගලිකෙ සඞ්ඝිකසඤ්ඤිවෙමතිකඅඤ්ඤපුග්ගලිකසඤ්ඤීනං වසෙන. විහාරස්ස උපචාරෙති තස්ස බහි ආසන්නප්පදෙසෙ.

අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා

අනෙකකොට්ඨකානීති අනෙකද්වාරකොට්ඨකානි. ‘‘නික්ඛමාති වචනං සුත්වා අත්තනො රුචියා චෙ නික්ඛමති, අනාපත්තී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 126) වදන්ති.

තස්ස පරික්ඛාරනික්කඩ්ඪනෙති තස්ස සන්තකං යං කිඤ්චි පත්තචීවරපරිස්සාවනධම්මකරණමඤ්චපීඨභිසිබිබ්බොහනාදිභෙදං අන්තමසො රජනඡල්ලිපි අත්ථි, තස්ස පරික්ඛාරස්ස නික්කඩ්ඪනෙ. තඤ්චාති දුක්කටං පරාමසති. නික්කඩ්ඪාපනෙපි එසෙව නයො. ගාළ්හං බන්ධිත්වා ඨපිතෙසු පන එකාව ආපත්ති.

භණ්ඩනකාරකකලහකාරකමෙව සකලසඞ්ඝාරාමතො නික්කඩ්ඪිතුං ලභති. සො හි පක්ඛං ලභිත්වා සඞ්ඝම්පි භින්දෙය්‍ය. අලජ්ජිආදයො පන අත්තනො වසනට්ඨානතොයෙව නික්කඩ්ඪිතබ්බා. සකලසඞ්ඝාරාමතො නික්කඩ්ඪිතුං න වට්ටති. තෙනාහ ‘‘සකලසඞ්ඝාරාමතොපී’’තිආදි.

නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා

උපරිවෙහාසකුටියාති උපරිමතලෙ අසන්ථතපදරාය කුටියා. තෙනාහ ‘‘උපරි අච්ඡන්නතලායා’’තිආදි. යා හි කාචි උපරි අච්ඡන්නතලා ද්විභූමිකකුටිකා වා තිභූමිකාදිකුටිකා වා, සා ‘‘වෙහාසකුටී’’ති වුච්චති. ඉදඤ්හි වෙහාසකුටිලක්ඛණං. යදි එවං කස්මා පදභාජනෙ ‘‘මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස අසීසඝට්ටා’’ති (පාචි. 131) වුත්තන්ති ආහ ‘‘පදභාජනෙ පනා’’තිආදි. ඉධ අධිප්පෙතං කුටිං දස්සෙතුන්ති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ අධිප්පෙතං වෙහාසකුටිං දස්සෙතුං. මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්සාති පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස. සබ්බහෙට්ඨිමාහි තුලාහි සීසං න ඝට්ටෙතීති අසීසඝට්ටා. අඞ්ගෙ විජ්ඣිත්වාති අටනියො විජ්ඣිත්වා. පවෙසිතපාදකන්ති පවෙසිතපාදසිඛං. තස්මාති ‘‘භූමත්ථෙ වා’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. යස්මා ආහච්චපාදකාදීසු යථාවුත්තො අත්ථො හොති, තස්මාති වුත්තං හොති.

සහසාති අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා. අවෙහාසකුටිකායාති භූමියං කතපණ්ණසාලාදීසු, තත්ථ අනාපත්ති. න හි සක්කා තත්ථ පරස්ස පීළා කාතුං. සීසඝට්ටායාති යා සීසං ඝට්ටා හොති, තත්ථාපි අනාපත්ති. න හි සක්කා තත්ථ හෙට්ඨාපාසාදෙ අනොණතෙන විචරිතුං, තස්මා අසඤ්චරණට්ඨානත්තා පරපීළා න භවිස්සති. උපරිතලං වා පදරසඤ්චිතන්ති උපරිමතලං දාරුඵලකෙහි ඝනසන්ථතං. කිඤ්චි ගණ්හාති වාති උපරි නාගදන්තකාදීසු ලග්ගිතං චීවරාදිං යං කිඤ්චි ගණ්හාති වා. ලග්ගති වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පටිපක්ඛභූතා ආණි පටාණි. යස්සා දින්නාය නිසීදන්තෙපි පාදා න නිපතන්ති, එවංභූතා ආණි මඤ්චපීඨානං පාදසිඛාසු දින්නා හොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පාදසීසාන’’න්තිආදි.

වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

පිට්ඨසඞ්ඝාටස්සාති ද්වාරබන්ධස්ස. සාමන්තා අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො පදෙසොති යස්ස (පාචි. අට්ඨ. 135) වෙමජ්ඣෙ ද්වාරං හොති, උපරිභාගෙ ච උච්චා භිත්ති, තස්ස තීසු දිසාසු සාමන්තා අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො පදෙසො. ඛුද්දකස්ස පන විහාරස්ස ද්වීසු දිසාසු. තත්‍රාපි යං භිත්තිං විවරියමානං කවාටං ආහනති, සා අපරිපුණ්ණූපචාරාපි හොති. සචෙ පන ද්වාරස්ස අධොභාගෙපි ලෙපොකාසො අත්ථි, තම්පි ලිම්පිතුං වට්ටති. අග්ගළට්ඨපනායාති එත්ථ අග්ගළසද්දෙන තංසම්බන්ධතො ද්වාරඵලකසහිතං ද්වාරබන්ධනං අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘සකවාටකස්සා’’තිආදි. ‘‘නිච්චලභාවත්ථායා’’ති ඉමිනා තඤ්ච ඛො ඨපනං ඉධ නිච්චලභාවෙනාති දස්සෙති. කො පනෙත්ථ අධිප්පායොති ආහ ‘‘කවාටඤ්හී’’තිආදි. කම්පතීති චලති. යාව ද්වාරකොසා අග්ගළට්ඨපනාය පුනප්පුනං ලිම්පිතබ්බො වා ලෙපාපෙතබ්බො වාති අග්ගළට්ඨපනත්ථාය යාව ද්වාරකොසා පුනප්පුනං අත්තනා ලිම්පිතබ්බො වා, පරෙහි ලෙපාපෙතබ්බො වාති අත්ථො.

නනු චායමත්ථො නෙව මාතිකායං, න පදභාජනෙ වුත්තො, අථ කුතො දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. කිඤ්චාපීති යදිපි. අට්ඨුප්පත්තියන්ති සික්ඛාපදස්ස නිදානෙ. අධිකාරතොති අනුවත්තනතො. ආලොකං සන්ධෙති පිධෙතීති ආලොකසන්ධි. තෙනාහ ‘‘ආලොකසන්ධීති වාතපානකවාටකා වුච්චන්තී’’ති. තත්ථ වාතපානකවාටකාති වාතපානඵලකා. අනුඤ්ඤාතප්පදෙසතො පන අඤ්ඤත්ථ පුනප්පුනං විලිම්පිතුං වා විලිම්පාපෙතුං වා න වට්ටති. ‘‘මත්තිකාය කත්තබ්බකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා පුන චතුත්ථලෙපෙ දින්නෙ පාචිත්තිය’’න්ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.135) කෙචි. ‘‘පුනප්පුනං ලෙපදානස්ස වුත්තප්පමාණතො අඤ්ඤත්ථ පටික්ඛිත්තමත්තං ඨපෙත්වා පාචිත්තියස්ස අවුත්තත්තා දුක්කට’’න්ති අපරෙ.

අධිට්ඨාතබ්බන්ති සංවිධාතබ්බං. අප්පහරිතෙති එත්ථ අප්පසද්දො ‘‘අප්පිච්ඡො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.252, 336; සං. නි. 2.148) විය අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අහරිතෙ’’ති. සාලිවීහිආදි (සාරත්ථ. ටී. 2.30) පුබ්බණ්ණං ‘‘පුරක්ඛතං සස්සඵල’’න්ති කත්වා, තබ්බිපරියායතො මුග්ගමාසාදි අපරණ්ණං. වුත්තන්ති වපිතං. ‘‘තස්මිං ඨත්වා අධිට්ඨහන්තො දුක්කටං ආපජ්ජතී’’ති ඉමිනා යස්මිං පදෙසෙ සමන්තා වුත්තප්පමාණෙ පරිච්ඡෙදෙ පුබ්බණ්ණාදීනි න සන්ති, තත්ථ විහාරො කාරෙතබ්බො. යත්ථ පන සන්ති, තත්ථ කාරාපෙතුං න වට්ටතීති දස්සෙති. තථෙවාති මුඛවට්ටිඅන්තෙන. තස්මිං ඨාතබ්බං පතන්තස්ස විහාරස්ස අපතනොකාසත්තා, තස්ස භික්ඛුනො උපරි න පතෙය්‍යාති අධිප්පායො. යථාපරිච්ඡින්නස්ස පන ඔකාසස්ස අබ්භන්තරං විහාරස්ස පතන්තස්ස ඔකාසො හොතීති අප්පහරිතෙපි තස්මිං ඨත්වා අධිට්ඨාතුං න ලභති. තෙනාහ ‘‘තස්ස අන්තො අහරිතෙපි ඨාතුං න ලභතී’’ති.

තතො චෙ උත්තරීති තිණ්ණං මග්ගානං වා පරියායානං වා උපරි චතුත්ථෙ මග්ගෙ වා පරියායෙ වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මග්ගෙන ඡාදියමානෙ’’තිආදි. තත්ථ මග්ගෙන ඡාදියමානෙති අපරික්ඛිපිත්වා උජුකමෙව ඡාදියමානෙ. පරියායෙනාති පරික්ඛෙපෙන. තත්ථ මග්ගෙන ඡාදනං ඉට්ඨකසිලාසුධාහි ලබ්භති, පරියායෙන ඡාදනං තිණපණ්ණෙහීති ආහ ‘‘ඉට්ඨකසිලාසුධාහී’’තිආදි. තස්මා යථා ඉච්ඡති, තථා ද්වෙ මග්ගෙ වා ද්වෙ පරියායෙ වා අධිට්ඨහිත්වා තතියං මග්ගං වා පරියායං වා ‘‘එවං ඡාදෙහී’’ති ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බං. සචෙ න පක්කමති, තුණ්හීභාවෙන ඨාතබ්බං. සබ්බම්පි චෙතං ඡදනං ඡදනූපරි වෙදිතබ්බං. උපරූපරිඡන්නො හි විහාරො චිරං අනොවස්සකො හොතීති මඤ්ඤමානා එවං ඡාදෙන්ති. තිණමුට්ඨිගණනායාති තිණකරළගණනාය.

තිකපාචිත්තියන්ති අතිරෙකද්වත්තිපරියායෙ අතිරෙකසඤ්ඤිවෙමතිකඌනකසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. සෙතවණ්ණාදිකරණෙති සෙතවණ්ණකාළවණ්ණගෙරුකපරිකම්මමාලාකම්මලතාකම්මමකරදන්තකපඤ්චපටිකානං කරණෙ. ලෙණගුහාතිණකුටිකාදීසූති එත්ථ ලෙණන්ති ද්වාරබද්ධං. ගුහාති කෙවලා පබ්බතගුහා. තිණකුටිකා පාකටා එව.

මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

එකස්මිං ඝටෙ එකාව ආපත්තීති එකස්මිං උදකඝටෙ එකාව ආපත්ති. එස නයො සබ්බභාජනෙසු. විච්ඡින්දන්තස්සාති ධාරං විච්ඡින්දන්තස්ස. එකෙකං පක්ඛිපන්තස්සාති එකෙකං තිණං වා පණ්ණං වා මත්තිකං වා අඤ්ඤං වා කට්ඨගොමයාදිං පක්ඛිපන්තස්ස. පරියාදානන්ති ඛයං.

‘‘පදීපෙ (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.140) පතිත්වා පටඞ්ගාදිපාණකා මරිස්සන්තී’’ති ජානන්තස්සාපි කුසලචිත්තෙන පදීපුජ්ජලනං විය ‘‘සිඤ්චනෙන පාණකා මරිස්සන්තී’’ති පුබ්බභාගෙ ජානන්තස්සාපි ‘‘ඉදං ජලං සිඤ්චාමී’’ති සිඤ්චන්තස්ස වධකචිත්තං න හොතීති ආහ ‘‘විනා වධකචෙතනායා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා ‘‘පණ්ණත්තිවජ්ජ’’න්ති ඉදම්පි සමත්ථිතං හොති. තිචිත්තන්ති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතවසෙන තිචිත්තං. තථා හි පණ්ණත්තිං මද්දිත්වා සිඤ්චන්තස්ස වා සිඤ්චාපෙන්තස්ස වා අකුසලචිත්තෙන හොති, ‘‘ආසනං ධොවිස්සාමී’’ති චිත්තෙන ධොවනත්ථං සිඤ්චන්තස්ස වා සිඤ්චාපෙන්තස්ස වා කුසලචිත්තෙන හොති, පණ්ණත්තිං අජානතා අරහතා සිඤ්චනාදිකරණෙ අබ්‍යාකතචිත්තෙන හොතීති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතචිත්තවසෙන තිචිත්තං හොති.

සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භූතගාමවග්ගො දුතියො.