1. මුසාවාදවග්ගො

1. මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

සම්පජානමුසාවාදෙති එත්ථ මුසාති අභූතං අතච්ඡං වත්ථු, වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපනං, සම්පජානස්ස මුසාවාදො සම්පජානමුසාවාදො, තස්මිං සම්පජානමුසාවාදෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ’’තිආදි. සො ච පන මුසාවාදො පුබ්බභාගක්ඛණෙ, තඞ්ඛණෙ ච විජානන්තස්ස හොති ‘‘පුබ්බෙවස්ස හොති ‘මුසා භණිස්ස’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘මුසා භණාමී’’’ති (පාචි. 4) වුත්තත්තාති ආහ ‘‘පුබ්බෙපි ජානිත්වා වචනක්ඛණෙපි ජානන්තස්සා’’ති. එතඤ්හි ද්වයං අඞ්ගභූතං, ඉතරං පන හොතු වා, මා වා, අකාරණමෙතං. නනු චෙතං භණනමෙව ඤායතීති ආහ ‘‘භණනඤ්ච නාමා’’තිආදි. අභූතස්සාති අතච්ඡස්ස.

හත්ථකං සක්‍යපුත්තන්ති එත්ථ හත්ථකොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. සක්‍යානං පුත්තොති සක්‍යපුත්තො. බුද්ධකාලෙ කිර සක්‍යකුලතො අසීති පුරිසසහස්සානි පබ්බජිංසු, තෙසං සො අඤ්ඤතරො. අවජානිත්වා පටිජානනාදිවත්ථුස්මින්ති එත්ථ අවජානිත්වා පටිජානනං නාම තිත්ථියෙහි සද්ධිං කථෙන්තො අත්තනො වාදෙ කඤ්චි දොසං සල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘නායං මම වාදො’’ති අවජානිත්වා පුන කථෙන්තො කථෙන්තො නිද්දොසතං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘මමෙව අයං වාදො’’ති පටිජානාති. ආදිසද්දෙන පටිජානිත්වා අවජානනං, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණං, සම්පජානමුසාභාසනං, සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදකරණඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. ඉදානි ආපත්තිභෙදදස්සනත්ථං ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනත්ථ’’න්තිආදි වුත්තං.

අනුපධාරෙත්වා සහසා භණන්තස්සාති අවීමංසිත්වා වෙගෙන දිට්ඨම්පි ‘‘අදිට්ඨං මෙ’’තිආදිනා භණන්තස්ස. ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං භණන්තස්සාති යො මන්දත්තා මොමූහත්තා පක්ඛලන්තො ‘‘චීවර’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘චීර’’න්තිආදීනි භණති, අයං ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං භණති නාම. යො පන සාමණෙරෙන ‘‘අපි, භන්තෙ, මය්හං උපජ්ඣායං පස්සිත්ථා’’ති වුත්තො කෙළිං කුරුමානො ‘‘තව උපජ්ඣායො දාරුසකටං යොජෙත්වා ගතො භවිස්සතී’’ති වා සිඞ්ගාලසද්දං සුත්වා ‘‘කස්සායං සද්දො’’ති වුත්තො ‘‘මාතුයා තෙ යානෙන ගච්ඡන්තියා කද්දමෙ ලග්ගචක්කං උද්ධරන්තානං අයං සද්දො’’ති වා එවං නෙව දවා, න රවා අඤ්ඤං භණති, සො ආපත්තිං ආපජ්ජතියෙව. අඤ්ඤා පූරණකථා නාම හොති – එකො ගාමෙ ථොකං තෙලං ලභිත්වා විහාරං ආගතො සාමණෙරං භණති ‘‘ත්වං අජ්ජ කුහිං ගතො, ගාමො එකතෙලො අහොසී’’ති වා, පච්ඡිකාය ඨපිතං පූවඛණ්ඩං ලභිත්වා ‘‘අජ්ජ ගාමෙ පච්ඡිකාහි පූවෙ චාරෙසු’’න්ති වා, අයං මුසාවාදොව හොති. විසංවාදනපුරෙක්ඛාරතාති විසං වාදෙන්ති එතෙනාති විසංවාදනං, වඤ්චනාධිප්පායවසප්පවත්තං චිත්තං, තස්ස පුරෙක්ඛාරතා විසංවාදනපුරෙක්ඛාරතා, විසංවාදනචිත්තස්ස පුරතො කරණන්ති අත්ථො.

මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඔමසවාදෙති ඛුංසනගරහණවචනෙ. යස්මා පන තං නෙව කණ්ණසුඛං, න හදයසුඛං, තස්මා තෙන කණ්ණඤ්චෙව හදයඤ්ච විජ්ඣතීති ආහ ‘‘ඔවිජ්ඣනවචනෙ’’ති, ජාතිආදීහි ඝටෙත්වා වචනෙති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘ජාතිනාමා’’තිආදි. තත්ථ ජාති නාම බ්‍රාහ්මණාදි උක්කට්ඨා චෙව චණ්ඩාලාදි හීනා ච ජාති. නාමං නාම අවකණ්ණකාදි හීනඤ්චෙව බුද්ධරක්ඛිතාදි උක්කට්ඨඤ්ච නාමං. ගොත්තං නාම කොසියාදි හීනඤ්චෙව ගොතමාදි උක්කට්ඨඤ්ච ගොත්තං. කම්මං නාම පුප්ඵඡඩ්ඩකාදි හීනඤ්චෙව කසිවණිජ්ජාදි උක්කට්ඨඤ්ච කම්මං. සිප්පං නාම නළකාරාදි හීනඤ්චෙව මුද්දාගණනාදි උක්කට්ඨඤ්ච සිප්පං. ආබාධො නාම සබ්බොපි රොගො හීනොයෙව. අථ වා මධුමෙහො උක්කට්ඨො, සෙසො හීනොති වෙදිතබ්බො. ලිඞ්ගං නාම අතිදීඝාදි හීනඤ්චෙව නාතිදීඝාදි උක්කට්ඨඤ්ච ලිඞ්ගං. කිලෙසො නාම රාගාදිකො සබ්බොපි කිලෙසො. ආපත්ති නාම සොතාපත්තාදිකා උක්කට්ඨා චෙව පාරාජිකාදි අනුක්කට්ඨා ච ආපත්ති. අක්කොසො නාම ‘‘ඔට්ඨොසී’’තිආදිකො හීනො චෙව ‘‘පණ්ඩිතොසී’’තිආදිකො (පාචි. 15) උක්කට්ඨො ච අක්කොසො.

යථා තථාති පාළිආගතානාගතපදානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන. ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ ඨපෙත්වා භික්ඛුං භික්ඛුනිආදයො සබ්බෙ සත්තා අනුපසම්පන්නට්ඨානෙ ඨිතාති ආහ ‘‘ඉධ චා’’තිආදි. දවකම්‍යතා නාම කෙළිහසාධිප්පායතා. සබ්බත්ථාති උපසම්පන්නානුපසම්පන්නෙසු චෙව පාළිආගතානාගතපදෙසු චාති සබ්බත්ථ. අත්ථධම්මඅනුසාසනිපුරෙක්ඛාරානන්ති එත්ථ ‘‘චණ්ඩාලොසී’’තිආදිකාය පාළියා අත්ථං වණ්ණෙන්තො අත්ථපුරෙක්ඛාරො නාම. පාළිං වාචෙන්තො ධම්මපුරෙක්ඛාරො නාම. අනුසිට්ඨියං ඨත්වා ‘‘ඉදානිපි චණ්ඩාලොසි, පාපං මා අකාසි. මා තමොතමපරායණො අහොසී’’තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 35) නයෙන කථෙන්තො අනුසාසනිපුරෙක්ඛාරො නාමාති වෙදිතබ්බො.

ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා

භික්ඛුපෙසුඤ්ඤෙති පිසතීති පිසුණා, යාය වාචාය සමග්ගෙ සත්තෙ අවයවභූතෙ වග්ගෙ භින්නෙ කරොති, සා වාචා පිසුණා, පිසුණා එව පෙසුඤ්ඤං, තාය වාචාය සමන්නාගතො පිසුණො, තස්ස කම්මං පෙසුඤ්ඤං, භික්ඛුස්ස පෙසුඤ්ඤං භික්ඛුපෙසුඤ්ඤං, තස්මිං භික්ඛුපෙසුඤ්ඤෙ, භික්ඛුතො සුත්වා භික්ඛුනා, භික්ඛුස්ස වා උපසංහටපෙසුඤ්ඤෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජාතිආදීහී’’තිආදි. තඤ්ච ඛො ද්වීහි කාරණෙහි උපසංහරතීති ආහ ‘‘භික්ඛුනො පියකම්‍යතාය වා’’තිආදි. තත්ථ භික්ඛුනො පියකම්‍යතායාති යස්ස තං භාසති, තස්ස භික්ඛුනො ‘‘එවමහං එතස්ස පියො භවිස්සාමී’’ති අත්තනො පියභාවං පත්ථයමානතාය. භෙදාධිප්පායෙනාති ‘‘එවමයං තෙන සද්ධිං භිජ්ජිස්සතී’’ති පරස්ස පරෙන භෙදං ඉච්ඡන්තෙන. අථ වා පියසුඤ්ඤකරණතො පෙසුඤ්ඤං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.36) නිරුත්තිනයෙන, යාය වාචාය යස්ස තං භාසති, තස්ස හදයෙ අත්තනො පියභාවං, පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං කරොති, සා වාචා, ‘‘භික්ඛුස්ස පෙසුඤ්ඤං භික්ඛුපෙසුඤ්ඤ’’න්තිආදිනා එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘ජාතිආදීහි අක්කොසවත්ථූහී’’තිආදිනා වුත්තනයෙන.

පාළිමුත්තකඅක්කොසූපසංහාරෙති ‘‘චොරොසී’’තිආදිනා අක්කොසස්ස උපසංහාරෙ. ‘‘අනක්කොසවත්ථුභූතං පන පෙසුඤ්ඤකරං තස්ස කිරියං, වචනං වා පියකම්‍යතාය උපසංහරන්තස්ස කිඤ්චාපි ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්ති න දිස්සති, තථාපි දුක්කටෙන භවිතබ්බ’’න්ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.36) වදන්ති. පාපගරහිතාය වදන්තස්සාති එකං අක්කොසන්තං, එකඤ්ච ඛමන්තං දිස්වා ‘‘අහො නිල්ලජ්ජො, ඊදිසම්පි නාම භවන්තං පුන වත්තබ්බං මඤ්ඤිස්සතී’’ති එවං කෙවලං පාපගරහිතාය භණන්තස්ස.

පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා

පදසො ධම්මං වාචෙය්‍යාති එකතො පදං පදං ධම්මං වාචෙය්‍ය, කොට්ඨාසං කොට්ඨාසං වාචෙය්‍යාති අත්ථො. යස්මා න කෙවලං තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හධම්මංයෙව පදසො වාචෙන්තස්ස ආපත්ති, තස්මා ‘‘සඞ්ගීතිත්තයං අනාරුළ්හම්පී’’තිආදි වුත්තං. ආදි-සද්දෙන (පාචි. අට්ඨ. 45) සීලූපදෙස ධුතඞ්ගපඤ්හආරම්මණකථා බුද්ධිකදණ්ඩකඤ්ඤාණවත්ථුඅසුභකථාදීනං ගහණං. මෙණ්ඩකමිලින්දපඤ්හෙසු ථෙරස්ස සකප්පටිභානෙ අනාපත්ති. යං රඤ්ඤො සඤ්ඤාපනත්ථං ආහරිත්වා වුත්තං, තත්ථ ආපත්ති. වණ්ණපිටකඅඞ්ගුලිමාලපිටකරට්ඨපාලගජ්ජිතආළවකගජ්ජිතගූළ්හමග්ගගූළ්හවෙස්සන්තරගූළ්හවිනයවෙදල්ලපිටකාදීනි පන අබුද්ධවචනානියෙව.

යස්මා පන තං පදං චතුබ්බිධං හොති, තස්මා තං දස්සෙතුං ‘‘පදානුපදඅන්වක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනෙසූ’’ති වුත්තං. තත්ථ පදන්ති එකො ගාථාපාදො අධිප්පෙතො. අනුපදන්ති දුතියපාදො. අන්වක්ඛරන්ති එකෙකං අක්ඛරං. අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිමබ්‍යඤ්ජනෙන සදිසං පච්ඡාබ්‍යඤ්ජනං. යං කිඤ්චි වා එකං අක්ඛරං අන්වක්ඛරං. අක්ඛරසමූහො අනුබ්‍යඤ්ජනං. අක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනසමූහො පදං. පඨමං පදං පදමෙව, දුතියං අනුපදන්ති එවමෙත්ථ නානාකරණං වෙදිතබ්බං. එතෙසු පදාදීසු යං කඤ්චි කොට්ඨාසං භික්ඛුඤ්ච භික්ඛුනිඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසපුග්ගලෙහි සද්ධිං එකතො භණන්තස්ස පදාදිගණනාය පාචිත්තියන්ති සම්බන්ධො.

එත්ථ ගාථාබන්ධෙසු (පාචි. අට්ඨ. 45) තාව ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1, 2) එකමෙකං පදං සාමණෙරෙන සද්ධිං එකතො ආරභිත්වා එකතොයෙව නිට්ඨාපෙන්තස්ස පදගණනාය පාචිත්තියං. ථෙරෙන ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති වුත්තෙ තං පදං අපාපුණිත්වා ‘‘මනොසෙට්ඨා මනොමයා’’ති වචනකාලෙ පත්තෙන සාමණෙරෙන එකතො භණන්තස්ස අනුපදගණනාය. ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්තිආදි (ම. නි. 1.353, 356) වචනකාලෙ තෙන සද්ධිං ‘‘රූ’’ කාරමත්තමෙව වාචෙන්තස්ස අන්වක්ඛරගණනාය. එස නයො ගාථාබන්ධෙපි. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං, වෙදනා අනිච්චා’’ති (ම. නි. 1.353, 356) ඉමං සුත්තං වාචයමානො ථෙරෙන ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්ති වුච්චමානෙ සාමණෙරො සීඝපඤ්ඤතාය ‘‘වෙදනා අනිච්චා’’ති ඉමං අනිච්චපදං ථෙරස්ස ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්ති එතෙන අනිච්චපදෙන සද්ධිං එකතො භණන්තො වාචං නිච්ඡාරෙති, එවං වාචෙන්තස්ස අනුබ්‍යඤ්ජනගණනාය පාචිත්තියන්ති වෙදිතබ්බං.

තිකපාචිත්තියන්ති අනුපසම්පන්නෙ අනුපසම්පන්නසඤ්ඤිවෙමතිකඋපසම්පන්නසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං එකතො උද්දෙසග්ගහණෙ එකතො භණන්තස්ස අනාපත්තීති සම්බන්ධො. එස නයො ‘‘සජ්ඣායකරණෙ, තස්ස සන්තිකෙ උද්දෙසග්ගහණෙ’’ති එත්ථාපි. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – උපසම්පන්නො ච අනුපසම්පන්නො ච නිසීදිත්වා උද්දිසාපෙන්ති. ආචරියො ‘‘නිසින්නානං භණාමී’’ති තෙහි සද්ධිං එකතො වදති, ආචරියස්සෙව ආපත්ති. අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං ගණ්හන්තස්ස අනාපත්ති. ද්වෙපි ඨිතා ගණ්හන්ති, එසෙව නයො. දහරභික්ඛු නිසින්නො, සාමණෙරො ඨිතො, ‘‘නිසින්නස්ස භණාමී’’ති භණතො අනාපත්ති. සචෙ දහරො තිට්ඨති, ඉතරො නිසීදති, ‘‘ඨිතස්ස භණාමී’’ති භණතොපි අනාපත්ති. සචෙ බහූනං භික්ඛූනං අන්තරෙ එකො සාමණෙරො නිසින්නො හොති, තස්මිං නිසින්නෙ පදසො ධම්මං වාචෙන්තස්ස අචිත්තකා ආපත්ති. සචෙ සාමණෙරො උපචාරං මුඤ්චිත්වා ඨිතො වා නිසින්නො වා හොති, යෙසං වාචෙති, තෙසු අපරියාපන්නත්තා එකෙන දිසාභාගෙන පලායනකගන්ථං නාම ගණ්හාතීති සඞ්ඛං ගච්ඡති, තස්මා අනාපත්ති.

සජ්ඣායකරණෙති අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං එකතො සජ්ඣායකරණෙ. තස්ස සන්තිකෙ උද්දෙසග්ගහණෙති අනුපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ උද්දෙසග්ගහණෙ. යෙභුය්‍යෙන පගුණගන්ථං භණන්තස්සාති සචෙ එකගාථාය එකො පාදො නාගච්ඡති, අවසෙසා ආගච්ඡන්ති, අයං යෙභුය්‍යෙන පගුණගන්ථො නාම. එතෙන නයෙන සුත්තෙපි වෙදිතබ්බො, තං භණන්තස්ස. ඔසාරෙන්තස්ස චාති පරිසාමජ්ඣෙ සුත්තං උච්චාරෙන්තස්ස ච.

පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඉධ ‘‘භික්ඛුං ඨපෙත්වා අවසෙසො අනුපසම්පන්නො නාමා’’ති (පාචි. 52) වචනතො තිරච්ඡානගතොපි අනුපසම්පන්නොයෙව, සො ච ඛො න සබ්බො, මෙථුනධම්මාපත්තියා වත්ථුභූතොවාති ආහ ‘‘අන්තමසො’’තිආදි. තස්ස ච පරිච්ඡෙදො මෙථුනධම්මාපත්තියා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. දිරත්තතිරත්තන්ති එත්ථ දිරත්තවචනෙන න කොචි විසෙසත්ථො ලබ්භති, කෙවලං ලොකවොහාරවසෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය, මුඛාරුළ්හතාය එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ද්වින්නං වා තිණ්ණං වා රත්තීනන්ති පන වචනත්ථමත්තදස්සනත්ථං වුත්තං, නිරන්තරතිරත්තදස්සනත්ථං වා දිරත්තග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. සහසෙය්‍යන්ති එකතො සෙය්‍යං. සෙය්‍යාති ච කායප්පසාරණසඞ්ඛාතං සයනම්පි වුච්චති ‘‘සයනං සෙය්‍යා’’ති කත්වා, යස්මිං සෙනාසනෙ සයන්ති, තම්පි ‘‘සයන්ති එත්ථාති සෙය්‍යා’’ති කත්වා. තදුභයම්පි ඉධ සාමඤ්ඤෙන, එකසෙසනයෙන වා ගහිතන්ති ආහ ‘‘සබ්බච්ඡන්නපරිච්ඡන්නෙ’’තිආදි.

තත්ථ යං සෙනාසනං උපරි පඤ්චහි ඡදනෙහි (පාචි. අට්ඨ. 51), අඤ්ඤෙන වා කෙනචි අන්තමසො වත්ථෙනාපි සබ්බමෙව පරිච්ඡන්නං, භූමිතො පට්ඨාය යාව ඡදනං ආහච්ච, අනාහච්චාපි වා සබ්බන්තිමෙන පරියායෙන දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධෙන පාකාරෙන වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි අන්තමසො වත්ථෙනාපි පරික්ඛිත්තං, ඉදං සබ්බච්ඡන්නසබ්බපරිච්ඡන්නං නාම. යස්ස පන උපරි බහුතරං ඨානං ඡන්නං, අප්පං අච්ඡන්නං, සමන්තතො ච බහුතරං පරික්ඛිත්තං, අප්පං අපරික්ඛිත්තං, ඉදං යෙභුය්‍යෙන ඡන්නං යෙභුය්‍යෙන පරිච්ඡන්නං නාම. තස්මිං සබ්බච්ඡන්නපරිච්ඡන්නෙ, යෙභුය්‍යෙන ඡන්නපරිච්ඡන්නෙ වා.

විදහෙය්‍යාති කරෙය්‍ය, තඤ්ච ඛො අත්ථතො සම්පාදනන්ති ආහ ‘‘සම්පාදෙය්‍යා’’ති. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො ‘‘සෙනාසනසඞ්ඛාතං සෙය්‍යං පවිසිත්වා කායප්පසාරණසඞ්ඛාතං සෙය්‍යං කප්පෙය්‍ය විදහෙය්‍ය සම්පාදෙය්‍යා’’ති. දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධො වඩ්ඪකිහත්ථෙන ගහෙතබ්බො. එකූපචාරොති වලඤ්ජනද්වාරස්ස එකත්තං සන්ධාය වුත්තං. සතගබ්භං වා චතුසාලං එකූපචාරං හොතීති සම්බන්ධො. තත්ථ වාති පුරිමපුරිමදිවසෙ යත්ථ වුට්ඨං, තස්මිංයෙව සෙනාසනෙ වා. අඤ්ඤත්ථ වා තාදිසෙති යථාවුත්තලක්ඛණෙන සමන්නාගතෙ අඤ්ඤස්මිං පුබ්බෙ අවුට්ඨසෙනාසනෙ වා. තෙන වාති යෙන සහ පුරිමපුරිමදිවසෙ වුට්ඨං, තෙන වා. අඤ්ඤෙන වාති යෙන සහ පුරිමපුරිමස්මිං දිවසෙ වුට්ඨං, තතො අඤ්ඤෙන වා. සඞ්ඛෙපොති සඞ්ඛෙපවණ්ණනා. යදි එවං විත්ථාරො කථං වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘විත්ථාරො පනා’’තිආදි.

උපඩ්ඪච්ඡන්නපරිච්ඡන්නාදීසූති ආදිසද්දෙන ‘‘සබ්බච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ දුක්කටං, යෙභුය්‍යෙන ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ දුක්කටං, සබ්බපරිච්ඡන්නෙ චූළකච්ඡන්නෙ දුක්කටං, යෙභුය්‍යෙන පරිච්ඡන්නෙ චූළකච්ඡන්නෙ දුක්කට’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 53) අට්ඨකථායං වුත්තානං ගහණං. තතියාය රත්තියා පුරාරුණා නික්ඛමිත්වා පුන වසන්තස්සාති තතියාය රත්තියා අරුණතො පුරෙතරමෙව නික්ඛමිත්වා අරුණං බහි උට්ඨාපෙත්වා චතුත්ථදිවසෙ අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ පුන වසන්තස්ස. සබ්බච්ඡන්නසබ්බාපරිච්ඡන්නාදීසූති එත්ථ පන ආදිසද්දෙන ‘‘සබ්බපරිච්ඡන්නෙ සබ්බඅච්ඡන්නෙ, යෙභුය්‍යෙන අච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙන අපරිච්ඡන්නෙ’’ති (පාචි. 54) පාළියං ආගතානං, ‘‘උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ අනාපත්ති, උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ චූළකච්ඡන්නෙ අනාපත්ති, චූළකච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ අනාපත්තී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 53) අට්ඨකථායං ආගතානඤ්ච ගහණං.

පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

මනුස්සිත්ථියාති ජීවමානකමනුස්සිත්ථියා. ‘‘මතිත්ථී පන කිඤ්චාපි පාරාජිකවත්ථුභූතා, අනුපාදින්නපක්ඛෙ පන ඨිතත්තා සහසෙය්‍යාපත්තිං න කරොතී’’ති (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 55) වදන්ති. අදිස්සමානරූපාහි පන යක්ඛිපෙතීහි, මෙථුනස්ස අවත්ථුභූතාය ච තිරච්ඡානගතිත්ථියා අනාපත්ති. පඨමදිවසෙපීති පඨමස්මිං විය සික්ඛාපදෙ න චතුත්ථෙයෙව දිවසෙ, අථ ඛො ඉධ පඨමදිවසෙපීති අත්ථො. ඉමිනා ඉධ දිවසපරිච්ඡෙදො නත්ථීති දස්සෙති. අඞ්ගෙසු පන පාචිත්තියවත්ථුකසෙනාසනං, තත්ථ මාතුගාමෙන සහ නිපජ්ජනං, සූරියත්ථඞ්ගමනන්ති තීණි අඞ්ගානීති අයම්පි විසෙසො දට්ඨබ්බො.

දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡප්පඤ්චවාචාහීති ඡහි පඤ්චහි වාචාහි. වාචාපරිච්ඡෙදො පනෙත්ථ කථං වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘උත්තරි ඡප්පඤ්චවාචාහී’’තිආදි. සබ්බත්ථාති සුත්තෙ, අට්ඨකථායඤ්ච. සචෙ අට්ඨකථං, ධම්මපදං, ජාතකාදිවත්ථුං වා කථෙතුකාමො හොති, ඡප්පදමත්තමෙව කථෙතුං වට්ටති. පාළියා සද්ධිං කථෙන්තෙන එකං පදං පාළිතො, පඤ්ච අට්ඨකථාතොති එවං ඡ පදානි අනතික්කමිත්වාව කථෙතබ්බො. පුරිසෙනාති මනුස්සපුරිසෙන. තෙනාහ ‘‘මනුස්සවිග්ගහං ගහෙත්වා පනා’’තිආදි.

තිකපාචිත්තියන්ති මාතුගාමෙ මාතුගාමසඤ්ඤිවෙමතිකඅමාතුගාමසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. අඤ්ඤස්ස වා මාතුගාමස්සාති එකස්ස මාතුගාමස්ස දෙසෙත්වා නිසින්නෙ පුන ආගතස්ස අඤ්ඤස්ස මාතුගාමස්ස, එවං පන එකාසනෙ නිසින්නෙන මාතුගාමසතස්සාපි දෙසෙතුං වට්ටති. ‘‘විඤ්ඤුමනුස්සිත්ථියා’’ති වචනතො අවිඤ්ඤිත්ථියාපි දෙසයතො අනාපත්ති. ඉරියාපථපරිවත්තාභාවොති අත්තනො වා මාතුගාමස්ස වා ඉරියාපථපරිවත්තාභාවො. කප්පියකාරකස්සාභාවොති විඤ්ඤුස්ස කප්පියකාරකස්සාභාවො, දුතියානියතෙ වුත්තලක්ඛණස්ස මනුස්සස්ස අභාවොති වුත්තං හොති. කිරියාකිරියන්ති එත්ථ උත්තරි ඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මදෙසනා කිරියා, කප්පියකාරකස්ස අග්ගහණං අකිරියාති දට්ඨබ්බං.

ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

නිප්පරියායෙනාති ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි’’න්තිආදිනා (පාචි. 71) උජුකමෙව. පරියායෙන ආරොචිතන්ති ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසි, සො භික්ඛු පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි, සමාපජ්ජති, සමාපන්නො’’තිආදිනා (පාචි. 75) අඤ්ඤාපදෙසෙන භණිතං. පරිනිබ්බානකාලෙ (පාචි. අට්ඨ. 77), පන අන්තරා වා අතිකඩ්ඪියමානෙන උපසම්පන්නස්ස භූතං ආරොචෙතුං වට්ටති. අනතිකඩ්ඪියමානෙනාපි (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.77) තථාරූපෙ කාරණෙ සති ආරොචෙතුං වට්ටතියෙව. තෙනෙව අඤ්ඤතරෙන දහරභික්ඛුනා උපවදිතො අඤ්ඤතරො ථෙරො ‘‘ආවුසො, උපරිමග්ගත්ථාය වායාමං මා අකාසි, ඛීණාසවො තයා උපවදිතො’’ති ආහ. ථෙරෙන ච ‘‘අත්ථි තෙ, ආවුසො, ඉමස්මිං සාසනෙ පතිට්ඨා’’ති පුට්ඨො දහරභික්ඛු ‘‘ආම, භන්තෙ, සොතාපන්නො ආහ’’න්ති අවොච. ‘‘කාරකො අය’’න්ති ඤත්වාපි පටිපත්තියා අමොඝභාවදස්සනෙන සමුත්තෙජනාය, සම්පහංසනාය ච අරියා අත්තානං පකාසෙන්තියෙව. තෙනාහ ‘‘තථාරූපෙ කාරණෙ සති උපසම්පන්නස්ස ආරොචයතො’’ති. සුතපරියත්තිසීලගුණං පන අනුපසම්පන්නස්සපි ආරොචෙතුං වට්ටති. කස්මා න ඉධ උම්මත්තකාදයො ගහිතාති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. ආදිසද්දෙන ඛිත්තචිත්තවෙදනාට්ටානං ගහණං. තස්මිං සතීති උම්මත්තකාදිභාවෙ සති. ඉධ න ගහිතාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ පදභාජනියං න ගහිතා. අචිත්තකන්ති පණ්ණත්තිජානනචිත්තාභාවෙන අචිත්තකං. කුසලාබ්‍යාකතචිත්තෙහි ද්විචිත්ත’’න්ති ඉදං උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන අරියපුග්ගලෙයෙව සන්ධාය වුත්තං. න හි පණ්ණත්තිං අජානන්තා ඣානලාභිනො පුථුජ්ජනා වත්ථුම්හි ලොභවසෙන අකුසලචිත්තෙනාපි න ආරොචෙන්තීති. දුක්ඛවෙදනාය වා අභාවතො ‘‘ද්විවෙදන’’න්ති ඉමස්ස අනුරූපං කත්වා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ද්වින්නං ‘ආපත්තික්ඛන්ධානන්ති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසසඞ්ඛාතානං ද්වින්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං. ආයතිං සංවරත්ථායාති ‘‘එවමෙස පරෙසු හිරොත්තප්පෙනාපි ආයතිං සංවරං ආපජ්ජිස්සතී’’ති ආයතිං සංවරත්ථාය. ආපත්තීනඤ්ච කුලානඤ්ච පරියන්තං කත්වා වා අකත්වා වාති ‘‘එත්තකා ආපත්තියො ආරොචෙතබ්බා, එත්තකෙසු කුලෙසු ආරොචෙතබ්බා’’ති එවං ආපත්තීනඤ්ච කුලානඤ්ච පරියන්තං කත්වා වා අකත්වා වා.

අදුට්ඨුල්ලායාති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසං ඨපෙත්වා අවසෙසපඤ්චාපත්තික්ඛන්ධසඞ්ඛාතාය අදුට්ඨුල්ලාය ආපත්තියා. අවසෙසෙ ඡ ආපත්තික්ඛන්ධෙති සඞ්ඝාදිසෙසවජ්ජිතෙ සෙසෙ ඡ ආපත්තික්ඛන්ධෙ. පුරිමපඤ්චසික්ඛාපදවීතික්කමසඞ්ඛාතං දුට්ඨුල්ලන්ති පාණාතිපාතවෙරමණිආදිකස්ස ආදිතො පඤ්චසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමසඞ්ඛාතං දුට්ඨුල්ලං. ඉතරං අදුට්ඨුල්ලං වා අජ්ඣාචාරන්ති තතො අඤ්ඤං විකාලභොජනාදිකපඤ්චකං, සුක්කවිසට්ඨිකායසංසග්ගදුට්ඨුල්ලඅත්තකාමඤ්චෙති අදුට්ඨුල්ලං වා අජ්ඣාචාරං. වත්ථුමත්තන්ති ‘‘අයං සුක්කවිස්සට්ඨිං ආපන්නො, දුට්ඨුල්ලං, අත්තකාමං, කායසංසග්ගං ආපන්නො’’ති එවං වත්ථුමත්තං වා ආරොචෙන්තස්ස. ආපත්තිමත්තන්ති ‘‘අයං පාරාජිකං ආපන්නො, සඞ්ඝාදිසෙසං, ථුල්ලච්චයං, පාචිත්තියං, පාටිදෙසනීයං, දුක්කටං, දුබ්භාසිතං ආපන්නො’’ති එවං ආපත්තිමත්තං වා ආරොචෙන්තස්ස. වුත්තලක්ඛණස්සාති ‘‘පාරාජිකං අනජ්ඣාපන්නස්සා’’ති කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා) එවං වුත්තලක්ඛණස්ස. සවත්ථුකොති වත්ථුනා සහ ඝටිතො.

දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා

පාසාණසක්ඛරකථලමරුම්බවාලුකාදීසූති එත්ථ මුට්ඨිප්පමාණතො උපරි පාසාණාති වෙදිතබ්බා. මුට්ඨිප්පමාණා සක්ඛරා. කථලාති කපාලඛණ්ඩානි. මරුම්බාති කටසක්ඛරා. වාලුකා වාලිකායෙව. අඤ්ඤතරස්ස තතියභාගො හොතීති තතියො භාගො හොති. ඉදං වුත්තං හොති – යතො පංසුං වා මත්තිකං වා ආහරාපෙත්වා විසුං විසුං කතෙ ද්වෙ කොට්ඨාසා පංසු වා මත්තිකා වා එකො පාසාණාදීසු අඤ්ඤතරො හොති, අයං මිස්සකපථවී නාමාති. ඔවට්ඨො නාම දෙවෙන ඔවට්ඨො (පාචි. 86). වුත්තන්ති පදභාජනියං, සීහළට්ඨකථායමෙව වා වුත්තං. අධිකතරපාසාණාදිමිස්සාති අධිකතරපාසාණාදීහි මිස්සා, අදඩ්ඪාපි වුත්තප්පමාණතො අධිකතරපාසාණාදිමිස්සාති අධිප්පායො. වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො, තෙන ඌනකචතුමාසොවට්ඨපථවිං සඞ්ගණ්හාති. සුද්ධපාසාණාදිභෙදායාති සුද්ධා පාසාණා එත්ථාති සුද්ධපාසාණා, සා ආදි යස්ස භෙදස්ස සො සුද්ධපාසාණාදි. ආදි-සද්දෙන සුද්ධසක්ඛරාදීනං ගහණං. සුද්ධපාසාණාදිභෙදො යස්සා සා සුද්ධපාසාණාදිභෙදා, තාය සුද්ධපාසාණාදිභෙදාය, සුද්ධපාසාණාදිප්පකාරායාති අත්ථො.

සයං ඛණතීති එත්ථ යො අන්තමසො පාදඞ්ගුට්ඨකෙනපි ඛණති, උදකම්පි ඡඩ්ඩෙන්තො භින්දති, පාදඞ්ගුට්ඨකෙනපි විලිඛති, පත්තම්පි පචන්තො දහති, සො සබ්බො ඛණතියෙවාති වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ඛණනභෙදනවිලෙඛනපචනාදීහි විකොපෙතීති. පත්තං පචන්තෙන (පාචි. අට්ඨ. 87) හි පුබ්බෙ පක්කට්ඨානෙයෙව පචිතබ්බො. අදඩ්ඪාය පථවියා අග්ගිං ඨපෙතුං න වට්ටති. පත්තපචනකපාලස්ස පන උපරි අග්ගිං ඨපෙතුං වට්ටති. දාරූනං උපරි ඨපෙති, සො අග්ගි තානි දහන්තො ගන්ත්වා පථවිං දහති, න වට්ටති. ඉට්ඨකපාසාණාදීසුපි එසෙව නයො. තත්‍රාපි හි ඉට්ඨකාදීනංයෙව උපරි ඨපෙතුං වට්ටති. කස්මා? තෙසං අනුපාදානත්තා. න හි තානි අග්ගිස්ස උපාදානසඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. සුක්ඛඛාණුරුක්ඛාදීසුපි අග්ගිං දාතුං න වට්ටති. සචෙ පන ‘‘පථවිං අපත්තමෙව නිබ්බාපෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති දෙති, වට්ටති. පච්ඡා නිබ්බාපෙතුං න සක්කොති, අවිසයත්තා අනාපත්ති. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘ඛණනභෙදනවිලිඛනපචනාදීහී’’ති වුත්තෙනෙව නයෙන. නියමෙත්වාති සන්නිට්ඨානං කත්වා. ඉතරොති ආණාපකො.

‘‘පොක්ඛරණිං ඛණා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 86) වදති, වට්ටති. ඛතායෙව පොක්ඛරණී නාම හොති, තස්මා අයං කප්පියවොහාරො. එස නයො ‘‘වාපිං, තළාකං, ආවාටං ඛණා’’තිආදීසුපි. ‘‘ඉමං ඔකාසං ඛණ, ඉමස්මිං ඔකාසෙ පොක්ඛරණිං ඛණා’’ති පන වත්තුං න වට්ටති. ‘‘කන්දං ඛණ මූලං ඛණා’’ති අනියමෙත්වා වත්තුං වට්ටති. ‘‘ඉමං වල්ලිං ඛණ, ඉමස්මිං ඔකාසෙ කන්දං වා මූලං වා ඛණා’’ති වත්තුං න වට්ටති. තෙනාහ ‘‘ඔකාසං අනියමෙත්වා…පෙ… භණන්තස්සා’’ති. ආතපෙන සුක්ඛකද්දමො ච ඵලති, තත්‍ර යො හෙට්ඨා පථවියා අසම්බද්ධො, තමෙව අපනෙතුං වට්ටති. එස නයො ගොකණ්ටකෙපි. තෙනාහ ‘‘ආතපෙන…පෙ… අසම්බද්ධ’’න්ති. තත්ථ ගොකණ්ටකො (පාචි. අට්ඨ. 86) නාම ගාවීනං ඛුරච්ඡින්නකද්දමො වුච්චති. සචෙ පන හෙට්ඨිමතලෙන භූමිසම්බන්ධො, විකොපෙතුං න වට්ටති. භිජ්ජිත්වා පතිතනදිතටන්ති භිජ්ජිත්වා නදිසාමන්තා පතිතං ඔමකචාතුමාසං ඔවට්ඨං නදිතටං. සචෙ පන භිජ්ජිත්වා උදකෙයෙව පකති, දෙවෙ අතිරෙකචාතුමාසං ඔවට්ඨෙපි උදකෙයෙව උදකස්ස පතිතත්තා වට්ටති. මහන්තම්පි නඞ්ගලච්ඡින්නමත්තිකාපිණ්ඩන්ති මහන්තම්පි කසිතට්ඨානෙ හෙට්ඨා පථවියා අසම්බද්ධං නඞ්ගලච්ඡින්නමත්තිකාපිණ්ඩං. එවමාදිසද්දෙන කූටාසිඤ්චනයොග්ගතනුකකද්දමාදීනං ගහණං. අසඤ්චිච්ච රුක්ඛාදිපවට්ටනෙන භින්දන්තස්සාති පාසාණරුක්ඛාදීනි වා පවට්ටෙන්තස්ස, කත්තරදණ්ඩෙන වා ආහච්ච ආහච්ච ගච්ඡන්තස්ස පථවී භිජ්ජති, සා ‘‘තෙන භින්දිස්සාමී’’ති එවං සඤ්චිච්ච අභින්නත්තා අසඤ්චිච්ච භින්නා නාම හොති, ඉති අසඤ්චිච්ච රුක්ඛාදිප්පවට්ටනෙන භින්දන්තස්ස අනාපත්ති. අසතියා පාදඞ්ගුට්ඨකාදීහි විලිඛන්තස්සාති යො අඤ්ඤවිහිතො කෙනචි සද්ධිං කිඤ්චි කථෙන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙන වා කත්තරයට්ඨියා වා පථවිං විලිඛන්තො තිට්ඨති, තස්ස එවං අසතියා පාදඞ්ගුට්ඨකාදීහි විලිඛන්තස්ස අනාපත්ති.

පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මුසාවාදවග්ගො පඨමො.