9. කම්මප්පටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා
නවමෙ ධම්මිකානං කම්මානන්ති ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන කතානං අපලොකනකම්මං ඤත්තිකම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං ඤත්තිචතුත්ථකම්මන්ති ඉමෙසං චතුන්නං කම්මානං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපතො කම්මවිනිච්ඡයො – තත්‍ර අපලොකනකම්මං නාම සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා තං තං වත්ථුං කිත්තෙත්වා ‘‘රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා කත්තබ්බං කම්මං වුච්චති. සමග්ගස්සෙව පන සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා කත්තබ්බං කම්මං ඤත්තිකම්මං නාම. එකාය ඤත්තියා චෙව අනුස්සාවනාය ච කත්තබ්බං කම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං නාම. එකාය පන ඤත්තියා තීහි ච අනුස්සාවනාහි කත්තබ්බං කම්මං ඤත්තිචතුත්ථකම්මං නාම.
තෙසු අපලොකනකම්මං (පරි. 496; පරි. අට්ඨ. 495-496) පඤ්ච ඨානානි ගච්ඡති ඔසාරණං නිස්සාරණං භණ්ඩුකම්මං බ්‍රහ්මදණ්ඩං කම්මලක්ඛණන්ති. තත්ථ කණ්ටකසාමණෙරස්ස නාසනා විය නිස්සාරණා, තාදිසංයෙව සම්මාවත්තන්තං දිස්වා පවෙසනා ‘ඔසාරණා’ති වෙදිතබ්බා. පබ්බජ්ජාපෙක්ඛස්ස කෙසච්ඡෙදනාපුච්ඡනං භණ්ඩුකම්මං (මහාව. 98) නාම. මුඛරස්ස භික්ඛුනො භික්ඛූ දුරුත්තවචනෙහි ඝට්ටෙන්තස්ස ‘‘ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු මුඛරො භික්ඛූ දුරුත්තවචනෙහි ඝට්ටෙන්තො විහරති, සො භික්ඛු යං ඉච්ඡෙය්‍ය, තං වදෙය්‍ය, භික්ඛූහි ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු නෙව වත්තබ්බො, න ඔවාදානුසාසනිං කත්තබ්බො, න ඔවදිතබ්බො’’ති ‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, පුච්ඡාමි ‘ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩස්ස දානං රුච්චති සඞ්ඝස්සා’ති, දුතියම්පි පුච්ඡාමි, තතියම්පි පුච්ඡාමි ‘ඉත්ථන්නාමස්ස, භන්තෙ, භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩස්ස දානං රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’’ති එවං කත්තබ්බං කම්මං බ්‍රහ්මදණ්ඩං (චූළව. 445) නාම. යං පන භගවතා භික්ඛුනීනං ඌරුං විවරිත්වා දස්සනාදිවත්ථූසු ‘‘අවන්දියො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන කාතබ්බො’’ති (චූළව. 411) එවං අවන්දියකම්මං අනුඤ්ඤාතං, යං භික්ඛුනීහි ‘‘අය්‍යෙ, අසුකො නාම අය්‍යො භික්ඛුනීනං අප්පසාදනීයං දස්සෙති, එතස්ස අය්‍යස්ස අවන්දියකරණං ‘රුච්චති භික්ඛුනිසඞ්ඝස්සා’’’ති එවං උපස්සයෙ නිසින්නාහෙව භික්ඛුනීහි කත්තබ්බං, එවරූපං කම්මං යස්මා තස්ස කම්මංයෙව ලක්ඛණං න ඔසාරණාදීනි, තස්මා කම්මලක්ඛණන්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච කම්මලක්ඛණං නාම භික්ඛුනිමූලකං පඤ්ඤත්තං, අපිච භික්ඛූනම්පි ලබ්භති, තස්මා භික්ඛූහිපි අච්ඡින්නචීවරකාදීනං චීවරාදීනි වා දෙන්තෙහි, පරිභුඤ්ජිතබ්බානි අපනෙතබ්බානිපි වත්ථූනි පරිභුඤ්ජන්තෙහි වා, අපනෙන්තෙහි වා, තථාරූපං වා ධම්මිකං කතිකං කරොන්තෙහි තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා අපලොකනකම්මං කාතබ්බං, සබ්බඤ්හෙතං කම්මලක්ඛණමෙව පවිසති, ඉති අපලොකනකම්මං පඤ්ච ඨානානි ගච්ඡති.
ඤත්තිකම්මං පන නව ඨානානි ගච්ඡති ඔසාරණං නිස්සාරණං උපොසථං පවාරණං සම්මුතිං දානං පටිග්ගහං පච්චුක්කඩ්ඪනං කම්මලක්ඛණන්ති. තත්ථ ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතො උපසම්පදාපෙක්ඛො, අනුසිට්ඨො සො මයා, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමො ආගච්ඡෙය්‍ය, ‘ආගච්ඡාහී’ති වත්තබ්බො’’ති (මහාව. 126) එවං උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස ඔසාරණා ඔසාරණා නාම. ‘‘සුණන්තු මෙ ආයස්මන්තා, අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු ධම්මකථිකො, ඉමස්ස නෙව සුත්තං ආගච්ඡති, නො සුත්තවිභඞ්ගො, සො අත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය අත්ථං පටිබාහති, යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං වුට්ඨාපෙත්වා අවසෙසා ඉමං අධිකරණං වූපසමෙය්‍යාමා’’ති එවං උබ්භාහිකවිනිච්ඡයෙ (චූළව. 233) ධම්මකථිකස්ස භික්ඛුනො නිස්සාරණා නිස්සාරණා නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, අජ්ජුපොසථො…පෙ… උපොසථං කරෙය්‍යා’’ති එවං උපොසථකම්මවසෙන ඨපිතා ඤත්ති උපොසථො නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, අජ්ජ පවාරණා පන්නරසී, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යා’’ති (මහාව. 210) එවං පවාරණාකම්මවසෙන ඨපිතා ඤත්ති පවාරණා නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමං අනුසාසෙය්‍ය’’න්ති, ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමං අනුසාසෙය්‍යා’’ති (මහාව. 126) එවං අත්තානං වා පරං වා සම්මන්නිතුං ඨපිතා ඤත්ති සම්මුති නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො නිස්සග්ගියං සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දදෙය්‍යා’’ති (පාරා. 464) එවං නිස්සට්ඨචීවරපත්තාදීනං දානං දානං නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු ආපත්තිං සරති විවරති උත්තානිං කරොති දෙසෙති, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො ආපත්තිං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය’’න්ති, තෙන වත්තබ්බො ‘පස්සසී’ති, ‘ආම, පස්සාමී’ති, ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති (චූළව. 239) එවං ආපත්තිප්පටිග්ගහො පටිග්ගහො නාම. ‘‘සුණන්තු මෙ ආයස්මන්තා ආවාසිකා, යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, ඉදානි උපොසථං කරෙය්‍යාම, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාම, ආගමෙ කාලෙ පවාරෙය්‍යාමා’’ති (මහාව. 240) එවං කතප්පවාරණප්පච්චුක්කඩ්ඪනා පච්චුක්කඩ්ඪනා නාම. තිණවත්තාරකසමථෙ (චූළව. 212) සබ්බසඞ්ගාහිකඤත්ති, එකෙකස්මිං පක්ඛෙ එකෙකා ඤත්ති චාති තිස්සොපි ඤත්තියො කම්මලක්ඛණං නාම. ඉති ඤත්තිකම්මං නව ඨානානි ගච්ඡති.
ඤත්තිදුතියකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡති ඔසාරණං නිස්සාරණං සම්මුතිං දානං උද්ධාරං දෙසනං කම්මලක්ඛණන්ති. තත්ථ භික්ඛූනං අලාභාය පරිසක්කනාදිකෙහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස උපාසකස්ස සඞ්ඝෙන අසම්භොගකරණත්ථං පත්තනික්කුජ්ජනවසෙන නිස්සාරණා නිස්සාරණා නාම. තස්සෙව සම්මාවත්තන්තස්ස පත්තුක්කුජ්ජනවසෙන ඔසාරණා ච වෙදිතබ්බා, සා ඛුද්දකක්ඛන්ධකෙ වඩ්ඪලිච්ඡවිවත්ථුස්මිං (චූළව. 265-266) වුත්තා. සීමාසම්මුති තිචීවරෙන අවිප්පවාසසම්මුතිසන්ථතසම්මුතිභත්තුද්දෙසකසෙනාසනග්ගාහාපකභණ්ඩාගාරිකචීවරප්පටිග්ගාහකයාගුභාජකඵලභාජකඛජ්ජභාජකඅප්පමත්තකවිස්සජ්ජකසාටියග්ගාහපකපත්තග්ගාහාපකආරාමිකපෙසකසාමණෙරපෙසකසම්මුතීති එතාසං සම්මුතීනං වසෙන සම්මුති වෙදිතබ්බා. කථිනචීවරමතකචීවරදානවසෙන දානං වෙදිතබ්බං. කථිනුද්ධාරවසෙන උද්ධාරො වෙදිතබ්බො. කුටිවත්ථුවිහාරවත්ථුදෙසනාවසෙන දෙසනා වෙදිතබ්බා. යා පන තිණවත්ථාරකසමථෙ (චූළව. 212 ආදයො) එකස්මිං පක්ඛෙ එකා, එකස්මිං පක්ඛෙ එකාති ද්වෙ ඤත්තිදුතියකම්මවාචා වුත්තා, යා ච මොහාරොපනාදීසු කම්මවාචා (පාචි. 446) වුත්තා, තාසං වසෙන කම්මලක්ඛණං වෙදිතබ්බං, ඉති ඤත්තිදුතියකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡති.
ඤත්තිචතුත්ථකම්මම්පි සත්තෙව ඨානානි ගච්ඡති ඔසාරණං නිස්සාරණං සම්මුතිං දානං නිග්ගහං සමනුභාසනං කම්මලක්ඛණන්ති. තත්ථ තජ්ජනීයකම්මාදීනං (චූළව. 1 ආදයො) සත්තන්නං කම්මානං වසෙන නිස්සාරණා, තෙසංයෙව කම්මානං පටිප්පස්සම්භනවසෙන ඔසාරණා ච වෙදිතබ්බා, භික්ඛුනොවාදකසම්මුතිවසෙන (පාචි. 146-147) සම්මුති, පරිවාසදාන(චඌළව. 102) මානත්තදානවසෙන (චූළව. 105) දානං, මූලායපටිකස්සනවසෙන (චූළව. 110) නිග්ගහො, උක්ඛිත්තානුවත්තිකා, අට්ඨ යාවතතියකා, අරිට්ඨො (පාචි. 417), චණ්ඩකාළී (පාචි. 709) චාති ඉමෙ තෙ යාවතතියකාති ඉමාසං එකාදසන්නං සමනුභාසනානං වසෙන සමනුභාසනා, උපසම්පදාකම්මඅබ්භානකම්මවසෙන කම්මලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. ඉති ඤත්තිචතුත්ථකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡති.
ඉමෙසු පන චතූසු කම්මෙසු අපලොකනකම්මං අපලොකෙත්වාව කාතබ්බං, ඤත්තිකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිකම්මම්පි එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිදුතියකම්මං පන අපලොකෙත්වා කාතබ්බම්පි අත්ථි අකාතබ්බම්පි, තත්ථ සීමාසම්මුති සීමාසමූහනනං (මහාව. 139-140, 144 ආදයො) කථිනචීවරදානං කථිනුද්ධාරො කුටිවත්ථුදෙසනා විහාරවත්ථුදෙසනාති ඉමානි ඡ කම්මානි ගරුකානි අපලොකෙත්වා කාතුං න වට්ටන්ති, ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වාව කාතබ්බානි. අවසෙසා තෙරස සම්මුතියො සෙනාසනග්ගාහාපකමතකචීවරදානසම්මුතියො චාති එතානි ලහුකම්මානි අපලොකෙත්වාපි කාතුං වට්ටන්ති, ඤත්තිකම්මාදිවසෙන පන න කාතබ්බානෙව. ඤත්තිචතුත්ථකම්මම්පි සකලක්ඛණෙනෙව කාතබ්බං, න සෙසකම්මවසෙන. එවං අත්තනො අත්තනො ලක්ඛණෙනෙව වත්ථුඤත්තිඅනුස්සාවනාසීමාපරිසාසම්පත්තියා කතානි එතානි කම්මානි ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන කතත්තා ධම්මො එතෙසු අත්ථීති ධම්මිකානි නාම හොන්ති, ඉති එතෙසං ධම්මිකානං කම්මානං ඡන්දං දත්වා පච්ඡා ඛීයනධම්මං ආපජ්ජන්තස්ස වාචාය වාචාය පාචිත්තියං.
සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ ඛීයනධම්මාපජ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, ධම්මකම්මෙ වෙමතිකස්ස, අධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං. අධම්මකම්මසඤ්ඤිස්ස, ‘‘අධම්මෙන වා වග්ගෙන වා නකම්මාරහස්ස වා කම්මං කරොන්තී’’ති ඤත්වා ඛීයන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ධම්මකම්මතා, ධම්මකම්මසඤ්ඤිතා, ඡන්දං දත්වා ඛීයනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානෙව, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.
කම්මප්පටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.