1. පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

අවිකප්පිතොති ‘‘ඉමං පත්තං තුය්හං විකප්පෙමී’’තිආදිනා නයෙන අවිකප්පිතො. අඩ්ඪාළ්හකොදනං ගණ්හාතීති මගධනාළියා ද්වින්නං තණ්ඩුලනාළීනං ඔදනං ගණ්හාති. ‘‘මගධනාළි නාම අඩ්ඪතෙරසපලා හොතී’’ති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘සීහළදීපෙ පකතිනාළි මහන්තා, දමිළනාළි ඛුද්දකා, මගධනාළි පමාණයුත්තා, තාය මගධනාළියා දියඩ්ඪනාළි එකා සීහළනාළි හොතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.602) මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. අනුත්තණ්ඩුලන්ති පාකතො උක්කන්තං තණ්ඩුලං උත්තණ්ඩුලං, න උත්තණ්ඩුලං අනුත්තණ්ඩුලං. සබ්බසම්භාරසඞ්ඛතොති ජීරකාදිසබ්බසම්භාරෙහි සඞ්ඛතො. ආලොපස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණං බ්‍යඤ්ජනං ආලොපස්ස අනුරූපබ්‍යඤ්ජනං.

එවං උක්කට්ඨපත්තං දස්සෙත්වා ඉදානි මජ්ඣිමොමකානි දස්සෙතුං ‘‘උක්කට්ඨතො’’තිආදිමාහ. තත්‍රායං නයො – සචෙ නාළිකොදනාදි සබ්බම්පි පක්ඛිත්තං වුත්තනයෙනෙව හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, අයං මජ්ඣිමො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං අතික්කම්ම ථූපීකතං තිට්ඨති, අයං මජ්ඣිමොමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං න සම්පාපුණාති, අන්තොගධමෙව හොති, අයං මජ්ඣිමුක්කට්ඨො නාම පත්තො. සචෙ පත්තොදනාදි සබ්බම්පි පක්ඛිත්තං හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, අයං ඔමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං අතික්කම්ම ථූපීකතං තිට්ඨති, අයං ඔමකොමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං න සම්පාපුණාති, අන්තොගධමෙව හොති, අයං ඔමකුක්කට්ඨො නාම පත්තොති. තෙනාහ ‘‘තෙසම්පි වුත්තනයෙනෙව භෙදො වෙදිතබ්බො’’ති.

ඉදානි තෙසු අධිට්ඨානවිකප්පනානධිට්ඨානාවිකප්පනුපගෙ දස්සෙතුං ‘‘ඉච්චෙතෙසූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ උක්කට්ඨුක්කට්ඨොති උක්කට්ඨතො උක්කට්ඨො. තතො හි සො ‘‘අපත්තො’’ති වුත්තො. ඔමකොමකොති ඔමකතො ඔමකො. තතො හි සො ‘‘අපත්තො’’ති වුත්තො. එතෙ පන භාජනපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බා, න අධිට්ඨානුපගා න විකප්පනුපගා, ඉතරෙ පන සත්ත අධිට්ඨහිත්වා වා විකප්පෙත්වා වා පරිභුඤ්ජිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘සෙසා සත්ත පත්තා පමාණයුත්තා නාමා’’ති.

තස්මාති යස්මා සත්ත පත්තා පමාණයුත්තා, තස්මා. සමණසාරුප්පෙන පක්කන්ති එත්ථ අයොපත්තො පඤ්චහි පාකෙහි (පාරා. අට්ඨ. 2.608) පක්කො සමණසාරුප්පෙන පක්කො හොති, මත්තිකාපත්තො ද්වීහි පාකෙහි. සචෙ එකො පාකො ඌනො හොති, න අධිට්ඨානුපගො. යථා ච සමණසාරුප්පෙන පක්කොයෙව අධිට්ඨානුපගො, තථා උභොපි යං මූලං දාතබ්බං, තස්මිං දින්නෙයෙව අධිට්ඨානුපගා. යදි පන අප්පකම්පි අදින්නං හොති, න අධිට්ඨානුපගා. තෙනාහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. ‘‘කාකණිකමත්තං නාම දියඩ්ඪවීහී’’ති වදන්ති. සචෙපි පත්තසාමිකො වදති ‘‘යදා තුම්හාකං මූලං භවිස්සති, තදා දස්සථ, අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජථා’’ති, නෙව අධිට්ඨානුපගො හොති. පාකස්ස හි ඌනත්තා පත්තසඞ්ඛං න ගච්ඡති. මූලස්ස සකලස්ස වා එකදෙසස්ස වා අදින්නත්තා සකභාවං න උපෙති, අඤ්ඤස්සෙව සන්තකො හොති. තස්මා පාකෙ ච මූලෙ ච නිට්ඨිතෙයෙව අධිට්ඨානුපගො හොති. යො අධිට්ඨානුපගො, ස්වෙව විකප්පනුපගො ච. තෙනාහ ‘‘අපච්චුද්ධරන්තෙනා’’තිආදි. අපච්චුද්ධරන්තෙන විකප්පෙතබ්බොති පුරාණපත්තං අපච්චුද්ධරන්තෙන නවො පත්තො විකප්පෙතබ්බොති අත්ථො, ඨපෙතබ්බොති අධිප්පායො. කඞ්ගුසිත්ථන්ති සත්තන්නං ධඤ්ඤානං ලාමකධඤ්ඤසිත්ථන්ති ආහ ‘‘කඞ්ගුසිත්ථනික්ඛමනමත්තෙන ඡිද්දෙනා’’ති.

පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.