1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘භවන්තී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.90) ඉමිනා විරුළ්හමූලෙ නීලභාවං ආපජ්ජිත්වා වඩ්ඪමානකෙ තරුණගච්ඡෙ දස්සෙති. ‘‘අහෙසු’’න්ති ඉමිනා පන වඩ්ඪිත්වා ඨිතෙ මහන්තෙ රුක්ඛගච්ඡාදිකෙ දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ජායන්තී’’තිආදි. එත්ථ ච ‘‘භවන්තී’’ති ඉමස්ස විවරණං ‘‘ජායන්ති වඩ්ඪන්තී’’ති, ‘‘අහෙසු’’න්ති ඉමස්ස ‘‘ජාතා වඩ්ඪිතා’’ති. ගාමොති සමූහො. පතිට්ඨිතහරිතතිණරුක්ඛාදීනන්ති භූමියං පතිට්ඨිතස්ස හරිතතිණස්ස චෙව හරිතරුක්ඛාදීනඤ්ච. ආදිසද්දෙන ඔසධිගච්ඡලතාදයො වෙදිතබ්බා. නිමිත්තත්ථෙ ච භුම්මං. යො අත්ථො සම්පජ්ජති, තමාහ ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතායා’’තිආදිනා.

නනු ච රුක්ඛාදයො චිත්තරහිතතාය න ජීවා, චිත්තරහිතතා ච පරිඵන්දාභාවතො, ඡින්නෙපි විරුහනතො, විසදිසජාතිකභාවතො, චතුයොනියං අපරියාපන්නතො ච වෙදිතබ්බා, වුඩ්ඪි පන පවාළසිලාලවණානම්පි විජ්ජතීති න තෙසං ජීවභාවෙ කාරණං, විසයග්ගහණඤ්ච නෙසං පරිකප්පනාමත්තං සුපනං විය චිඤ්චාදීනං, තථා දොහළාදයො, අථ කස්මා භූතගාමස්ස පාතබ්‍යතාය පාචිත්තියං ඉච්ඡිතන්ති? සමණඅසාරුප්පතො, තන්නිස්සිතසත්තානුරක්ඛණතො ච. තෙනෙවාහ ‘‘ජීවසඤ්ඤිනො හි මොඝපුරිසා මනුස්සා රුක්ඛස්මි’’න්තිආදි (පාචි. 89). සාසපබීජකසෙවාලම්පීති සාසපබීජකසඞ්ඛාතං සෙවාලම්පි, සාසපසෙවාලං, බීජකසෙවාලම්පීති අත්ථො. තත්ථ සාසපසෙවාලො නාම සාසපමත්තො ඛුද්දකසෙවාලො. බීජකසෙවාලො නාම උපරි ඛුද්දකපත්තො හෙට්ඨා ඛුද්දකමූලො සෙවාලො.

මූලබීජඛන්ධබීජඵළුබීජඅග්ගබීජබීජබීජානන්ති එත්ථ මූලමෙව බීජං මූලබීජං. එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ මූලබීජං හලිද්දිආදිකං. ඛන්ධබීජං අස්සත්ථාදිකං. ඵළුබීජං උච්ඡුආදිකං. අග්ගබීජං හිරිවෙරාදිකං. බීජංබීජං පුබ්බණ්ණාදිකං. භාජනගතන්ති සරාවාදිභාජනගතං. නික්ඛන්තං මූලමත්තං එතස්මාති නික්ඛන්තමූලමත්තං. මත්ත සද්දෙන චෙත්ථ පණ්ණස්ස නික්ඛමනං පටික්ඛිපති. එස නයො නික්ඛන්තඅඞ්කුරමත්තන්ති එත්ථාපි. සචෙ පන මූලඤ්ච පණ්ණඤ්ච නිග්ගතං, භූතගාමසඞ්ඛං ගච්ඡති. විදත්ථිමත්තා පත්තවට්ටි නිග්ගච්ඡතීති විදත්ථිමත්තා අනීලවණ්ණා පත්තවට්ටි නික්ඛමති. තෙනාහ ‘‘නික්ඛන්තෙ’’තිආදි. හරිතො න හොතීති නීලවණ්ණො න හොති. මුග්ගාදීනං පන පණ්ණෙසු උට්ඨිතෙසු, වීහිආදීනං වා අඞ්කුරෙ හරිතෙ භූතගාමසඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. එස නයො අම්බට්ඨිආදීසු.

භූතගාමබීජගාමෙති එත්ථ භූතගාමතො වියොජිතං විරුහනසමත්ථමෙව මූලබීජාදිකං බීජගාමො නාමාති වෙදිතබ්බං. උභයත්ථාති භූතගාමබීජගාමෙසු. අතථාසඤ්ඤිස්සාති අභූතගාමාබීජගාමසඤ්ඤිස්ස. කො පන වාදො අභූතගාමාබීජගාමෙසු අභූතගාමාබීජගාමසඤ්ඤිස්ස. අසඤ්චිච්චාති පාසාණරුක්ඛාදීනි වා පවට්ටෙන්තස්ස, සාඛං වා කඩ්ඪන්තස්ස, කත්තරදණ්ඩෙන වා භූමිං පහරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස තිණානි කුප්පන්ති. තානි තෙන ‘‘විකොපෙස්සාමී’’ති එවං සඤ්චිච්ච අවිකොපිතත්තා අසඤ්චිච්ච විකොපිතානි නාම හොන්ති. ඉති අසඤ්චිච්ච විකොපෙන්තස්ස අනාපත්ති.

අසතියාති අඤ්ඤවිහිතො කෙනචි සද්ධිං කිඤ්චි කථෙන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙන වා හත්ථෙන වා තිණං වා ලතං වා විකොපෙන්තො තිට්ඨති, එවං අසතියා විකොපෙන්තස්ස අනාපත්ති.

අජානිත්වාති එත්ථ අබ්භන්තරෙ ‘‘බීජගාමො’’ති වා ‘‘භූතගාමො’’ති වා න ජානාති, ‘‘විකොපෙමී’’ති පන ජානාති. එවං තිණෙ වා පලාලපුඤ්ජෙ වා ඛණිත්තිං වා කුදාලං වා සඞ්ගොපනත්ථාය ඨපෙති, ඩය්හමානහත්ථො වා අග්ගිං පාතෙති. තත්‍ර චෙ තිණානි ඡිජ්ජන්ති වා ඩය්හන්ති වා, එවං අජානිත්වා විකොපෙන්තස්ස අනාපත්ති.

යෙන කෙනචි අග්ගිනාති කට්ඨග්ගිගොමයග්ගිආදීසු යෙන කෙනචි අග්ගිනා, අන්තමසො ලොහඛණ්ඩෙනපි ආදිත්තෙන. ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාවාති යාය කායචි භාසාය ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව. එව-සද්දෙන පඨමං අග්ගිනා ඵුසිත්වා පච්ඡා ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්තුං න වට්ටතී’’ති දස්සෙති. ‘‘පඨමං අග්ගිං නික්ඛිපිත්වා තං අනුද්ධරිත්වාව ‘කප්පිය’න්ති වුත්තෙ පන වට්ටතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.93) වදන්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. තථෙවාති ‘කප්පිය’න්ති වත්වාව. අස්සමහිංසසූකරමිගගොරූපානං පන ඛුරා අතිඛිණා, තස්මා තෙහි න කාතබ්බං, කතම්පි අකතං හොතීති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා ගොමහිංසාදීනං ඛුරෙ’’ති. හත්ථිනඛා පන ඛුරා න හොන්ති, තස්මා තෙහි වට්ටති. තිරච්ඡානානන්ති සීහබ්‍යග්ඝදීපිමක්කටානං, සකුන්තානඤ්ච. තෙසඤ්හි නඛා තිඛිණා හොන්ති, තස්මා තෙහි කාතබ්බං. ‘‘අන්තමසො ඡින්දිත්වා ආහටෙනපී’’ති ඉමිනා යෙහි කාතුං වට්ටති, තෙහි තත්ථජාතකෙහි කාතබ්බන්ති එත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. ‘‘සත්ථෙ වුත්තනයෙනෙවා’’ති ඉමිනා ඡෙදං වා වෙධං වා දස්සෙන්තෙන ‘‘කප්පියන්ති වත්වාවා’’ති වුත්තමතිදිසති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ‘‘කප්පියන්ති වත්වාව කාතබ්බ’’න්තිආදිනා කප්පියං කරොන්තෙන කත්තබ්බාකාරමෙව දස්සිතං, තථාපි භික්ඛුනා ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති වුත්තෙයෙව අනුපසම්පන්නෙන ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වා අග්ගිපරිජිතාදි කාතබ්බන්ති ගහෙතබ්බං. අවචනං පන ‘‘පුනපි කප්පියං කරොහීති කාරෙත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති පඨමමෙව වුත්තත්තා.

එකස්මිං…පෙ… කප්පියෙ කතෙ සබ්බං කතං හොතීති එකංයෙව ‘‘කප්පියං කරොමී’’ති අධිප්පායෙනපි කප්පියෙ කතෙ එකාබද්ධත්තා සබ්බං කතං හොති. දාරුකං විජ්ඣතීති ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා විජ්ඣති වා විජ්ඣාපෙති වා, වට්ටතියෙව. භත්තසිත්ථෙ විජ්ඣතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තං විජ්ඣති, න වට්ටතීති වල්ලිආදීනං භාජනගතිකත්තාති අධිප්පායො. භින්දාපෙත්වා කප්පියං කාරෙතබ්බන්ති බීජතො මුත්තස්ස කටාහස්ස භාජනගතිකත්තා වුත්තං. අබීජන්ති අඞ්කුරජනනසමත්ථබීජරහිතතරුණම්බඵලාදි. තෙනාහ ‘‘යං පන ඵලං තරුණං හොති, අබීජ’’න්ති. නිබ්බත්තබීජං නාම බීජං නිබ්බත්තෙත්වා විසුං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං සක්කුණෙය්‍යං අම්බපනසාදිඵලං. තෙනාහ ‘‘බීජං අපනෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. තත්ථ කප්පියකරණකිච්චං නත්ථි, සයමෙව කප්පියානීති අධිප්පායො.

භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.