10. රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා

රාජතො භොග්ගන්ති රාජතො ලද්ධභොග්ගං. රාජභොග්ගොති රාජාමත්තො. රාජතො භොගොති රඤ්ඤා දින්නං ඉස්සරියං. ඉමිනාතිආදීති ‘‘ඉමිනා චීවරචෙතාපන්නෙන චීවරං චෙතාපෙත්වා ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං චීවරෙන අච්ඡාදෙහී’’ති ඉදං. ආගමනසුද්ධින්ති මූලසුද්ධිං. යදි හි ඉමිනා කප්පියනීහාරෙන අපෙසෙත්වා ‘‘ඉදං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දෙහී’’ති පෙසෙය්‍ය, සොපි දූතො තං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදෙය්‍ය ‘‘ඉදං ඛො, භන්තෙ, ආයස්මන්තං උද්දිස්ස චීවරචෙතාපන්නං ආභතං, පටිග්ගණ්හාතු ආයස්මා චීවරචෙතාපන්න’’න්ති (පාරා. 538), තදා පටික්ඛිපිත්වාපි කප්පියකාරකං පුට්ඨෙන තං නිද්දිසිතුං න වට්ටති. තෙනාහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. අකප්පියවත්ථුං ආරබ්භාති හිරඤ්ඤාදිං ආරබ්භ. ඊදිසෙන දූතවචනෙනාති ‘‘පටිග්ගණ්හාතු ආයස්මා චීවරචෙතාපන්න’’න්ති එවරූපෙන දූතවචනෙන. තස්මාති යස්මා සම්පටිච්ඡිතුං අකප්පියං හොති, තස්මා. සුවණ්ණන්ති ජාතරූපං. රජතන්ති රූපියං. කහාපණෙනාති සුවණ්ණමයො වා රූපියමයො වා පාකතිකො වා කහාපණො. මාසකොති ලොහමාසකො වා හොතු, දාරුමාසකො වා හොතු, ජතුමාසකො වා හොතු, යො යො යත්ථ යත්ථ ජනපදෙ යදා යදා වොහාරං ගච්ඡති, අන්තමසො අට්ඨිමයොපි චම්මමයොපි රුක්ඛඵලබීජමයොපි සමුට්ඨාපිතරූපොපි අසමුට්ඨාපිතරූපොපි සබ්බො ඉධ මාසකොති වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච යං වත්තබ්බං, තං රූපියසික්ඛාපදෙ වක්ඛාම.

මුත්තාති හත්ථිකුම්භජාදිකා අට්ඨවිධා මුත්තා. තථා හි හත්ථිකුම්භං වරාහදාඨං, භුජඞ්ගසීසං, වලාහකං, වෙළු, මච්ඡසිරො, සඞ්ඛො, සිප්පීති අට්ඨ මුත්තායොනියො. තත්ථ යා මච්ඡසඞ්ඛසිප්පිජාතා, සා සාමුද්දිකා, භුජඞ්ගජාපි කාචි සාමුද්දිකා හොති. ඉතරා අසාමුද්දිකා. යස්මා පන බහුලං සාමුද්දිකාව මුත්තා ලොකෙ දිස්සන්ති, තත්ථාපි සිප්පිජාව, ඉතරා කදාචි. තස්මා සම්මොහවිනොදනියං ‘‘මුත්තාති සාමුද්දිකමුත්තා’’ති (විභ. අට්ඨ. 172) වුත්තං. මණීති ඨපෙත්වා වෙළුරියාදිකෙ අන්තමසො ජාතිඵලිකං උපාදාය සබ්බොපි නීලපීතාදිවණ්ණභෙදො මණීති වෙදිතබ්බො, පචිත්වා කතො පන කාචමණියෙවෙකො පත්තාදිභණ්ඩමූලත්ථං සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. වෙළුරියො නාම වංසවණ්ණමණි. සඞ්ඛොති ධමනසඞ්ඛො ධොතවිද්ධො රතනමිස්සො, පානීයසඞ්ඛො පන රතනාමිස්සකතො, සො ච අඤ්ජනාදිභෙසජ්ජත්ථාය, භණ්ඩමූලත්ථාය ච සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. සිලාති ධොතවිද්ධා රතනසංයුත්තා මුග්ගවණ්ණා සිලා. රතනෙන පන අමිස්සා සත්ථකනිසානාදිඅත්ථාය පටිග්ගණ්හිතුං වට්ටති. එත්ථ ච ‘‘රතනසංයුත්තාති සුවණ්ණෙන සද්ධිං යොජෙත්වා පචිත්වා කතා’’ති වදන්ති. පවාළන්ති ධොතම්පි අධොතම්පි සබ්බං පවාළං. ලොහිතඞ්කොති රත්තමණි. මසාරගල්ලන්ති කබරමණි. යං ‘‘මරකත’’න්තිපි වුච්චති.

සත්ත ධඤ්ඤානීති සානුලොමානි සාලිආදීනි සත්ත ධඤ්ඤානි. නීවාරාදිඋපධඤ්ඤස්ස පන සාලිආදිමූලධඤ්ඤන්තොගධත්තා ‘‘සත්ත ධඤ්ඤානී’’ති වුත්තං. දාසිදාසඛෙත්තවත්ථුපුප්ඵාරාමඵලාරාමාදයොති එත්ථ දාසී නාම අන්තොජාතධනක්කීතකරමරානීතප්පභෙදා. තථා දාසො. ඛෙත්තං නාම යස්මිං පුබ්බණ්ණං රුහති. වත්ථු නාම යස්මිං අපරණ්ණං රුහති. යත්ථ වා උභයම්පි රුහති, තං ඛෙත්තං. තදත්ථාය අකතභූමිභාගො වත්ථු. ඛෙත්තවත්ථුසීසෙන චෙත්ථ වාපිතළාකාදීනිපි සඞ්ගහිතානෙව. වස්සිකාදීනං පුප්ඵනකො පුප්ඵාරාමො. අම්බඵලාදීනං ඵලනකො ඵලාරාමො. න කෙවලඤ්ච අත්තනොයෙවත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති, සචෙපි කොචි ජාතරූපරජතං ආනෙත්වා ‘‘ඉදං සඞ්ඝස්ස දම්මි, ආරාමං වා කරොථ, චෙතියං වා භොජනසාලාදීනං වා අඤ්ඤතර’’න්ති වදති, ඉදම්පි සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති. ‘‘යස්ස කස්සචි හි අඤ්ඤස්ස අත්ථාය සම්පටිච්ඡන්තස්ස දුක්කටං හොතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.538-539) මහාපච්චරියං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘චෙතියසඞ්ඝගණපුග්ගලානං වා අත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටන්තී’’ති.

සචෙ පන සඞ්ඝං වා ගණං වා පුග්ගලං වා අනාමසිත්වා ‘‘ඉදං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං චෙතියස්ස දෙම, විහාරස්ස දෙම, නවකම්මස්ස දෙමා’’ති වදන්ති, පටික්ඛිපිතුං න වට්ටති. ‘‘ඉමෙ ඉදං භණන්තී’’ති කප්පියකාරකානං ආචික්ඛිතබ්බං. ‘‘චෙතියාදීනං අත්ථාය තුම්හෙ ගහෙත්වා ඨපෙථා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘අම්හාකං ගහෙතුං න වට්ටතී’’ති පටික්ඛිපිතබ්බං.

වෙය්‍යාවච්චකරොති කිච්චකරො. ඉධ පන සබ්බො කිච්චකරොව ‘‘වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘කප්පියකාරකො’’ති. එසො ඛොති ‘‘අසුකවීථියං අසුකඝරෙ අසුකනාමො’’ති පරම්මුඛං වදති. ඉතරම්පීති පරම්මුඛානිද්දිට්ඨම්පි. ‘‘අත්ථො මෙ, ආවුසො, චීවරෙනා’’ති එතං චොදනාලක්ඛණනිදස්සනන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ චොදනාලක්ඛණනිදස්සනන්ති වාචාය චොදනාලක්ඛණනිදස්සනං. තෙනාහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. ඉදං වා වචනං වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො. එතස්ස වා අත්ථො යාය කායචි භාසාය වත්තබ්බොති සම්බන්ධො. ‘‘දෙහි මෙ චීවරං, ආහර මෙ චීවරං, පරිවත්තෙහි මෙ චීවරං, චෙතාපෙහි මෙ චීවර’’න්ති එතානි පන වචනානි එතෙසං වා අත්ථො යාය කායචි භාසාය න වත්තබ්බො. තෙනාහ ‘‘දෙහි මෙ’’තිආදි. සාධෙය්‍යාති නිප්ඵාදෙය්‍ය. ඉච්චෙතං කුසලන්ති එවං යාවතතියං චොදනෙන තස්ස චීවරස්ස යදෙතං අභිනිප්ඵාදනං, එතං කුසලං සාධු සුට්ඨූති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එතං සුන්දර’’න්ති.

ඡක්ඛත්තුං පරමො පරිච්ඡෙදො අස්සාති ඡක්ඛත්තුපරමං. ඉදඤ්හි ‘‘ඨාතබ්බ’’න්ති ඉමිස්සා කිරියාය විසෙසනං, ඡක්ඛත්තුපරමං ඨානං කාතබ්බන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘භාවනපුංසකවචනමෙත’’න්ති, එතං භාවෙ ඨාතබ්බන්ති වුත්තධාත්වත්ථමත්තෙ සාධෙතබ්බෙ නපුංසකලිඞ්ගවචනන්ති අත්ථො. න නිසීදිතබ්බන්ති ‘‘ඉධ, භන්තෙ, නිසීදථා’’ති වුත්තෙපි න නිසීදිතබ්බං. න ආමිසං පටිග්ගහෙතබ්බන්ති යාගුඛජ්ජකාදිභෙදං කිඤ්චි ආමිසං ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ’’ති යාචියමානෙනාපි න ගණ්හිතබ්බං. න ධම්මො භාසිතබ්බොති (පාරා. අට්ඨ. 2.538-539) ‘‘මඞ්ගලං වා අනුමොදනං වා භාසථා’’ති යාචියමානෙනාපි න කිඤ්චි භාසිතබ්බං. ඨානං භඤ්ජතීති ඨිතිං විනාසෙති. ඨත්වා චීවරං ගහෙතුං ආගතෙන හි තං උද්දිස්ස තුණ්හීභූතෙන ඨාතබ්බමෙව, න නිසජ්ජාදිකං කාතබ්බං. ඉමිනා පන තං කතන්ති ඨානං විනාසිතං හොති. තෙනාහ ‘‘ආගතකාරණං විනාසෙතී’’ති. ‘‘ආගතකාරණං නාම ඨානමෙව, තස්මා ‘න කාතබ්බ’න්ති වාරිතස්ස කතත්තා නිසජ්ජාදීසු කතෙසු ඡසු ඨානෙසු එකං ඨානං භඤ්ජතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. 2.537-539) අයමෙත්ථ අධිප්පායො. ඡක්ඛත්තුපරමං තුණ්හීභූතෙන උද්දිස්ස ඨාතබ්බං. ‘‘න අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බ’’න්ති හි ඉදං ඨානලක්ඛණං. තෙනෙවාහ ‘‘ඉද’’න්තිආදි. තත්ථ ඉදන්ති ‘‘චතුක්ඛත්තුං පඤ්චක්ඛත්තුං, ඡක්ඛත්තුපරමං තුණ්හීභූතෙන උද්දිස්ස ඨාතබ්බ’’න්ති වචනං. එත්ථ ච ‘‘නිසීදනාදිම්හි කතෙ පුන චීවරං ගහෙතුං න ලභතී’’ති කෙචි. ‘‘ද්වෙ ඨානානි පරිහායන්තී’’ති අඤ්ඤෙ. ‘‘එකං ඨානං පරිහායතී’’ති අපරෙ. උභයං කරොතීති චොදෙතිපි තිට්ඨතිපි.

‘‘තත්‍ර තත්‍ර ඨානෙ තිට්ඨතී’’ති ඉදං චොදකස්ස ඨිතට්ඨිතට්ඨානතො අපක්කම්ම තත්‍ර තත්‍ර චීවරං උද්දිස්ස ඨානංයෙව සන්ධාය වුත්තං. එත්ථාති එතෙසු ද්වීසු චොදනාට්ඨානෙසු.

කිං පන සබ්බකප්පියකාරකෙසු (පාරා. අට්ඨ. 2.538-539; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 65) එවං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති? න පටිපජ්ජිතබ්බං. අයඤ්හි කප්පියකාරකො නාම සඞ්ඛෙපතො දුවිධො නිද්දිට්ඨො ච අනිද්දිට්ඨො ච. තත්ථ ච නිද්දිට්ඨො දුවිධො භික්ඛුනා නිද්දිට්ඨො, දූතෙන නිද්දිට්ඨොති. අනිද්දිට්ඨොපි දුවිධො මුඛවෙවටිකකප්පියකාරකො, පරම්මුඛකප්පියකාරකොති. තෙසු භික්ඛුනා නිද්දිට්ඨො සම්මුඛාසම්මුඛවසෙන චතුබ්බිධො හොති, තථා දූතෙන නිද්දිට්ඨොපි.

කථං? ඉධෙකච්චො භික්ඛුස්ස චීවරත්ථාය දූතෙන අකප්පියවත්ථුං පහිණති, දූතො ච තං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉදං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමෙන තුම්හාකං චීවරත්ථාය පහිතං, ගණ්හථ න’’න්ති වදති. භික්ඛු ‘‘ඉදං න කප්පතී’’ති පටික්ඛිපති. දූතො ‘‘අත්ථි පන තෙ, භන්තෙ, වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති පුච්ඡති, පුඤ්ඤත්ථිකෙහි ච උපාසකෙහි ‘‘භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චං කරොථා’’ති ආණත්තා වා භික්ඛූනං වා සන්දිට්ඨා සම්භත්තා කෙචි වෙය්‍යාවච්චකරා හොන්ති, තෙසං අඤ්ඤතරො තස්මිං ඛණෙ භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ නිසින්නො හොති, භික්ඛු තං නිද්දිසති ‘‘අයං භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති. දූතො තස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා ‘‘ථෙරස්ස චීවරං කිණිත්වා දෙහී’’ති ගච්ඡති, අයං භික්ඛුනා සම්මුඛානිද්දිට්ඨො.

නො චෙ භික්ඛුස්ස (පාරා. අට්ඨ. 2.537; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 65) සන්තිකෙ නිසින්නො හොති, අපිච ඛො භික්ඛු නිද්දිසති ‘‘අසුකස්මිං නාම ගාමෙ ඉත්ථන්නාමො භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති. සො ගන්ත්වා තස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා ‘‘ථෙරස්ස චීවරං කිණිත්වා දදෙය්‍යාසී’’ති ආගන්ත්වා භික්ඛුස්ස ආරොචෙත්වා ගච්ඡති, අයමෙකො භික්ඛුනා අසම්මුඛානිද්දිට්ඨො.

න හෙව ඛො සො දූතො අත්තනා ආගන්ත්වා ආරොචෙති, අපිච ඛො අඤ්ඤං පහිණති ‘‘දින්නං මයා, භන්තෙ, තස්ස හත්ථෙ චීවරචෙතාපන්නං, චීවරං ගණ්හෙය්‍යාථා’’ති, අයං දුතියො භික්ඛුනා අසම්මුඛානිද්දිට්ඨො.

න හෙව ඛො අඤ්ඤං පහිණති, අපිච ඛො ගච්ඡන්තොව භික්ඛුං වදති ‘‘අහං තස්ස හත්ථෙ චීවරචෙතාපන්නං දස්සාමි, තුම්හෙ චීවරං ගණ්හෙය්‍යාථා’’ති, අයං තතියො භික්ඛුනා අසම්මුඛානිද්දිට්ඨොති එවං එකො සම්මුඛානිද්දිට්ඨො තයො අසම්මුඛානිද්දිට්ඨාති ඉමෙ චත්තාරො භික්ඛුනා නිද්දිට්ඨවෙය්‍යාවච්චකරා නාම. එතෙසු ඉමස්මිං රාජසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං.

අපරො භික්ඛු පුරිමනයෙනෙව දූතෙන පුච්ඡිතො නත්ථිතාය වා අවිචාරෙතුකාමතාය වා ‘‘නත්ථම්හාකං කප්පියකාරකො’’ති වදති, තස්මිඤ්ච ඛණෙ කොචි මනුස්සො ආගච්ඡති, දූතො තස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා ‘‘ඉමස්ස හත්ථතො චීවරං ගණ්හෙය්‍යාථා’’ති වත්වා ගච්ඡති, අයං දූතෙන සම්මුඛානිද්දිට්ඨො.

අපරො දූතො ගාමං පවිසිත්වා අත්තනා අභිරුචිතස්ස කස්සචි හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා වා ආරොචෙති, අඤ්ඤං වා පහිණති, ‘‘අහං අසුකස්ස නාම හත්ථෙ චීවරචෙතාපන්නං දස්සාමි, තුම්හෙ චීවරං ගණ්හෙය්‍යාථා’’ති වත්වා වා ගච්ඡති, අයං තතියො දූතෙන අසම්මුඛානිද්දිට්ඨොති එවං එකො සම්මුඛානිද්දිට්ඨො, තයො අසම්මුඛානිද්දිට්ඨාති ඉමෙ චත්තාරො දූතෙන නිද්දිට්ඨවෙය්‍යාවච්චකරා නාම. එතෙසු මෙණ්ඩකසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං.

වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, මනුස්සා සද්ධා පසන්නා, තෙ කප්පියකාරකානං හත්ථෙ හිරඤ්ඤං උපනික්ඛිපන්ති ‘ඉමිනා අය්‍යස්ස යං කප්පියං, තං දෙථා’ති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යං තතො කප්පියං, තං සාදිතුං, න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, කෙනචි පරියායෙන ජාතරූපරජතං සාදිතබ්බං පරියෙසිතබ්බන්ති වදාමී’’ති (මහාව. 299).

එත්ථ ච චොදනාය පරිමාණං නත්ථි. මූලං අසාදියන්තෙන සහස්සක්ඛත්තුම්පි චොදනාය වා ඨානෙන වා කප්පියභණ්ඩං සාදිතුං වට්ටති. නො චෙ දෙති, අඤ්ඤං කප්පියකාරකං ඨපෙත්වාපි ආහරාපෙතබ්බං. සචෙ ඉච්ඡති, මූලසාමිකානම්පි කථෙතබ්බං. නො චෙ ඉච්ඡති, න කථෙතබ්බං.

අපරො භික්ඛු පුරිමනයෙනෙව දූතෙන පුච්ඡිතො ‘‘නත්ථම්හාකං කප්පියකාරකො’’ති වදති, තදඤ්ඤො සමීපෙ ඨිතො සුත්වා ‘‘ආහර, භො, අහං අය්‍යස්ස චීවරං චෙතාපෙත්වා දස්සාමී’’ති වදති. දූතො ‘‘හන්ද, භො, දදෙය්‍යාසී’’ති තස්ස හත්ථෙ දත්වා භික්ඛුස්ස අනාරොචෙත්වාව ගච්ඡති, අයං මුඛවෙවටිකකප්පියකාරකො.

අපරො (පාරා. අට්ඨ. 2.538-539; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 65) භික්ඛුනො උපට්ඨාකස්ස වා අඤ්ඤස්ස වා හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා ‘‘ථෙරස්ස චීවරං දදෙය්‍යාසී’’ති එත්තොව පක්කමති, අයං පරම්මුඛකප්පියකාරකොති ඉමෙ ද්වෙ අනිද්දිට්ඨකප්පියකාරකා නාම. එතෙසු අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බං.

සචෙ සයමෙව චීවරං ආනෙත්වා දෙන්ති, ගහෙතබ්බං. නො චෙ, න කිඤ්චි වත්තබ්බා. තෙනාහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. කප්පියකාරකෙති සම්මුඛාසම්මුඛවසෙන චත්තාරො කප්පියකාරකෙති අත්ථො. ‘‘දායකො සයමෙවා’’ති ඉමිනා භික්ඛුං පටික්ඛිපති, න දූතං. තස්මා දූතෙන නිද්දිට්ඨොපි යථාරුචි චොදෙතුං වට්ටති. මුඛං විවරිත්වා සයමෙව කප්පියකාරකත්තං උපගතොති මුඛවෙවටිකකප්පියකාරකො. එවන්ති ‘‘එසො ඛො’’තිආදිනා යථාවුත්තෙන ආකාරෙන. දස්සිතා හොන්ති සඞ්ඛෙපතොති අධිප්පායො.

වුත්තචොදනාට්ඨානපරිමාණතොති වුත්තචොදනාපරිමාණතො ච වුත්තට්ඨානපරිමාණතො ච. සන්තිකන්ති සමීපං. තත්ථාති එත්ථ කථමයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘සමීපත්ථෙ හි ඉදං භුම්මවචන’’න්ති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘ගඞ්ගායං ගොයූථානි චරන්ති, කූපෙ ගග්ගකූල’’න්තිආදීසු විය යස්මා සමීපාධාරෙ ඉදං සත්තමීවිභත්තිවචනං, තස්මා අයමත්ථො ලබ්භතීති. එවං අකරොන්තොති සාමං වා අගච්ඡන්තො, දූතං වා අපාහෙන්තො.

අජ්ජණ්හො, භන්තෙ, ආගමෙහීති, භන්තෙ, අජ්ජ එකදිවසං අම්හාකං තිට්ඨ, අධිවාසෙහීති අත්ථො. තිකපාචිත්තියන්ති අතිරෙකෙසු චොදනාට්ඨානෙසු අතිරෙකසඤ්ඤිවෙමතිකඌනකසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. තික්ඛත්තුං චොදනාය ඡක්ඛත්තුං ඨානෙන, ඌනකතික්ඛත්තුං චොදනාය ඌනකච්ඡක්ඛත්තුං ඨානෙන ලද්ධෙපි අනාපත්ති. අප්පිතතාති පතිට්ඨාපිතතා, ‘‘සඤ්ඤත්තො සො මයා’’තිආදිනා (පාරා. 538) කථිතතාති වුත්තං හොති.

රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චීවරවග්ගො පඨමො.