පාචිත්තියකණ්ඩො

1. මුසාවාදවග්ගො

1. මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

පාචිත්තියෙසු මුසාවාදවග්ගස්ස පඨමෙ සම්පජානමුසාවාදෙති පුබ්බෙපි ජානිත්වා වචනක්ඛණෙපි ජානන්තස්සෙව මුසාවාදභණනෙ. භණනඤ්ච නාම ඉධ අභූතස්ස වා භූතතං, භූතස්ස වා අභූතතං කත්වා කායෙන වා වාචාය වා විඤ්ඤාපනප්පයොගො, නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. තස්මා යො සම්පජානමුසාවාදං වදති, තස්ස තංනිමිත්තං තංහෙතු තප්පච්චයා පාචිත්තියං හොතීති එවමෙත්ථ අඤ්ඤෙසු ච ඊදිසෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

සාවත්ථියං හත්ථකං සක්‍යපුත්තං ආරබ්භ අවජානිත්වා පටිජානනාදිවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනත්ථං මුසා භණන්තස්ස පාරාජිකං, අමූලකෙන පාරාජිකෙන අනුද්ධංසනත්ථං සඞ්ඝාදිසෙසො, සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනුද්ධංසනත්ථං පාචිත්තියං, ආචාරවිපත්තියා අනුද්ධංසනත්ථං දුක්කටං, ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසී’’තිආදිනා (පාරා. 220) පරියායෙන උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනත්ථං පටිවිජානන්තස්ස මුසා භණිතෙ ථුල්ලච්චයං, අප්පටිවිජානන්තස්ස දුක්කටං, කෙවලං මුසා භණන්තස්ස ඉධ පාචිත්තියං. අනුපධාරෙත්වා සහසා භණන්තස්ස, ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං භණන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. විසංවාදනපුරෙක්ඛාරතා, විසංවාදනචිත්තෙන යමත්ථං වත්තුකාමො, තස්ස පුග්ගලස්ස විඤ්ඤාපනපයොගො චාති ඉමානෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානීති.

මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

දුතියෙ ඔමසවාදෙති ඔවිජ්ඣනවචනෙ, ජාතිනාමගොත්තකම්මසිප්පආබාධලිඞ්ගකිලෙසආපත්තිඅක්කොසෙසු භූතෙන වා අභූතෙන වා යෙන කෙනචි පාරාජිකං ආපන්නං වා අනාපන්නං වා යංකිඤ්චි භික්ඛුං යාය කායචි වාචාය වා හත්ථමුද්දාය වා අනඤ්ඤාපදෙසෙන අක්කොසනවචනෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ ඔමසනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තෙහියෙව දසහි අක්කොසවත්ථූහි ‘‘සන්ති ඉධෙකච්චෙ චණ්ඩාලා’’තිආදිනා (පාචි. 26) නයෙන අඤ්ඤාපදෙසං කත්වා අක්කොසන්තස්ස, ‘‘චොරොසි ගණ්ඨිභෙදකොසී’’තිආදීහි පාළිමුත්තකපදෙහි අක්කොසන්තස්ස, යථා තථා වා අනුපසම්පන්නං අක්කොසන්තස්ස ච දුක්කටං. ඉධ භික්ඛුනීපි අනුපසම්පන්නසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. අනක්කොසිතුකාමස්ස කෙවලං දවකම්‍යතාය වදතො සබ්බත්ථ දුබ්භාසිතං. අත්ථධම්මඅනුසාසනිපුරෙක්ඛාරානං, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. යං අක්කොසති, තස්ස උපසම්පන්නතා, අනඤ්ඤාපදෙසෙන ජාතිආදීහි අක්කොසනං, ‘‘මං අක්කොසතී’’ති ජානනා, අත්ථපුරෙක්ඛාරතාදීනං අභාවොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, වෙදනා පන ඉධ දුක්ඛාති.

ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා

තතියෙ භික්ඛුපෙසුඤ්ඤෙති භික්ඛුස්ස පෙසුඤ්ඤෙ, ජාතිආදීහි අක්කොසවත්ථූහි භික්ඛූ අක්කොසන්තස්ස භික්ඛුනො සුත්වා වචනං භික්ඛුනො පියකම්‍යතාය වා භෙදාධිප්පායෙන වා යො අක්කුද්ධො, තස්ස භික්ඛුස්ස කායෙන වා වාචාය වා උපසංහටෙ තස්මිං පෙසුඤ්ඤකරණවචනෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පෙසුඤ්ඤඋපසංහරණවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, වුත්තනයෙනෙව අඤ්ඤාපදෙසෙන අක්කොසන්තස්ස වචනූපසංහාරෙ වා පාළිමුත්තකඅක්කොසූපසංහාරෙ වා අනුපසම්පන්නස්ස ච උපසංහාරෙ දුක්කටං. ඉධාපි භික්ඛුනී අනුපසම්පන්නට්ඨානෙ ඨිතා. න පියකම්‍යතාය, න භෙදාධිප්පායෙන කෙවලං පාපගරහිතාය වදන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ජාතිආදීහි අනඤ්ඤාපදෙසෙන අක්කොසන්තස්ස භික්ඛුනො සුත්වා වචනං භික්ඛුස්ස උපසංහරණං, පියකම්‍යතාභෙදාධිප්පායෙසු අඤ්ඤතරතා, තස්ස විජානනාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානෙවාති.

පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා

චතුත්ථෙ පදසො ධම්මං වාචෙය්‍යාති සඞ්ගීතිත්තයං අනාරුළ්හම්පි රාජොවාදතික්ඛින්ද්‍රියචතුපරිවත්තනනන්දොපනන්දකුලුම්පසුත්තමග්ගකථාදිධම්මඤ්ච සඞ්ගීතිත්තයමාරුළ්හං තිපිටකධම්මඤ්ච පදං පදං වාචෙය්‍ය, පදානුපදඅන්වක්ඛරඅනුබ්‍යඤ්ජනෙසු එකෙකං කොට්ඨාසන්ති අත්ථො. පාචිත්තියන්ති එතෙසු පදාදීසු භික්ඛුඤ්ච භික්ඛුනිඤ්ච ඨපෙත්වා යංකඤ්චි කොට්ඨාසං අවසෙසපුග්ගලෙහි සද්ධිං එකතො භණන්තස්ස පදාදිගණනාය පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පදසො ධම්මවාචනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං. උපසම්පන්නෙ අනුපසම්පන්නසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං එකතො උද්දෙසග්ගහණෙ, සජ්ඣායකරණෙ, තස්ස සන්තිකෙ උද්දෙසග්ගහණෙ, යෙභුය්‍යෙන පගුණගන්ථං භණන්තස්ස, ඔසාරෙන්තස්ස ච ඛලිතට්ඨානෙ ‘‘එවං භණාහී’’ති වචනෙ ච එකතො භණන්තස්සාපි, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. අනුපසම්පන්නතා, වුත්තලක්ඛණං ධම්මං පදසො වාචනතා, එකතො ඔසාපනඤ්චාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. පදසොධම්මසමුට්ඨානං, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඤ්චමෙ අනුපසම්පන්නෙනාති භික්ඛුං ඨපෙත්වා අන්තමසො පාරාජිකවත්ථුභූතෙන තිරච්ඡානගතෙනාපි. උත්තරිදිරත්තතිරත්තන්ති ද්වින්නං වා තිණ්ණං වා රත්තීනං උපරි. සහසෙය්‍යන්ති සබ්බච්ඡන්නපරිච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙන ඡන්නපරිච්ඡන්නෙ වා සෙනාසනෙ පුබ්බාපරියෙන වා එකක්ඛණෙන වා එකතො නිපජ්ජනං. කප්පෙය්‍යාති විදහෙය්‍ය සම්පාදෙය්‍ය. තත්ථ ඡදනං අනාහච්ච දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධෙන පාකාරාදිනා පරිච්ඡින්නම්පි සබ්බපරිච්ඡන්නමිච්චෙව වෙදිතබ්බං, තස්මා ඉමිනා ලක්ඛණෙන සමන්නාගතො සචෙපි සත්තභූමිකො පාසාදො එකූපචාරො හොති, සතගබ්භං වා චතුසාලං, යො තත්ථ වා අඤ්ඤත්ථ වා තාදිසෙ තෙන වා අඤ්ඤෙන වා අනුපසම්පන්නෙන සහ තිස්සො රත්තියො සයිත්වා චතුත්ථදිවසෙ අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ අනුපසම්පන්නෙ නිපන්නෙ ගබ්භද්වාරං පිධාය වා අපිධාය වා නිපජ්ජති, පඨමනිපන්නො වා තස්මිං නිපජ්ජන්තෙ න වුට්ඨාති, තස්ස උභින්නං උට්ඨහිත්වා නිපජ්ජනප්පයොගගණනාය අනුපසම්පන්නගණනාය ච පාචිත්තියං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං (පාචි. අට්ඨ. 51) සබ්බප්පකාරතො වුත්තො.

ආළවියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ අනුපසම්පන්නෙන සහසෙය්‍යවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘උත්තරිදිරත්තතිරත්ත’’න්ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, උපසම්පන්නෙ අනුපසම්පන්නසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා උපද්ධච්ඡන්නපරිච්ඡන්නාදීසු ච දුක්කටං. ඌනකදිරත්තතිරත්තං වසන්තස්ස, තතියාය රත්තියා පුරාරුණා නික්ඛමිත්වා පුන වසන්තස්ස, සබ්බච්ඡන්නසබ්බාපරිච්ඡන්නාදීසු වසන්තස්ස, ඉතරස්මිං නිසින්නෙ නිපජ්ජන්තස්ස, නිපන්නෙ වා නිසීදන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. පාචිත්තියවත්ථුකසෙනාසනං, තත්ථ අනුපසම්පන්නෙන සහ නිපජ්ජනං, චතුත්ථදිවසෙ සූරියත්ථඞ්ගමනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසදිසානෙවාති.

පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡට්ඨෙ මාතුගාමෙනාති අන්තමසො තදහුජාතායපි මනුස්සිත්ථියා. දිස්සමානරූපා පන යක්ඛිපෙතියො පණ්ඩකො මෙථුනවත්ථුභූතා ච තිරච්ඡානිත්ථියො ඉධ දුක්කටවත්ථුකා හොන්ති.

සාවත්ථියං ආයස්මන්තං අනුරුද්ධත්ථෙරං ආරබ්භ මාතුගාමෙන සහසෙය්‍යවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සෙසං අනන්තරසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං අඤ්ඤත්‍ර රත්තිපරිච්ඡෙදා, තත්‍ර හි චතුත්ථදිවසෙ ආපත්ති, ඉධ පන පඨමදිවසෙපීති.

දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා

සත්තමෙ උත්තරිඡප්පඤ්චවාචාහීතිඑත්ථ එකො ගාථාපාදො එකා වාචාති එවං සබ්බත්ථ වාචාපමාණං වෙදිතබ්බං. ධම්මං දෙසෙය්‍යාති පදසොධම්මසික්ඛාපදෙ වුත්තලක්ඛණං ධම්මං වා අට්ඨකථාධම්මං වා භාසෙය්‍ය. අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤුනා පුරිසවිග්ගහෙනාති විනා විඤ්ඤුනා පුරිසෙන. මනුස්සවිග්ගහං ගහෙත්වා ඨිතෙන පන යක්ඛෙන වා පෙතෙන වා තිරච්ඡානෙන වා සද්ධිං ඨිතායපි ධම්මං දෙසෙතුං න වට්ටති. පාචිත්තියන්ති දුතියානියතෙ වුත්තලක්ඛණෙන මනුස්සෙන විනා විඤ්ඤුමනුස්සිත්ථියා ඡන්නං වාචානං උපරි පදාදිවසෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස පදාදිගණනාය, බහූනං දෙසයතො මාතුගාමගණනාය ච පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං උදායිත්ථෙරං ආරබ්භ මාතුගාමස්ස ධම්මදෙසනාවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤුනා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අමාතුගාමෙ මාතුගාමසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා යක්ඛිපෙතිපණ්ඩකමනුස්සවිග්ගහතිරච්ඡානිත්ථීනං දෙසෙන්තස්ස ච දුක්කටං. ඡහි වාචාහි, තතො වා ඔරං දෙසෙන්තස්ස, වුත්තලක්ඛණෙ වා පුරිසෙ සති, සයං වා උට්ඨාය, පුන නිසීදිත්වා මාතුගාමස්ස වා උට්ඨහිත්වා පුන නිසින්නස්ස, අඤ්ඤස්ස වා මාතුගාමස්ස දෙසයතො, ‘‘දීඝනිකායො නාම භන්තෙ කිමත්ථියො’’ති එවං පන පුට්ඨෙ සබ්බම්පි දීඝනිකායං දෙසෙන්තස්ස, අඤ්ඤස්සත්ථාය වුච්චමානං මාතුගාමෙ සුණන්තෙ, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. වුත්තලක්ඛණස්ස ධම්මස්ස ඡන්නං වාචානං උපරි දෙසනා, වුත්තලක්ඛණො මාතුගාමො, ඉරියාපථපරිවත්තාභාවො, කප්පියකාරකස්සාභාවො, අපඤ්හාවිස්සජ්ජනාති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පදසොධම්මසදිසානෙව, කෙවලං ඉධ කිරියාකිරියං හොතීති.

ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

අට්ඨමෙ උත්තරිමනුස්සධම්මන්ති චතුත්ථපාරාජිකෙ වුත්තලක්ඛණං උත්තරිමනුස්සානං ඣායීනඤ්චෙව අරියානඤ්ච ධම්මං. භූතස්මිං පාචිත්තියන්ති අත්තනි ඣානාදිධම්මෙ සති තං භික්ඛුඤ්ච භික්ඛුනිඤ්ච ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්ස ආරොචයතො පාචිත්තියං.

වෙසාලියං වග්ගුමුදාතීරියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ තෙසං භූතාරොචනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, නිප්පරියායෙන අත්තනි විජ්ජමානං ඣානාදිධම්මං ආරොචෙන්තස්ස සචෙ යස්ස ආරොචෙති, සො අනන්තරමෙව ‘‘අයං ඣානලාභී’’ති වා ‘‘අරියො’’ති වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන තමත්ථං ජානාති, පාචිත්තියං. නො චෙ ජානාති, දුක්කටං. පරියායෙන ආරොචිතං පන ජානාතු වා, මා වා, දුක්කටමෙව. තථාරූපෙ කාරණෙ සති උපසම්පන්නස්ස ආරොචයතො, ආදිකම්මිකස්ස ච අනාපත්ති. යස්මා පන අරියානං උම්මත්තකාදිභාවො නත්ථි, ඣානලාභිනො පන තස්මිං සති ඣානා පරිහායන්ති, තස්මා තෙ ඉධ න ගහිතා. උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස භූතතා, අනුපසම්පන්නස්ස ආරොචනං, තඞ්ඛණවිජානනා, අනඤ්ඤාපදෙසොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. භූතාරොචනසමුට්ඨානං, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, කුසලාබ්‍යාකතචිත්තෙහි ද්විචිත්තං, සුඛමජ්ඣත්තවෙදනාහි ද්විවෙදනන්ති.

භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

නවමෙ භික්ඛුස්සාති පාරාජිකං අනජ්ඣාපන්නස්ස. දුට්ඨුල්ලන්ති කිඤ්චාපි ද්වින්නං ආපත්තික්ඛන්ධානමෙතං අධිවචනං, ඉධ පන සඞ්ඝාදිසෙසමෙව අධිප්පෙතං. අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියාති යං සඞ්ඝො අභිණ්හාපත්තිකස්ස භික්ඛුනො ආයතිං සංවරත්ථාය ආපත්තීනඤ්ච කුලානඤ්ච පරියන්තං කත්වා වා අකත්වා වා තික්ඛත්තුං අපලොකෙත්වා කතිකං කරොති, තං ඨපෙත්වා, අයථාකතිකාය ‘‘අයං අසුචිං මොචෙත්වා සඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නො’’තිආදිනා නයෙන වත්ථුනා සද්ධිං ආපත්තිං ඝටෙත්වා ආරොචෙන්තස්ස පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ දුට්ඨුල්ලාපත්තිආරොචනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අදුට්ඨුල්ලාය දුට්ඨුල්ලසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං, අවසෙසෙ ඡ ආපත්තික්ඛන්ධෙ, අනුපසම්පන්නස්ස පුරිමපඤ්චසික්ඛාපදවීතික්කමසඞ්ඛාතං දුට්ඨුල්ලං වා ඉතරං අදුට්ඨුල්ලං වා අජ්ඣාචාරං ආරොචෙන්තස්සාපි දුක්කටමෙව. වත්ථුමත්තං වා ආපත්තිමත්තං වා ආරොචෙන්තස්ස, භික්ඛුසම්මුතිපරිච්ඡෙදං අනතික්කමිත්වා ආරොචෙන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. වුත්තලක්ඛණස්ස භික්ඛුනො සවත්ථුකො සඞ්ඝාදිසෙසො, අනුපසම්පන්නස්ස ආරොචනං, භික්ඛුසම්මුතියා අභාවොති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, වෙදනා පන ඉධ දුක්ඛායෙවාති.

දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා

දසමෙ පථවින්ති දුවිධා පථවී ජාතපථවී අජාතපථවීති. තත්ථ ජාතපථවී සුද්ධමිස්සපුඤ්ජවසෙන තිවිධා, තත්ථ සුද්ධපථවී නාම පකතියා සුද්ධපංසු වා සුද්ධමත්තිකා වා. මිස්සපථවී නාම යත්ථ පංසුතො වා මත්තිකාතො වා පාසාණසක්ඛරකථලමරුම්බවාලුකාසු අඤ්ඤතරස්ස තතියභාගො හොති. පුඤ්ජපථවී නාම ‘‘අතිරෙකචාතුමාසං ඔවට්ඨො පංසුපුඤ්ජො වා මත්තිකාපුඤ්ජො වා’’ති (පාචි. 86) වුත්තං, වුත්තලක්ඛණෙන පන මිස්සකපුඤ්ජොපි පිට්ඨිපාසාණෙ ඨිතසුඛුමරජම්පි ච දෙවෙ ඵුසායන්තෙ සකිං තින්තං චතුමාසච්චයෙන තින්තොකාසො පුඤ්ජපථවිසඞ්ඛමෙව ගච්ඡති. තිවිධාපි චෙසා පථවී උද්ධනපත්තපචනාදිවසෙන වා යථා තථා වා අදඩ්ඪා ‘ජාතපථවී’ති වුච්චති, දඩ්ඪා පන වුත්තප්පමාණතො අධිකතරපාසාණාදිමිස්සා වා අජාතපථවී නාම හොති, කො පන වාදො සුද්ධපාසාණාදිභෙදාය. තත්ථ යා ‘ජාතපථවී’ති වුත්තා, අයං අකප්පියපථවී. යො භික්ඛු තං එවරූපං පථවිං සයං ඛණති, ඛණනභෙදනවිලෙඛනපචනාදීහි විකොපෙති, තස්ස පයොගගණනාය පාචිත්තියං. යො පන ඛණාපෙති, වුත්තනයෙනෙව විකොපාපෙති, තස්ස ‘‘ඉමං පදෙස’’න්ති වා ‘‘ඉමං පථවි’’න්ති වා එවං නියමෙත්වා ‘‘ඛණ, භින්දා’’තිආදිනා නයෙන ආණාපෙන්තස්ස ආණත්තියා දුක්කටං, සකිං ආණත්තෙ දිවසම්පි ඛණන්තෙ ආණාපකස්ස එකමෙව පාචිත්තියං, සචෙ ඉතරො පුනප්පුනං ආණාපෙති, වාචාය වාචාය පාචිත්තියං.

ආළවියං ආළවකෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පථවිඛණනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, සාණත්තිකං, පථවියා වෙමතිකස්ස, අපථවියා පථවිසඤ්ඤිනො චෙව වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං. ඔකාසං අනියමෙත්වා ‘‘පොක්ඛරණිං ඛණ, ආවාටං ඛණ, කන්දං ඛණා’’තිආදීනි භණන්තස්ස, ආතපෙන සුස්සිත්වා ඵලිතකද්දමං වා ගොකණ්ටකං වා හෙට්ඨා පථවියා අසම්බද්ධං භිජ්ජිත්වා පතිතනදිතටං වා මහන්තම්පි නඞ්ගලච්ඡින්නමත්තිකාපිණ්ඩන්තිඑවමාදීනි සබ්බඤ්ච අජාතපථවිං විකොපෙන්තස්ස, ‘‘ඉමස්ස ථම්භස්ස ආවාටං ජාන, මත්තිකං දෙහි, මත්තිකං ආහර, පංසුනා මෙ අත්ථො, මත්තිකං කප්පියං කරොහී’’ති භණන්තස්ස, අසඤ්චිච්ච රුක්ඛාදිපවට්ටනෙන භින්දන්තස්ස, අසතියා පාදඞ්ගුට්ඨකාදීහි විලෙඛන්තස්ස, ජාතපථවිභාවං වා, ‘‘ඛණාමි වා අහ’’න්ති අජානන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ජාතපථවී, පථවිසඤ්ඤිතා, ඛණනඛණාපනානං අඤ්ඤතරන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන පණ්ණත්තිවජ්ජං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මුසාවාදවග්ගො පඨමො.

2. භූතගාමවග්ගො

1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

භූතගාමවග්ගස්ස පඨමෙ භූතගාමපාතබ්‍යතායාති එත්ථ භවන්ති අහෙසුඤ්චාති භූතා, ජායන්ති වඩ්ඪන්ති ජාතා වඩ්ඪිතා චාති අත්ථො. ගාමොති රාසි, භූතානං ගාමො, භූතා එව වා ගාමොති භූතගාමො, පතිට්ඨිතහරිතතිණරුක්ඛාදීනමෙතං අධිවචනං. පාතබ්‍යස්ස භාවො පාතබ්‍යතා, ඡෙදනභෙදනාදීහි යථාරුචි පරිභුඤ්ජිතබ්බතාති අත්ථො, තස්සං භූතගාමපාතබ්‍යතාය, නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං, භූතගාමපාතබ්‍යතාහෙතු භූතගාමස්ස ඡෙදනාදිපච්චයා පාචිත්තියන්ති අත්ථො. තස්මා යො භික්ඛු පථවිඋදකපාකාරාදීසු යත්ථකත්ථචි ජාතං අසුක්ඛං අන්තමසො අතිසුඛුමතිණම්පි සාසපබීජකසෙවාලම්පි උද්ධරණච්ඡෙදනවිජ්ඣනාදීහි විකොපෙති වා පථවිඛණනෙ වුත්තනයෙන විකොපාපෙති වා පාචිත්තියං ආපජ්ජති.

ආළවියං ආළවකෙ භික්ඛූ ආරබ්භ රුක්ඛඡින්දනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, සාණත්තිකං, භූතගාමතො වියොජිතමූලබීජඛන්ධබීජඵලුබීජඅග්ගබීජබීජබීජානං අඤ්ඤතරං භාජනගතං වා රාසිකතං වා භූමියං රොපිතම්පි නික්ඛන්තමූලමත්තං වා නික්ඛන්තඅඞ්කුරමත්තං වා සචෙපිස්ස විදත්ථිමත්තා පත්තවට්ටි නිග්ගච්ඡති, අනික්ඛන්තෙ වා මූලෙ නික්ඛන්තෙ වා මූලෙ යාව අඞ්කුරො හරිතො න හොති, තාව තං විකොපෙන්තස්ස දුක්කටං, තථා භූතගාමබීජගාමෙ වෙමතිකස්ස, අභූතගාමබීජගාමෙ භූතගාමබීජගාමසඤ්ඤිනො චෙව වෙමතිකස්ස ච. උභයත්ථ පන අතථාසඤ්ඤිස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති, අසඤ්චිච්ච අසතියා අජානිත්වා වා විකොපෙන්තස්ස, ‘ඉමං රුක්ඛ’න්ති එවං අනියමෙත්වා ‘‘රුක්ඛං ඡින්ද, වල්ලිං ඡින්දා’’තිආදීනි භණන්තස්ස, ‘‘ඉමං පුප්ඵං වා ඵලං වා ජාන, ඉමං දෙහි, ඉමං ආහර, ඉමිනා මෙ අත්ථො, ඉමං කප්පියං කරොහී’’ති භණන්තස්ස ච අනාපත්ති. එවං කප්පියවචනෙන භූතගාමතො වියොජිතං පන බීජජාතං පුන පි ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති කාරෙත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බං. එවඤ්හිස්ස බීජගාමපරිමොචනම්පි කතං හොති.

කප්පියං කරොන්තෙන පන අග්ගිනා වා නඛෙන වා සත්ථෙන වා කත්තබ්බං, අග්ගිනා කරොන්තෙන ච යෙන කෙනචි අග්ගිනා එකදෙසෙ ඵුසන්තෙන ‘කප්පිය’න්ති වත්වාව කාතබ්බං. සත්ථෙන කරොන්තෙන යස්ස කස්සචි තිඛිණසත්ථස්ස අන්තමසො සූචිනඛච්ඡෙදනාදීනම්පි තුණ්ඩෙන වා ධාරාය වා වෙධං වා ඡෙදං වා දස්සෙන්තෙන තථෙව කාතබ්බං. නඛෙන කරොන්තෙන ඨපෙත්වා ගොමහිංසාදීනං ඛුරෙ යෙන කෙනචි අපූතිනා මනුස්සානං වා තිරච්ඡානානං වා නඛෙන අන්තමසො ඡින්දිත්වා ආහටෙනාපි සත්ථෙ වුත්තනයෙනෙව කාතබ්බං. තත්ථ සචෙපි බීජානං පබ්බතමත්තො රාසි, රුක්ඛසහස්සං වා ඡින්දිත්වා එකාබද්ධං, උච්ඡූනං වා මහාභාරො බන්ධිත්වා ඨපිතො හොති, එකස්මිං බීජෙ වා රුක්ඛසාඛාය වා උච්ඡුම්හි වා කප්පියෙ කතෙ සබ්බං කතං හොති. උච්ඡුං ‘‘කප්පියං කරිස්සාමී’’ති තෙහි සද්ධිං බද්ධං දාරුකං විජ්ඣති, වට්ටතියෙව. සචෙ පන යාය වල්ලියා භාරො බද්ධො, තං විජ්ඣති, න වට්ටති. මරිචපක්කාදීහි මිස්සෙත්වා භත්තං ආහරන්ති, ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති වුත්තෙ සචෙපි භත්තසිත්ථෙ විජ්ඣති, වට්ටතියෙව, තිලතණ්ඩුලෙසුපි එසෙව නයො. යාගුයා පක්ඛිත්තානි පන එකාබද්ධානි හුත්වා න සන්තිට්ඨන්ති, තත්ථ එකෙකං විජ්ඣිත්වාව කාතබ්බං. කපිට්ඨඵලාදීනං අන්තො මිඤ්ජං කටාහං මුඤ්චිත්වා සඤ්චරති, භින්දාපෙත්වා කප්පියං කාරෙතබ්බං. එකාබද්ධා චෙ, කටාහෙපි කාතුං වට්ටති. යං පන ඵලං තරුණං හොති අබීජං යඤ්ච නිබ්බත්තබීජං බීජං අපනෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං, තත්ථ කප්පියකරණකිච්චං නත්ථි. භූතගාමො, භූතගාමසඤ්ඤිතා, විකොපනං වා විකොපාපනං වාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පථවිඛණනසදිසානෙවාති.

භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා

දුතියෙ යමත්ථං සඞ්ඝමජ්ඣෙ විනයධරො පුච්ඡති, තතො අඤ්ඤං වදතීති අඤ්ඤවාදකො, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණස්සෙතං නාමං. විහෙසතීති විහෙසකො, තුණ්හීභාවස්සෙතං නාමං, තස්මිං අඤ්ඤවාදකෙ විහෙසකෙ. පාචිත්තියන්ති වත්ථුද්වයෙ පාචිත්තියද්වයං වුත්තං. තස්මා යො භික්ඛු සාවසෙසං ආපත්තිං ආපන්නො සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනුයුඤ්ජියමානො තං න කථෙතුකාමො අඤ්ඤෙන වචනෙන අඤ්ඤං ඡාදෙන්තො තථා තථා වික්ඛිපති, යො ච තුණ්හීභාවෙන විහෙසෙති, තෙසං යං භගවතා අඤ්ඤවාදකකම්මඤ්චෙව විහෙසකකම්මඤ්ච අනුඤ්ඤාතං, තස්මිං සඞ්ඝෙන කතෙ පුන තථා කරොන්තානං පාචිත්තියං.

කොසම්බියං ඡන්නත්ථෙරං ආරබ්භ අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, ධම්මකම්මෙ තිකපාචිත්තියං, අධම්මකම්මෙ තිකදුක්කටං, අනාරොපිතෙ පන අඤ්ඤවාදකෙ වා විහෙසකෙ වා තථා කරොන්තස්ස දුක්කටමෙව. ආපත්තිං ආපන්නභාවං වා අජානන්තස්ස ‘‘කිං තුම්හෙ භණථා’’ති පුච්ඡතො, ගෙලඤ්ඤෙන වා, ‘‘සඞ්ඝස්ස භණ්ඩනාදීනි වා භවිස්සන්ති, අධම්මෙන වා වග්ගෙන වා නකම්මාරහස්ස වා කම්මං කරිස්සන්තී’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන න කථෙන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ධම්මකම්මෙන ආරොපිතතා, ආපත්තියා වා වත්ථුනා වා අනුයුඤ්ජියමානතා, ඡාදෙතුකාමතාය අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණං වා තුණ්හීභාවො වාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන සියා කිරියං, සියා අකිරියං, දුක්ඛවෙදනඤ්ච හොතීති.

අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා

තතියෙ යෙන වචනෙන උජ්ඣාපෙන්ති ‘‘ඡන්දාය ඉත්ථන්නාමො ඉදං නාම කරොතී’’තිආදීනි වදන්තා උපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන සම්මතං සෙනාසනපඤ්ඤාපකාදිභෙදං තස්ස අයසකාමා හුත්වා භික්ඛූහි අවජානාපෙන්ති, අවඤ්ඤාය ඔලොකාපෙන්ති, ලාමකතො වා චින්තාපෙන්ති, තං වචනං උජ්ඣාපනකං. යෙන ච තථෙව වදන්තා ඛිය්‍යන්ති, සබ්බත්ථ තස්ස අවණ්ණං පකාසෙන්ති, තං ඛිය්‍යනකං, තස්මිං උජ්ඣාපනකෙ ඛිය්‍යනකෙ. පාචිත්තියන්ති වත්ථුද්වයෙ පාචිත්තියද්වයං වුත්තං. තස්මා යො සම්මතස්ස භික්ඛුනො අයසකාමතාය උපසම්පන්නස්ස වදන්තො උජ්ඣාපෙති වා ඛිය්‍යති වා, තස්ස පාචිත්තියං හොති.

රාජගහෙ මෙත්තියභූමජකෙ භික්ඛූ ආරබ්භ උජ්ඣාපනඛිය්‍යනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, යං තස්ස උපසම්පන්නස්ස සම්මුතිකම්මං කතං, තස්මිං ධම්මකම්මෙ තිකපාචිත්තියං, අධම්මකම්මෙ තිකදුක්කටං, අනුපසම්පන්නස්ස පන සන්තිකෙ තථා භණන්තස්ස, අසම්මතස්ස ච අවණ්ණං යස්ස කස්සචි සන්තිකෙ භණන්තස්ස, අනුපසම්පන්නස්ස පන සම්මතස්ස වා අසම්මතස්ස වා අවණ්ණං යස්ස කස්සචිදෙව සන්තිකෙ භණන්තස්ස ච දුක්කටමෙව. පකතියාව ඡන්දාදිවසෙන කරොන්තං උජ්ඣාපෙන්තස්ස වා ඛිය්‍යන්තස්ස වා, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ධම්මකම්මෙන සම්මතතා, උපසම්පන්නතා, අගතිගමනාභාවො, තස්ස අවණ්ණකාමතා, යස්ස සන්තිකෙ වදති, තස්ස උපසම්පන්නතා, උජ්ඣාපනං වා ඛිය්‍යනං වාති ඉමානෙත්ථ ඡ අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනමෙවාති.

උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

චතුත්ථෙ සඞ්ඝිකන්ති සඞ්ඝස්ස සන්තකං. මඤ්චාදීසු යොකොචි මඤ්චසඞ්ඛෙපෙන කතො සබ්බොපි මඤ්චොයෙව, පීඨෙපි එසෙව නයො. යෙන කෙනචි පන චොළෙන වා කප්පියචම්මෙන වා ඡවිං කත්වා ඨපෙත්වා මනුස්සලොමං තාලීසපත්තඤ්ච යෙහි කෙහිචි ලොමපණ්ණතිණවාකචොළෙහි පූරෙත්වා කතසෙනාසනං භිසීති වුච්චති. තත්ථ නිසීදිතුම්පි නිපජ්ජිතුම්පි වට්ටති, පමාණපරිච්ඡෙදොපි චෙත්ථ නත්ථි. කොච්ඡං පන වාකඋසීරමුඤ්ජපබ්බජාදීනං අඤ්ඤතරමයං අන්තො සංවෙල්ලිත්වා බද්ධං හෙට්ඨා ච උපරි ච විත්ථතං පණවසණ්ඨානං මජ්ඣෙ සීහචම්මාදිපරික්ඛිත්තං හොති, අකප්පියචම්මං නාමෙත්ථ නත්ථි. සෙනාසනඤ්හි සොවණ්ණමයම්පි වට්ටති. අජ්ඣොකාසෙති එත්ථ යෙ අවස්සිකසඞ්කෙතා වස්සානමාසාති එවං අසඤ්ඤිතා අට්ඨ මාසා, තෙ ඨපෙත්වා ඉතරෙසු චතූසු මාසෙසු සචෙපි දෙවො න වස්සති. තථාපි පකතිඅජ්ඣොකාසෙ ච ඔවස්සකමණ්ඩපෙ ච සන්ථරිතුං න වට්ටති. යත්ථ පන හෙමන්තෙ වස්සති, තත්ථ අපරෙපි චත්තාරො මාසෙ න වට්ටති. ගිම්හෙ පන සබ්බත්ථ විගතවලාහකං විසුද්ධං නභං හොති, තස්මා තදා කෙනචිදෙව කරණීයෙන ගච්ඡති, වට්ටති. කාකාදීනං නිබද්ධවාසරුක්ඛමූලෙ පන කදාචිපි න වට්ටති. ඉති යත්ථ ච යදා ච සන්ථරිතුං න වට්ටති, තං සබ්බමිධ අජ්ඣොකාසසඞ්ඛමෙව ගතන්ති වෙදිතබ්බං.

සන්ථරිත්වාති තථාරූපෙ ඨානෙ අත්තනො වා පරස්ස වා අත්ථාය සන්ථරිත්වා. අඤ්ඤස්සත්ථාය සන්ථතම්පි හි යාව සො තත්ථ න නිසීදති, ‘ගච්ඡ ත්ව’න්ති වා න භණති, තාව සන්ථාරකස්සෙව භාරො. සන්ථරාපෙත්වාති අනුපසම්පන්නෙන සන්ථරාපෙත්වා. එතදෙව හි තස්ස පලිබොධො හොති, උපසම්පන්නෙන සන්ථතං සන්ථාරකස්සෙව භාරො, තඤ්ච ඛො යාව ආණාපකො තත්ථ න නිසීදති, ‘ගච්ඡ ත්ව’න්ති වා න භණති. යස්මිඤ්හි අත්තනා සන්ථරාපිතෙ වා පකතිසන්ථතෙ වා උපසම්පන්නො නිසීදති, සබ්බං තං නිසින්නස්සෙව භාරො, තස්මා සන්ථරාපිතන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. තං පක්කමන්තො නෙව උද්ධරෙය්‍ය, න උද්ධරාපෙය්‍යාති අත්තනා වා උද්ධරිත්වා පතිරූපෙ ඨානෙ න ඨපෙය්‍ය, පරෙන වා තථා න කාරාපෙය්‍ය. අනාපුච්ඡං වා ගච්ඡෙය්‍යාති යො භික්ඛු වා සාමණෙරො වා ආරාමිකො වා ලජ්ජී හොති, අත්තනො පලිබොධං විය මඤ්ඤති, තථාරූපං අනාපුච්ඡිත්වා තං සෙනාසනං තස්ස අනිය්‍යාතෙත්වා නිරපෙක්ඛො ගච්ඡති, ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කමෙය්‍ය, තස්ස එකෙන පාදෙන ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ දුක්කටං, දුතියපාදාතික්කමෙ පාචිත්තියං. භොජනසාලාය ඨිතො පන ‘‘අසුකස්මිං නාම දිවාවිහාරට්ඨානෙ පඤ්ඤපෙත්වා ගච්ඡාහී’’ති පෙසෙත්වා තතො නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තො පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො.

සාවත්ථියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ සන්ථතං අනුද්ධරිත්වා අනාපුච්ඡං පක්කමනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, පුග්ගලිකෙ තිකදුක්කටං, චිමිලිකං වා උත්තරත්ථරණං වා භූමත්ථරණං වා තට්ටිකං වා චම්මක්ඛණ්ඩං වා පාදපුඤ්ඡනං වා ඵලකපීඨං වා යං වා පනඤ්ඤං කඤ්චි දාරුභණ්ඩං මත්තිකාභණ්ඩං අන්තමසො පත්තාධාරකම්පි වුත්තලක්ඛණෙ අජ්ඣොකාසෙ ඨපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටමෙව. ආරඤ්ඤකෙන පන අසති අනොවස්සකෙ සබ්බං රුක්ඛෙ ලග්ගෙත්වාපි යථා වා උපචිකාහි න ඛජ්ජති, එවං කත්වාපි ගන්තුං වට්ටති. අබ්භොකාසිකෙන පන චීවරකුටිකං කත්වාපි රක්ඛිතබ්බං. අත්තනො සන්තකෙ, විස්සාසිකපුග්ගලිකෙ, උද්ධරණාදීනි කත්වා ගමනෙ, ඔතාපෙන්තස්ස, ‘‘ආගන්ත්වා උද්ධරිස්සාමී’’ති ගච්ඡතො, වුඩ්ඪතරා උට්ඨාපෙන්ති, අමනුස්සො තත්ථ නිසීදති, කොචි ඉස්සරො ගණ්හාති, සීහාදයො තං ඨානං ආගන්ත්වා තිට්ඨන්ති, එවං සෙනාසනං පලිබුද්ධං හොති, තථා පලිබුද්ධෙ වා සෙනාසනෙ, ජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායකරාසු ආපදාසු වා ගච්ඡන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. මඤ්චාදීනං සඞ්ඝිකතා, වුත්තලක්ඛණෙ දෙසෙ සන්ථරණං වා සන්ථරාපනං වා, අපලිබුද්ධතා, ආපදාය අභාවො, නිරපෙක්ඛතා, ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ ඡ අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පඨමකථිනසදිසානෙව, ඉදං පන කිරියාකිරියන්ති.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඤ්චමෙ විහාරෙති ගබ්භෙ වා අඤ්ඤතරස්මිං වා සබ්බපරිච්ඡන්නෙ වුත්තසෙනාසනෙ. සෙය්‍යන්ති සෙය්‍යා නාම භිසී චිමිලිකා උත්තරත්ථරණං භූමත්ථරණං තට්ටිකා චම්මක්ඛණ්ඩො නිසීදනං පච්චත්ථරණං තිණසන්ථාරො පණ්ණසන්ථාරොති වුත්තං. තත්ථ චිමිලිකා නාම පරිකම්මකතාය භූමියා වණ්ණානුරක්ඛණත්ථං කතා. උත්තරත්ථරණං නාම මඤ්චපීඨාදීනං උපරි අත්ථරිතබ්බයුත්තකං පච්චත්ථරණං. භූමත්ථරණං නාම චිමිලිකාය සති තස්සා උපරි, අසති සුද්ධභූමියං අත්ථරිතබ්බා කටසාරකාදි විකති. තට්ටිකා නාම තාලපණ්ණාදීහි කතතට්ටිකා. චම්මක්ඛණ්ඩො නාම යංකිඤ්චි චම්මං, සීහචම්මාදීනඤ්හි පරිහරණෙයෙව පරික්ඛෙපො, සෙනාසනපරිභොගෙ පන අකප්පියචම්මං නාම නත්ථි. පච්චත්ථරණං නාම පාවාරො කොජවොති එත්තකමෙව, සෙසං පාකටමෙව. ඉති ඉමාසු දසසු සෙය්‍යාසු එකම්පි සෙය්‍යං අත්තනො වස්සග්ගෙන ගහෙත්වා වුත්තලක්ඛණෙ විහාරෙ සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා යො භික්ඛු දිසංගමිකො යථා ඨපිතං උපචිකාහි න ඛජ්ජති, තථා ඨපනවසෙන නෙව උද්ධරෙය්‍ය, න උද්ධරාපෙය්‍ය, පුරිමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙන අනාපුච්ඡං වා ගච්ඡෙය්‍ය, තස්ස පරික්ඛිත්තස්ස ආරාමස්ස පරික්ඛෙපං, අපරික්ඛිත්තස්ස උපචාරං අතික්කමන්තස්ස පඨමපාදෙ දුක්කටං, දුතියපාදෙ පාචිත්තියං. යත්ථ පන උපචිකාසඞ්කා නත්ථි, තතො අනාපුච්ඡාපි ගන්තුං වට්ටති, ආපුච්ඡනං පන වත්තං.

සාවත්ථියං සත්තරසවග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ සඞ්ඝිකෙ විහාරෙ සෙය්‍යං සන්ථරිත්වා අනුද්ධරිත්වා අනාපුච්ඡා පක්කමනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, පුග්ගලිකෙ තිකදුක්කටං, වුත්තලක්ඛණස්ස පන විහාරස්ස උපචාරෙ බහි ආසන්නෙ උපට්ඨානසාලාය වා අපරිච්ඡන්නමණ්ඩපෙ වා පරිච්ඡන්නෙ වාපි බහූනං සන්නිපාතභූතෙ රුක්ඛමූලෙ වා සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා, මඤ්චපීඨඤ්ච විහාරෙ වා වුත්තප්පකාරෙ විහාරූපචාරෙ වා සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා උද්ධරණාදීනි අකත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටමෙව. අත්තනො සන්තකෙ, විස්සාසිකපුග්ගලිකෙ, උද්ධරණාදීනි කත්වා, පුරිමනයෙනෙව පලිබුද්ධං ඡඩ්ඩෙත්වා ගමනෙ, යො ච ‘‘අජ්ජෙව ආගන්ත්වා පටිජග්ගිස්සාමී’’ති එවං සාපෙක්ඛො නදිපාරං වා ගාමන්තරං වා ගන්ත්වා යත්ථස්ස ගමනචිත්තං උප්පන්නං, තත්ථෙව ඨිතො කඤ්චි පෙසෙත්වා වා ආපුච්ඡති, නදිපූරරාජචොරාදීසු වා කෙනචි පලිබුද්ධො න සක්කොති පච්චාගන්තුං, තස්ස ච, ආපදාසු ච, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. වුත්තලක්ඛණසෙය්‍යා, තස්සා සඞ්ඝිකතා, වුත්තලක්ඛණෙ විහාරෙ සන්ථරණං වා සන්ථරාපනං වා, අපලිබුද්ධතා, ආපදාය අභාවො, අනපෙක්ඛස්ස දිසාපක්කමනං, උපචාරසීමාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ සත්ත අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අනන්තරසික්ඛාපදෙ වුත්තනයානෙවාති.

දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡට්ඨෙ ජානන්ති ‘‘අනුට්ඨාපනීයො අය’’න්ති ජානන්තො, තෙනෙවස්ස පදභාජනෙ ‘‘වුඩ්ඪො’ති ජානාති, ‘ගිලානො’ති ජානාති, ‘සඞ්ඝෙන දින්නො’ති ජානාතී’’ති (පාචි. 121) වුත්තං. වුඩ්ඪො හි අත්තනො වුඩ්ඪතාය අනුට්ඨාපනීයො, ගිලානො ගිලානතාය, සඞ්ඝො පන භණ්ඩාගාරිකස්ස වා ධම්මකථිකවිනයධරගණවාචකාචරියානං වා බහූපකාරතං ගුණවිසිට්ඨතඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා ධුවවාසත්ථාය විහාරං සල්ලක්ඛෙත්වා සම්මන්නිත්වා දෙති, තස්මා යස්ස සඞ්ඝෙන දින්නො, සොපි අනුට්ඨාපනීයො. පුබ්බුපගතන්ති පුබ්බං උපගතං. අනුපඛජ්ජාති මඤ්චපීඨානං වා තස්ස වා භික්ඛුනො පවිසන්තස්ස වා නික්ඛමන්තස්ස වා උපචාරං අනුපවිසිත්වා. තත්ථ මඤ්චපීඨානං තාව මහල්ලකෙ විහාරෙ සමන්තා දියඩ්ඪො හත්ථො උපචාරො, ඛුද්දකෙ යතො පහොති, තතො දියඩ්ඪො හත්ථො, තස්ස පන පවිසන්තස්ස පාදධොවනපාසාණතො යාව මඤ්චපීඨං, නික්ඛමන්තස්ස මඤ්චපීඨතො යාව පස්සාවට්ඨානං, තාව උපචාරො. සෙය්‍යං කප්පෙය්‍යාති තස්ස සම්බාධං කත්තුකාමතාය තස්මිං උපචාරෙ දසසු සෙය්‍යාසු එකම්පි සන්ථරන්තස්ස වා සන්ථරාපෙන්තස්ස වා දුක්කටං, තත්ථ නිසීදන්තස්ස වා නිපජ්ජන්තස්ස වා පාචිත්තියං, ද්වෙපි කරොන්තස්ස ද්වෙ පාචිත්තියානි, පුනප්පුනං කරොන්තස්ස පයොගගණනාය පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ අනුපඛජ්ජ සෙය්‍යකප්පනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, පුග්ගලිකෙ තිකදුක්කටං, වුත්තූපචාරතො වා බහි, උපට්ඨානසාලාදිකෙ වා, විහාරස්ස උපචාරෙ වා, සන්ථරණසන්ථරාපනෙසුපි නිසජ්ජසයනෙසුපි දුක්කටමෙව. අත්තනො වා, විස්සාසිකස්ස වා සන්තකෙ පන විහාරෙ සන්ථරන්තස්ස, යො ච ගිලානො වා සීතුණ්හපීළිතො වා පවිසති, තස්ස ච, ආපදාසු ච, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. සඞ්ඝිකවිහාරතා, අනුට්ඨාපනීයභාවජානනං, සම්බාධෙතුකාමතා, උපචාරෙ නිසීදනං වා නිපජ්ජනං වාති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පඨමපාරාජිකසදිසානෙව, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනමෙවාති.

අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා

සත්තමෙ කුපිතොති කුද්ධො. අනත්තමනොති අතුට්ඨචිත්තො. නික්කඩ්ඪෙය්‍ය වා නික්කඩ්ඪාපෙය්‍ය වා පාචිත්තියන්ති එත්ථ යෙ අනෙකභූමකා පාසාදා, අනෙකකොට්ඨකානි වා චතුස්සාලානි, තාදිසෙසු සෙනාසනෙසු ගහෙත්වා අන්තරා අට්ඨපෙත්වා එකෙනෙව පයොගෙන අතික්කාමෙන්තස්ස එකං පාචිත්තියං, ඨපෙත්වා ඨපෙත්වා නානාපයොගෙහි අතික්කාමෙන්තස්ස ද්වාරගණනාය පාචිත්තියානි, හත්ථෙන අනාමසිත්වා ‘නික්ඛමා’ති වත්වා වාචාය නික්කඩ්ඪන්තස්සාපි එසෙව නයො. නික්කඩ්ඪාපෙන්තස්ස පන ‘නික්කඩ්ඪා’ති ආණත්තමත්තෙ දුක්කටං, සකිං ආණත්තෙ පන තස්මිං බහුකෙපි ද්වාරෙ නික්ඛමන්තෙ ඉතරස්ස එකමෙව පාචිත්තියං. සචෙ පන ‘‘එත්තකානි ද්වාරානි නික්කඩ්ඪාහී’’ති වා, ‘‘යාව මහාද්වාරං, තාව නික්කඩ්ඪාහී’’ති වා එවං නියමෙත්වා ආණත්තො හොති, ද්වාරගණනාය පාචිත්තියානි.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ භික්ඛුං සඞ්ඝිකා විහාරා නික්කඩ්ඪනවත්ථුස්මිං

පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, සාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, පුග්ගලිකෙ තිකදුක්කටං, තස්ස පරික්ඛාරනික්කඩ්ඪනෙ, උපට්ඨානසාලාදිකා විහාරූපචාරා තස්ස වා තස්ස පරික්ඛාරස්ස වා නික්කඩ්ඪනෙ, අනුපසම්පන්නස්ස පන අනුපසම්පන්නපරික්ඛාරස්ස වා විහාරා වා විහාරූපචාරා වා නික්කඩ්ඪනෙ නික්කඩ්ඪාපනෙ ච දුක්කටමෙව. තඤ්ච ඛො අසම්බද්ධෙසු පරික්ඛාරෙසු පරික්ඛාරගණනාය වෙදිතබ්බං. අත්තනො වා, විස්සාසිකස්ස වා සන්තකා විහාරා නික්කඩ්ඪනෙ, සකලසඞ්ඝාරාමතොපි භණ්ඩනකාරකස්ස වා තස්ස පරික්ඛාරස්ස වා නික්කඩ්ඪනෙ නික්කඩ්ඪාපනෙ වා, අත්තනො වසනට්ඨානතො අලජ්ජිස්ස, උම්මත්තකස්ස, න සම්මාවත්තන්තානං අන්තෙවාසිකසඅවිහාරිකානං, තෙසං පරික්ඛාරස්ස වා නික්කඩ්ඪනෙ ච, සයං උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. සඞ්ඝිකවිහාරො, උපසම්පන්නස්ස භණ්ඩනකාරකභාවාදිවිනිමුත්තතා, කොපෙන නික්කඩ්ඪනං වා නික්කඩ්ඪාපනං වාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා

අට්ඨමෙ උපරිවෙහාසකුටියාති උපරි අච්ඡන්නතලාය ද්විභූමිකකුටියා වා තිභූමිකකුටියා වා, පදභාජනෙ පන ඉධ අධිප්පෙතං කුටිං දස්සෙතුං ‘‘මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස අසීසඝට්ටා’’ති (පාචි. 131) වුත්තං. ආහච්චපාදකන්ති අඞ්ගෙ විජ්ඣිත්වා පවෙසිතපාදකං. අභිනිසීදෙය්‍යාති අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා නිසීදෙය්‍ය, භුම්මත්ථෙ වා එතං උපයොගවචනං, මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා නිසීදෙය්‍ය වා නිපජ්ජෙය්‍ය වාති අත්ථො. අභීති ඉදං පන පදසොභණත්ථෙ උපසග්ගමත්තමෙව, තස්මා යො භික්ඛු වුත්තලක්ඛණාය වෙහාසකුටියා සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන යාව පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සබ්බසො හෙට්ඨිමාහි තුලාහි සීසං න ඝට්ටෙති, එත්තකං උච්චාය තුලානං උපරි ඨපිතෙ ආහච්චපාදකෙ මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා නිසීදති වා නිපජ්ජති වා, තස්ස අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙන පයොගගණනාය පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආරබ්භ උපරිවෙහාසකුටියා ආහච්චපාදකං මඤ්චං පීඨං සහසා අභිනිසීදනඅභිනිපජ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, පුග්ගලිකෙ තිකදුක්කටං, අත්තනො වා, විස්සාසිකස්ස වා සන්තකෙ විහාරෙ, අවෙහාසකුටියා, සීසඝට්ටාය, යස්ස වා හෙට්ඨා දබ්බසම්භාරාදීනං නික්ඛිත්තත්තා අපරිභොගං හොති, උපරිතලං වා පදරසඤ්චිතං සුධාදිපරිකම්මකතං වා, තත්ථ ආහච්චපාදකෙ නිසීදන්තස්ස, යො චෙ තස්මිං වෙහාසට්ඨෙපි ආහච්චපාදකෙ ඨිතො කිඤ්චි ගණ්හාති වා ලග්ගති වා, යස්ස ච පටාණී දින්නා හොති, පාදසීසානං උපරි ආණී පවෙසිතා, තත්ථ නිසීදන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. සඞ්ඝිකො විහාරො, අසීසඝට්ටා වෙහාසකුටි, හෙට්ඨා සපරිභොගං, අපටාණිදින්නෙ ආහච්චපාදකෙ නිසීදනං වා නිපජ්ජනං වාති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසදිසානීති.

වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

නවමෙ මහල්ලකන්ති සස්සාමිකං. විහාරන්ති උල්ලිත්තාවල්ලිත්තං. යාව ද්වාරකොසාතිඑත්ථ ද්වාරකොසො නාම උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන පිට්ඨසඞ්ඝාටස්ස සාමන්තා අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො පදෙසො. අග්ගළට්ඨපනායාති සකවාටකස්ස ද්වාරබන්ධස්ස නිච්චලභාවත්ථාය. කවාටඤ්හි ලහුපරිවත්තකං විවරණකාලෙ භිත්තිං ආහනති, පිදහනකාලෙ ද්වාරබන්ධං. තෙන ආහනෙන භිත්ති කම්පති, තතො මත්තිකා චලති, චලිත්වා සිථිලා වා හොති පතති වා, තෙනාහ භගවා ‘‘යාව ද්වාරකොසා අග්ගළට්ඨපනායා’’ති. තත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘ඉදං නාම කත්තබ්බ’’න්ති නෙව මාතිකායං, න පදභාජනෙ වුත්තං, අට්ඨුප්පත්තියං පන ‘‘පුනප්පුනං ඡාදාපෙසි, පුනප්පුනං ලෙපාපෙසී’’ති (පාචි. 134) අධිකාරතො යාව ද්වාරකොසා අග්ගළට්ඨපනාය පුනප්පුනං ලිම්පිතබ්බො වා ලෙපාපෙතබ්බො වාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ආලොකසන්ධිපරිකම්මායාතිඑත්ථ ආලොකසන්ධීති වාතපානකවාටකා වුච්චන්ති. තෙ විවරණකාලෙ විදත්ථිමත්තම්පි අතිරෙකම්පි භිත්තිප්පදෙසං පහරන්ති, උපචාරො පනෙත්ථ සබ්බදිසාසු ලබ්භති, තස්මා සබ්බදිසාසු කවාටවිත්ථාරප්පමාණො ඔකාසො ආලොකසන්ධිපරිකම්මත්ථාය ලිම්පිතබ්බො වා ලෙපාපෙතබ්බො වාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

එවං ලෙපකම්මෙ යං කත්තබ්බං, තං දස්සෙත්වා ඉදානි ඡදනෙ කත්තබ්බං දස්සෙතුං ද්වත්තිච්ඡදනස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ ද්වත්තිච්ඡදනස්ස පරියායන්ති ඡදනස්ස ද්වත්තිපරියායං, පරියායං වුච්චති පරික්ඛෙපො, පරික්ඛෙපද්වයං වා පරික්ඛෙපත්තයං වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති අත්ථො. අප්පහරිතෙ ඨිතෙනාති අහරිතෙ ඨිතෙන. හරිතන්ති චෙත්ථ සත්තධඤ්ඤාදිභෙදං පුබ්බණ්ණං, මුග්ගමාසතිලකුලත්ථඅලාබුකුම්භණ්ඩාදිභෙදඤ්ච අපරණ්ණං අධිප්පෙතං. යං තස්මිං ඛෙත්තෙ වුත්තං න තාව සම්පජ්ජති, වස්සෙ පන පතිතෙ සම්පජ්ජිස්සති, තම්පි හරිතසඞ්ඛමෙව ගච්ඡති. තස්මා තස්මිං ඨත්වා අධිට්ඨහන්තො දුක්කටං ආපජ්ජති. අප්පහරිතෙ ඨත්වා අධිට්ඨහන්තස්සාපි අයං පරිච්ඡෙදො, පිට්ඨිවංසස්ස වා කූටාගාරථූපිකාය වා පස්සෙ නිසින්නො පුරිසො ඡදනමුඛවට්ටිඅන්තෙන ඔලොකෙන්තො යස්මිං භූමිභාගෙ ඨිතං භික්ඛුං පස්සති, යස්මිඤ්ච ඨිතො තං උපරි නිසින්නකං තථෙව උල්ලොකෙන්තො පස්සති, තස්මිං ඨාතබ්බං, තස්ස අන්තො අහරිතෙපි ඨාතුං න ලභති. තතො චෙ උත්තරීති මග්ගෙන ඡාදියමානෙ තිණ්ණං මග්ගානං, පරියායෙන ඡාදියමානෙ තිණ්ණං පරියායානං උපරි ඉට්ඨකසිලාසුධාහි ඡාදියමානෙ ඉට්ඨකසිලාසුධාපිණ්ඩගණනාය, තිණපණ්ණෙහි ඡාදියමානෙ පණ්ණගණනාය චෙව තිණමුට්ඨිගණනාය ච පාචිත්තියං.

කොසම්බියං ඡන්නත්ථෙරං ආරබ්භ පුනප්පුනං ඡාදාපනලෙපාපනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ඌනද්වත්තිපරියායෙ අතිරෙකසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. සෙතවණ්ණාදිකරණෙ, ද්වත්තිපරියායෙ වා ඌනකද්වත්තිපරියායෙ වා, ලෙණගුහාතිණකුටිකාදීසු, අඤ්ඤස්සත්ථාය, අත්තනො ධනෙන කාරෙන්තස්ස, වාසාගාරං ඨපෙත්වා සෙසානි අධිට්ඨහන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. මහල්ලකවිහාරතා, අත්තනො වාසාගාරතා, උත්තරි අධිට්ඨානන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි සඤ්චරිත්තෙ වුත්තනයානෙවාති.

මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

දසමෙ ජානං සප්පාණකන්ති ‘‘සප්පාණකං එත’’න්ති දිස්වා වා සුත්වා වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන ජානන්තො. සිඤ්චෙය්‍ය වා සිඤ්චාපෙය්‍ය වාති තෙන උදකෙන සයං වා සිඤ්චෙය්‍ය, අඤ්ඤං වා ආණාපෙත්වා සිඤ්චාපෙය්‍ය. තත්ථ ධාරං අවිච්ඡින්දිත්වා සිඤ්චන්තස්ස එකස්මිං ඝටෙ එකාව ආපත්ති, විච්ඡින්දන්තස්ස පයොගගණනාය ආපත්තියො. මාතිකං පමුඛං කරොති, දිවසම්පි සන්දතු, එකාව ආපත්ති. තත්ථ තත්ථ බන්ධිත්වා අඤ්ඤතො නෙන්තස්ස පයොගගණනාය ආපත්තියො. බහුකම්පි තිණපණ්ණසාඛාදිං එකප්පයොගෙන උදකෙ පක්ඛිපන්තස්ස එකාව ආපත්ති, එකෙකං පක්ඛිපන්තස්ස පයොගගණනාය ආපත්තියො. ඉදඤ්ච යං එවං පක්ඛිපියමානෙ පරියාදානං ගච්ඡති, ආවිලං වා හොති, යථා පාණකා මරන්ති, තාදිසං සන්ධාය වුත්තං, න මහාඋදකං. සිඤ්චාපනෙ ආණත්තියා දුක්කටං, එකාණත්තියා බහුකම්පි සිඤ්චතු, ආණාපකස්ස එකමෙව පාචිත්තියං.

ආළවියං ආළවකෙ භික්ඛූ ආරබ්භ සිඤ්චනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, සාණත්තිකං, අප්පාණකෙ සප්පාණකසඤ්ඤිනො, උභොසු වෙමතිකස්ස දුක්කටං. අප්පාණකසඤ්ඤිනො, අසඤ්චිච්ච අස්සතියා වා සිඤ්චන්තස්ස, අජානන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. උදකස්ස සප්පාණකතා, ‘‘සිඤ්චනෙන පාණකා මරිස්සන්තී’’ති ජානනං, තඤ්ච උදකං තාදිසමෙව, විනා වධකචෙතනාය යෙන කෙනචි කරණීයෙන තිණාදීනං සිඤ්චනන්ති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන පණ්ණත්තිවජ්ජං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භූතගාමවග්ගො දුතියො.

3. ඔවාදවග්ගො

1. ඔවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඔවාදවග්ගස්ස පඨමෙ අසම්මතොති යා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො භගවතා ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන (පාචි. 146) භික්ඛුනොවාදකසම්මුති අනුඤ්ඤාතා, තාය අසම්මතො. ඔවදෙය්‍යාති භික්ඛුනිසඞ්ඝං වා සම්බහුලා වා එකං භික්ඛුනිං වා ‘‘වස්සසතූපසම්පන්නාය භික්ඛුනියා තදහුපසම්පන්නස්ස භික්ඛුනො අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං අඤ්ජලිකම්මං සාමීචිකම්මං කාතබ්බ’’න්ති ආදිකෙ (චූළව. 403) අට්ඨ ගරුධම්මෙ ඔවාදවසෙන ඔසාරෙන්තො ඔවදෙය්‍ය. පාචිත්තියන්ති ඔවාදපරියොසානෙ පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ ඔවදනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, අඤ්ඤෙන වා ධම්මෙන භික්ඛුනීසු උපසම්පන්නමත්තං වා ඔවදතො දුක්කටං. සම්මතස්සාපි තඤ්චෙ සම්මුතිකම්මං අධම්මකම්මං හොති, තස්මිං අධම්මකම්මෙ අධම්මකම්මසඤ්ඤිනො වග්ගෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ ඔවදතො තිකපාචිත්තියං, තථා වෙමතිකස්ස ධම්මකම්මසඤ්ඤිනො චාති නව පාචිත්තියානි, සමග්ගෙපි භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන වාති අධම්මකම්මවසෙන අට්ඨාරස. සචෙ පන තං ධම්මකම්මං හොති, ‘‘ධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤී සමග්ගං භික්ඛුනිසඞ්ඝං සමග්ගසඤ්ඤී ඔවදතී’’ති (පාචි. 151) ඉදං අවසානපදං ඨපෙත්වා තෙනෙව නයෙන සත්තරස දුක්කටානි, ‘‘සමග්ගම්හාය්‍යා’’ති ච වුත්තෙ අඤ්ඤං ධම්මං, ‘‘වග්ගම්හාය්‍යා’’ති ච වුත්තෙ අට්ඨ ගරුධම්මෙ භණන්තස්ස, ඔවාදඤ්ච අනිය්‍යාතෙත්වා අඤ්ඤං ධම්මං භණන්තස්ස දුක්කටමෙව. යො පන ධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤී සමග්ගං භික්ඛුනිසඞ්ඝං සමග්ගසඤ්ඤී ඔවදති, ගරුධම්මපාළිං උද්දෙසං දෙති, පරිපුච්ඡං දෙති, ‘‘ඔසාරෙහි අය්‍යා’’ති වුච්චමානො ඔසාරෙති, පඤ්හං පුට්ඨො කථෙති, භික්ඛුනීනං සුණමානානං අඤ්ඤස්සත්ථාය භණති, සික්ඛමානාය වා සාමණෙරියා වා භණති, තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. අසම්මතතා, භික්ඛුනියා පරිපුණ්ණූපසම්පන්නතා, ඔවාදවසෙන අට්ඨගරුධම්මභණනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පදසොධම්මසදිසානෙවාති.

ඔවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අත්ථඞ්ගතසික්ඛාපදවණ්ණනා

දුතියෙ ඔවදෙය්‍යාති අට්ඨගරුධම්මෙහි වා අඤ්ඤෙන වා ධම්මෙන ඔවදන්තස්ස සම්මතස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

සාවත්ථියං ආයස්මන්තං චූළපන්ථකං ආරබ්භ අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ ඔවදනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ අත්ථඞ්ගතසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා, එකතොඋපසම්පන්නං ඔවදන්තස්ස ච දුක්කටං. පුරිමසික්ඛාපදෙ විය උද්දෙසාදිනයෙන අනාපත්ති. අත්ථඞ්ගතසූරියතා, පරිපුණ්ණූපසම්පන්නතා, ඔවදනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පදසොධම්මසදිසානෙවාති.

අත්ථඞ්ගතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. භික්ඛුනුපස්සයසික්ඛාපදවණ්ණනා

තතියෙ භික්ඛුනුපස්සයන්ති භික්ඛුනියා එකරත්තං වසනට්ඨානම්පි. ඔවදෙය්‍යාති ඉධ ගරුධම්මෙහි ඔවදන්තස්සෙව පාචිත්තියං. සචෙ පන අසම්මතො හොති, ද්වෙ පාචිත්තියානි. සචෙ පන සූරියෙපි අත්ථඞ්ගතෙ ඔවදති, තීණි හොන්ති. සම්මතස්ස පන රත්තිං ඔවදන්තස්සපි ද්වෙ එව හොන්ති. සම්මතත්තා හි භික්ඛුස්ස ගරුධම්මොවාදමූලකං පාචිත්තියං නත්ථි. ගිලානාති න සක්කොති ඔවාදාය වා සංවාසාය වා ගන්තුං.

සක්කෙසු ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ භික්ඛුනුපස්සයං උපසඞ්කමිත්වා ඔවදනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සමයා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අනුපසම්පන්නාය උපසම්පන්නසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා, එකතොඋපසම්පන්නං යෙන කෙනචි, ඉතරං අඤ්ඤෙන ධම්මෙන ඔවදන්තස්ස ච දුක්කටං. සමයෙ, අනුපසම්පන්නාය, පුරිමසික්ඛාපදෙ විය උද්දෙසාදිනයෙන ච අනාපත්ති. උපස්සයූපගමනං, පරිපුණ්ණූපසම්පන්නතා, සමයාභාවො, ගරුධම්මෙහි ඔවදනන්ති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පඨමකථිනසදිසානි, ඉදං පන කිරියං හොතීති.

භික්ඛුනුපස්සයසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ආමිසසික්ඛාපදවණ්ණනා

චතුත්ථෙ ආමිසහෙතූති චීවරාදීනං අඤ්ඤතරහෙතු. භික්ඛූති සම්මතා භික්ඛූ ඉධාධිප්පෙතා. පාචිත්තියන්ති එවරූපෙ භික්ඛූ අවණ්ණකාමතාය එවං භණන්තස්ස පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ ‘‘ආමිසහෙතු ඔවදන්තී’’ති භණනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, ධම්මකම්මෙ තිකපාචිත්තියං, අධම්මකම්මෙ තිකදුක්කටං, අසම්මතං උපසම්පන්නඤ්ච, අනුපසම්පන්නඤ්ච සම්මතං වා අසම්මතං වා එවං භණන්තස්ස දුක්කටමෙව. තත්ථ යො භික්ඛු කාලෙ සම්මුතිං ලභිත්වා සාමණෙරභූමියං සණ්ඨිතො, අයං සම්මතො නාම අනුපසම්පන්නො. පකතියා චීවරාදිහෙතු ඔවදන්තං පන එවං භණන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. උපසම්පන්නතා, ධම්මෙන ලද්ධසම්මුතිතා, අනාමිසන්තරතා, අවණ්ණකාමතාය එවං භණනන්ති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනමෙවාති.

ආමිසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චීවරදානසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඤ්චමෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආරබ්භ චීවරදානවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සෙසකථාමග්ගො පනෙත්ථ චීවරප්පටිග්ගහණසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. තත්‍ර හි භික්ඛු පටිග්ගාහකො, ඉධ භික්ඛුනී, අයං විසෙසො, සෙසං තාදිසමෙවාති.

චීවරදානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. චීවරසිබ්බනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡට්ඨෙ චීවරන්ති නිවාසනපාරුපනුපගං. සිබ්බෙය්‍ය වා සිබ්බාපෙය්‍යා වාති එත්ථ සයං සිබ්බන්තස්ස සූචිං පවෙසෙත්වා පවෙසෙත්වා නීහරණෙ පාචිත්තියං, සතක්ඛත්තුම්පි විජ්ඣිත්වා සකිං නීහරන්තස්ස එකමෙව පාචිත්තියං. ‘සිබ්බා’ති වුත්තො පන සචෙපි සබ්බං සූචිකම්මං නිට්ඨාපෙති, ආණාපකස්ස එකමෙව පාචිත්තියං. අථ ‘‘යං එත්ථ චීවරෙ කත්තබ්බං, සබ්බං තං තව භාරො’’ති වුත්තො නිට්ඨාපෙති, තස්ස ආරාපථෙ ආරාපථෙ පාචිත්තියං. ආණාපකස්ස එකවාචාය සම්බහුලානිපි, පුනප්පුනං ආණත්තියං පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

සාවත්ථියං උදායිත්ථෙරං ආරබ්භ චීවරසිබ්බනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, සාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ඤාතිකාය අඤ්ඤාතිකසඤ්ඤිනො වා වෙමතිකස්ස වා, එකතොඋපසම්පන්නාය සිබ්බන්තස්ස ච දුක්කටං. අඤ්ඤං ථවිකාදිපරික්ඛාරං සිබ්බන්තස්ස, ඤාතිකාය, සික්ඛමානසාමණෙරීනඤ්ච චීවරම්පි සිබ්බන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා සන්තකතා, නිවාසනපාරුපනුපගතා, වුත්තලක්ඛණං සිබ්බනං වා සිබ්බාපනං වාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි සඤ්චරිත්තසදිසානෙවාති.

චීවරසිබ්බනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සංවිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා

සත්තමෙ සංවිධායාති සංවිදහිත්වා, ගමනකාලෙ සඞ්කෙතං කත්වාති අත්ථො. එකද්ධානමග්ගන්ති එකං අද්ධානසඞ්ඛාතං මග්ගං, එකතො වා අද්ධානමග්ගං. සත්ථගමනීයොති සත්ථෙන සද්ධිං ගන්තබ්බො, සෙසං උත්තානපදත්ථමෙව. අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – අකප්පියභූමියං සංවිදහන්තස්ස සංවිදහනපච්චයා තාව දුක්කටං. තත්ථ ඨපෙත්වා භික්ඛුනුපස්සයං අන්තරාරාමං ආසනසාලං තිත්ථියසෙය්‍යඤ්ච සෙසා අකප්පියභූමි, තත්ථ ඨත්වා සංවිදහන්තස්සාති අත්ථො. සංවිදහිත්වා පන ‘‘අජ්ජ වා ස්වෙ වා’’ති නියමිතං කාලං විසඞ්කෙතං අකත්වා, ද්වාරවිසඞ්කෙතං පන මග්ගවිසඞ්කෙතං වා කත්වාපි භික්ඛුනියා සද්ධිං ගච්ඡන්තස්ස යාව ආසන්නස්සාපි අඤ්ඤස්ස ගාමස්ස ‘‘අයං ඉමස්ස උපචාරො’’ති මනුස්සෙහි ඨපිතං උපචාරං න ඔක්කමති, තාව අනාපත්ති. තං ඔක්කමන්තස්ස පන පඨමපාදෙ දුක්කටං, දුතියපාදෙ පාචිත්තියං, ඉති ගාමූපචාරොක්කමනගණනාය පාචිත්තියානි. අද්ධයොජනාතික්කමෙ පන ගාමෙ අසති අද්ධයොජනගණනාය පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ එකද්ධානමග්ගප්පටිපජ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සමයා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අසංවිදහිතෙ සංවිදහිතසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා, යො ච භික්ඛුනියා අසංවිදහන්තියා කෙවලං අත්තනාව සංවිදහති, තස්ස දුක්කටං. සමයෙ සංවිදහිත්වාපි ගච්ඡන්තස්ස, අත්තනා අසංවිදහන්තස්ස, විසඞ්කෙතෙන වා, ආපදාසු ගච්ඡන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ද්වින්නම්පි සංවිදහිත්වා මග්ගප්පටිපත්ති, අවිසඞ්කෙතතා, සමයාභාවො, අනාපදා, ගාමන්තරොක්කමනං වා අද්ධයොජනාතික්කමො වාති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. එකතොඋපසම්පන්නාදීහි පන සද්ධිං මාතුගාමසික්ඛාපදෙන ආපත්ති, අද්ධානසමුට්ඨානං, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

සංවිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. නාවාභිරුහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

අට්ඨමෙ සංවිධායාති කීළාපුරෙක්ඛාරො සංවිදහිත්වා, අභිරුහනකාලෙ සඞ්කෙතං කත්වාති අත්ථො. උද්ධංගාමිනින්ති කීළාවසෙන උද්ධං නදියා පටිසොතං ගච්ඡන්තිං. අධොගාමිනින්ති තථෙව අධො අනුසොතං ගච්ඡන්තිං. යං පන තිත්ථප්පටිපාදනත්ථං උද්ධං වා අධො වා හරන්ති, එත්ථ අනාපත්ති. අඤ්ඤත්‍ර තිරියං තරණායාති උපයොගත්ථෙ නිස්සක්කවචනං, යා තිරියං තරණා, තං ඨපෙත්වාති අත්ථො. පාචිත්තියන්ති සගාමකතීරපස්සෙන ගමනකාලෙ ගාමන්තරගණනාය, අගාමකතීරපස්සෙන වා යොජනවිත්ථතාය නදියා මජ්ඣෙන වා ගමනකාලෙ අද්ධයොජනගණනාය පාචිත්තියං, සමුද්දෙ පන යථාසුඛං ගන්තුං වට්ටති.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ නාවාභිරුහනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර තිරියං තරණායා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, සෙසං අනන්තරසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

නාවාභිරුහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පරිපාචිතසික්ඛාපදවණ්ණනා

නවමෙ භික්ඛුනිපරිපාචිතන්ති භික්ඛුනියා පරිපාචිතං, නෙව තස්ස නාත්තනො ඤාතකප්පවාරිතානං ගිහීනං සන්තිකෙ භික්ඛුස්ස ගුණං පකාසෙත්වා ‘‘දෙථ අය්‍යස්ස, කරොථ අය්‍යස්සා’’ති එවං නිප්ඵාදිතං ලද්ධබ්බං කතන්ති අත්ථො. පුබ්බෙ ගිහිසමාරම්භාති එත්ථ සමාරම්භොති සමාරද්ධං, පටියාදිතස්සෙතං නාමං. ගිහීනං සමාරම්භො ගිහිසමාරම්භො, භික්ඛුනියා පරිපාචනතො පුබ්බෙ පඨමතරංයෙව යං භික්ඛූනං අත්ථාය ගිහීනං පටියාදිතභත්තං, ඤාතකප්පවාරිතානං වා සන්තකං, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං ජානං භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තියන්ති අත්ථො. තඤ්ච ඛො අජ්ඣොහරණගණනාය, පටිග්ගහණෙ පනස්ස දුක්කටං.

රාජගහෙ දෙවදත්තං ආරබ්භ භික්ඛුනිපරිපාචිතපිණ්ඩපාතභුඤ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර පුබ්බෙ ගිහිසමාරම්භා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, එකතොඋපසම්පන්නාය පරිපාචිතං භුඤ්ජන්තස්ස, අපරිපාචිතෙ පරිපාචිතසඤ්ඤිනො, උභයත්ථ වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං. උභයත්ථ අපරිපාචිතසඤ්ඤිනො, ගිහිසමාරම්භෙ, සික්ඛමානසාමණෙරාදීහි පරිපාචිතෙ, පඤ්ච භොජනානි ඨපෙත්වා අවසෙසෙ, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. භික්ඛුනියා පරිපාචිතතා, පරිපාචිතභාවජානනං, ගිහිසමාරම්භාභාවො, ඔදනාදීනං අඤ්ඤතරතා, තස්ස අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පඨමපාරාජිකසඅසානි, ඉදං පන පණ්ණත්තිවජ්ජං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පරිපාචිතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. රහොනිසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

දසමෙ සබ්බොපි කථාමග්ගො දුතියඅනියතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉදඤ්හි සික්ඛාපදං දුතියඅනියතෙන ච උපරි උපනන්දස්ස චතුත්ථසික්ඛාපදෙන ච එකපරිච්ඡෙදං, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන පන විසුං පඤ්ඤත්තන්ති.

රහොනිසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඔවාදවග්ගො තතියො.

4. භොජනවග්ගො

1. ආවසථසික්ඛාපදවණ්ණනා

භොජනවග්ගස්ස පඨමෙ අගිලානෙනාති අද්ධයොජනම්පි ගන්තුං සමත්ථෙන. එකොති එකදිවසිකො. ආවසථපිණ්ඩොති ‘‘ඉමෙසං වා එත්තකානං වා’’ති එකං පාසණ්ඩං වා, ‘‘එත්තකමෙවා’’ති එවං භත්තං වා අනොදිස්ස සාලාදීසු යත්ථ කත්ථචි පුඤ්ඤකාමෙහි පඤ්ඤත්තං භොජනං. භුඤ්ජිතබ්බොති එකකුලෙන වා නානාකුලෙහි වා එකතො හුත්වා එකස්මිං වා ඨානෙ, නානාඨානෙසු වා ‘‘අජ්ජ එකස්මිං, ස්වෙ එකස්මි’’න්ති එවං අනියතට්ඨානෙ වා පඤ්ඤත්තො එකස්මිං ඨානෙ එකදිවසමෙව භුඤ්ජිතබ්බො. තතො චෙ උත්තරීති දුතියදිවසතො පට්ඨාය තස්මිං වා ඨානෙ අඤ්ඤස්මිං වා ඨානෙ තෙසං සන්තකස්ස පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ ආරබ්භ අනුවසිත්වා ආවසථපිණ්ඩභුඤ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අගිලානෙනා’’ති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ගිලානස්ස අගිලානසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. ගිලානස්ස ගිලානසඤ්ඤිනො, යො ච සකිං භුඤ්ජති, ගච්ඡන්තො වා අන්තරාමග්ගෙ එකදිවසං, ගතට්ඨානෙ එකදිවසං, පච්චාගන්තොපි අන්තරාමග්ගෙ එකදිවසං, ආගතට්ඨානෙ එකදිවසං, ගමිස්සාමී’ති ච භුඤ්ජිත්වා නික්ඛන්තො කෙනචි උපද්දවෙන නිවත්තිත්වා ඛෙමභාවං ඤත්වා ගච්ඡන්තො පුන එකදිවසං භුඤ්ජති, යස්ස වා සාමිකා නිමන්තෙත්වා දෙන්ති, යො වා භික්ඛූනංයෙව උද්දිස්ස පඤ්ඤත්තං, න යාවදත්ථං පඤ්ඤත්තං, ඨපෙත්වා වා පඤ්ච භොජනානි අඤ්ඤං භුඤ්ජති, තස්ස ච, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ආවසථපිණ්ඩතා, අගිලානතා, අනුවසිත්වා පරිභොජනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසික්ඛාපදසදිසානීති.

ආවසථසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

දුතියෙ ගණභොජනෙති ගණස්ස භොජනෙ. ඉධ ච ගණොති චත්තාරො වා තතුත්තරි වා භික්ඛූ, තෙසං නිමන්තනතො වා විඤ්ඤත්තිතො වා ලද්ධෙ ඔදනාදීනං පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරභොජනෙති අත්ථො. තත්ථායං විනිච්ඡයො – සචෙ හි කොචි චත්තාරො භික්ඛූ උපසඞ්කමිත්වා යෙන කෙනචි වෙවචනෙන වා භාසන්තරෙන වා පඤ්චන්නං භොජනානං නාමං ගහෙත්වා ‘‘ඔදනෙන නිමන්තෙමි, ඔදනං මෙ ගණ්හථා’’තිආදිනා නයෙන නිමන්තෙති, තෙ චෙ එවං එකතො වා නානාතො වා නිමන්තිතා එකතො වා නානාතො වා ගන්ත්වා එකතො ගණ්හන්ති, පච්ඡා එකතො වා නානාතො වා භුඤ්ජන්ති, ගණභොජනං හොති. පටිග්ගහණමෙව හෙත්ථ පමාණං. සචෙ ඔදනාදීනං නාමං ගහෙත්වා එකතො වා නානාතො වා විඤ්ඤාපෙත්වා ච ගන්ත්වා ච එකතො ගණ්හන්ති, එවම්පි ගණභොජනමෙව. තස්ස දුවිධස්සාපි එවං පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං. ගිලානසමයාදීසු යදා පාදානම්පි ඵලිතත්තා න සක්කා පිණ්ඩාය චරිතුං, අයං ගිලානසමයො. අත්ථතකථිනානං පඤ්ච මාසා, ඉතරෙසං කත්තිකමාසොති අයං චීවරදානසමයො. යදා යො චීවරෙ කරියමානෙ කිඤ්චිදෙව චීවරෙ කත්තබ්බං කම්මං කරොති, අයං චීවරකාරසමයො. යදා අද්ධයොජනම්පි ගන්තුකාමො වා හොති ගච්ඡති වා ගතො වා, අයං අද්ධානගමනසමයො. නාවාභිරුහනසමයෙපි එසෙව නයො. යදා ගොචරගාමෙ චත්තාරො භික්ඛූ පිණ්ඩාය චරිත්වා න යාපෙන්ති, අයං මහාසමයො. යදා යොකොචි පබ්බජිතො භත්තෙන නිමන්තෙති, අයං සමණභත්තසමයො, එතෙසු සමයෙසු භුඤ්ජිතුං වට්ටති.

රාජගහෙ දෙවදත්තං ආරබ්භ විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සමයා’’ති අයමෙත්ථ සත්තවිධා අනුපඤ්ඤත්ති, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, නගණභොජනෙ ගණභොජනසඤ්ඤිස්ස වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. නගණභොජනසඤ්ඤිස්ස පන, යෙ ච ද්වෙ තයො එකතො ගණ්හන්ති, බහූනං පිණ්ඩාය චරිත්වා එකතො භුඤ්ජන්තානං, නිච්චභත්තිකාදීසු, පඤ්ච භොජනානි ඨපෙත්වා සබ්බත්ථ, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ගණභොජනතා, සමයාභාවො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි එළකලොමසදිසානෙවාති.

ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

තතියෙ පරම්පරභොජනෙති ගණභොජනෙ වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහි භොජනෙහි නිමන්තිතස්ස යෙන යෙන පඨමං නිමන්තිතො, තස්ස තස්ස භොජනතො උප්පටිපාටියා වා අවිකප්පෙත්වා වා පරස්ස පරස්ස භොජනෙ. තස්මා යො භික්ඛු පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු අඤ්ඤතරස්ස ‘‘මය්හං භත්තපච්චාසං තුය්හං දම්මී’’ති වා ‘‘විකප්පෙමී’’ති වා එවං සම්මුඛා වා ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මී’’ති (පාචි. 226) වා ‘‘විකප්පෙමී’’ති වා එවං පරම්මුඛාවා පඨමනිමන්තනං අවිකප්පෙත්වා පච්ඡා නිමන්තිතකුලෙ ලද්ධභික්ඛතො එකසිත්ථම්පි අජ්ඣොහරති, පාචිත්තියං. සමයා වුත්තනයා එව.

වෙසාලියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ අඤ්ඤත්‍ර නිමන්තිතභොජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සමයා’’ති අයමෙත්ථ තිවිධා අනුපඤ්ඤත්ති, පරිවාරෙ පන විකප්පනම්පි ගහෙත්වා ‘‘චතස්සො අනුපඤ්ඤත්තියො’’ති (පරි. 86) වුත්තං, අසාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, නපරම්පරභොජනෙ පරම්පරභොජනසඤ්ඤිනො වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. නපරම්පරභොජනසඤ්ඤිස්ස පන, යො ච සමයෙ වා විකප්පෙත්වා වා එකසංසට්ඨානි වා ද්වෙ තීණි නිමන්තනානි එකතො වා කත්වා භුඤ්ජති, නිමන්තනප්පටිපාටියා භුඤ්ජති, සකලෙන ගාමෙන වා පූගෙන වා නිමන්තිතො තෙසු යත්ථකත්ථචි භුඤ්ජති, නිමන්තියමානො වා ‘‘භික්ඛං ගහෙස්සාමී’’ති වදති, තස්ස, නිච්චභත්තිකාදීසු, පඤ්ච භොජනානි ඨපෙත්වා සබ්බත්ථ, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. පරම්පරභොජනතා, සමයාභාවො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පඨමකථිනසදිසානෙව, ඉදං පන කිරියාකිරියන්ති.

පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. කාණමාතාසික්ඛාපදවණ්ණනා

චතුත්ථෙ පූවෙහීති පහෙණකත්ථාය පටියත්තෙහි අතිරසකමොදකසක්ඛලිකාදීහි යෙහි කෙහිචි ඛජ්ජකෙහි. මන්ථෙහීති පාථෙය්‍යත්ථාය පටියත්තෙහි යෙහි කෙහිචි සත්තුතිලතණ්ඩුලාදීහි. ද්වත්තිපත්තපූරාති මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමලෙඛං අනතික්කන්තා ද්වෙ වා තයො වා පත්තපූරා. තතො චෙ උත්තරීති සචෙපි තතියං පත්තං ථූපීකතං ගණ්හාති, මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමලෙඛතො උපරිට්ඨිතපූවගණනාය පාචිත්තියං. ද්වත්තිපත්තපූරෙ පටිග්ගහෙත්වාති එත්ථ යෙන ද්වෙ ගහිතා හොන්ති, තෙන බහි භික්ඛුං දිස්වා ‘‘එත්ථ මයා ද්වෙ පත්තපූරා ගහිතා, ත්වං එකං ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති වත්තබ්බං, තෙනාපි අඤ්ඤං පස්සිත්වා ‘‘පඨමං ආගතෙන ද්වෙ පත්තපූරා ගහිතා, මයා එකො ගහිතො, ත්වං මා ගණ්හී’’ති වත්තබ්බං. යෙන පඨමං එකො ගහිතො, තස්සාපි පරම්පරාරොචනෙ එසෙව නයො. යෙන පන සයමෙව තයො ගහිතා, තෙන අඤ්ඤං දිස්වා ‘‘මා ඛො ත්වං එත්ථ පටිග්ගණ්හීති වත්තබ්බං, අවදන්තස්ස දුක්කටං, තං සුත්වා ගණ්හන්තස්සාපි දුක්කටමෙව. තතො නීහරිත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං සංවිභජිතබ්බන්ති ලද්ධට්ඨානතො සබ්බාසන්නං ආසනසාලං වා විහාරං වා යත්ථ වා පන නිබද්ධං පටික්කමති, තත්ථ ගන්ත්වා එකං පත්තපූරං අත්තනො ඨපෙත්වා සෙසං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දාතබ්බං. යථාමිත්තං පන දාතුං න ලබ්භති. යෙන එකො ගහිතො, න තෙන කිඤ්චි අකාමා දාතබ්බං, යථාරුචි කාතබ්බං.

සාවත්ථියං සම්බහුලෙ භික්ඛූ ආරබ්භ න මත්තං ජානිත්වා පටිග්ගහණවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ඌනකද්වත්තිපත්තපූරෙ අතිරෙකසඤ්ඤිස්ස වෙමතිකස්ස වා දුක්කටං. ඌනකසඤ්ඤිස්ස පන, න පහෙණකත්ථාය න පාථෙය්‍යත්ථාය වා පටියත්තං, තදත්ථාය පටියත්තසෙසකං වා, ගමනෙ වා පටිප්පස්සද්ධෙ, ඤාතකප්පවාරිතානං වා දෙන්තානං, අත්තනො ධනෙන ගණ්හන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. වුත්තලක්ඛණපූවමන්ථතා, අසෙසකතා, අප්පටිප්පස්සද්ධගමනතා, අනඤ්ඤාතකාදිතා, අතිරෙකප්පටිග්ගහණන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි, සමුට්ඨානාදීනි සඤ්චරිත්තසදිසානෙවාති.

කාණමාතාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඤ්චමෙ භුත්තාවීති භුත්තවා, යෙන පඤ්චන්නං භොජනානං සාසපමත්තම්පි අජ්ඣොහරිතං, සො එවං වුච්චති. පවාරිතොති ‘‘අසනං පඤ්ඤායති, භොජනං පඤ්ඤායති, හත්ථපාසෙ ඨිතො අභිහරති, පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායතී’’ති (පාචි. 239) එවං පාළියං වුත්තපඤ්චඞ්ගවසෙන කතප්පවාරණො, කතප්පටික්ඛෙපොති අත්ථො. තත්ථ යස්මා ‘‘අසනං පඤ්ඤායතී’’ති ඉමිනා විප්පකතභොජනො ‘පවාරිතො’ති වුත්තො. යො ච විප්පකතභොජනො, තෙන කිඤ්චි භුත්තං, කිඤ්චි අභුත්තං, යඤ්ච භුත්තං, තං සන්ධාය ‘භුත්තාවී’තිපි සඞ්ඛං ගච්ඡති. තස්මා ‘භුත්තාවී’තිවචනෙන විසුං කිඤ්චි අත්ථසිද්ධිං න පස්සාම, ‘‘දිරත්තතිරත්ත’’න්තිආදීසු (පාචි. 52) පන දිරත්තාදිවචනං විය පවාරිතපදස්ස පරිවාරභාවෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය චෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

පවාරණඞ්ගෙසු පන අසනං පඤ්ඤායතීති විප්පකතභොජනං දිස්සති, තං භුඤ්ජමානො චෙස පුග්ගලො හොතීති අත්ථො. භොජනං පඤ්ඤායතීති පවාරණප්පහොනකං භොජනං දිස්සති, ඔදනාදීනං චෙ අඤ්ඤතරං පටික්ඛිපිතබ්බං භොජනං හොතීති අත්ථො. හත්ථපාසෙ ඨිතොති පවාරණප්පහොනකං චෙ භොජනං ගණ්හිත්වා දායකො අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථප්පමාණෙ ඔකාසෙ ඨිතො හොතීති අත්ථො. අභිහරතීති සො චෙ දායකො තස්ස තං භොජනං කායෙන අභිසංහරතීති අත්ථො. පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායතීති පටික්ඛෙපො දිස්සති, තං චෙ අභිහටං සො භික්ඛු කායෙන වා වාචාය වා පටික්ඛිපතීති අත්ථො. එවං පඤ්චන්නං අඞ්ගානං වසෙන පවාරිතො හොති.

තත්‍රායං විනිච්ඡයො – ‘අසන’න්තිආදීසු තාව යඤ්ච අස්නාති, යඤ්ච භොජනං හත්ථපාසෙ ඨිතෙන අභිහටං පටික්ඛිපති, තං ඔදනො කුම්මාසො සත්තු මච්ඡො මංසන්ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරමෙව වෙදිතබ්බං. තත්ථ ඔදනො නාම සාලි වීහි යවො ගොධුමො කඞ්ගු වරකො කුද්‍රූසකොති ඉමෙසං සත්තන්නං ධඤ්ඤානං තණ්ඩුලෙ ගහෙත්වා ‘‘භත්තං පචාමා’’ති වා ‘‘යාගුං පචාමා’’ති වා යංකිඤ්චි සන්ධාය පචන්තු, සචෙ උණ්හං වා සීතලං වා භුඤ්ජන්තානං භොජනකාලෙ ගහිතගහිතට්ඨානෙ ඔධි පඤ්ඤායති, ඔදනො හොති, පවාරණං ජනෙති. යො පන පායාසො වා අම්බිලයාගු වා උද්ධනතො ඔතාරිතමත්තා අබ්භුණ්හා සක්කා හොති ආවිජ්ඣිත්වා පිවිතුං, සා යස්ස හත්ථෙන ගහිතොකාසෙපි ඔධි න පඤ්ඤායති, පවාරණං න ජනෙති. සචෙ පන උසුමාය විගතාය ඝනභාවං ගච්ඡති, ඔධිං දස්සෙති, පුන පවාරණං ජනෙති, පුබ්බෙ තනුකභාවො න රක්ඛති. සචෙපි බහූ පණ්ණඵලකළීරෙ පක්ඛිපිත්වා මුට්ඨිමත්තාපි තණ්ඩුලා පක්ඛිත්තා හොන්ති, භොජනකාලෙ චෙ ඔධි පඤ්ඤායති, පවාරණං ජනෙති. අයාගුකෙ නිමන්තනෙ ‘‘යාගුං දස්සාමා’’ති භත්තෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීනි ආකිරිත්වා ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති දෙන්ති, කිඤ්චාපි තනුකා හොති, පවාරණං ජනෙතියෙව. සචෙ පන පක්කුථිතෙසු උදකාදීසු පක්ඛිපිත්වා පචිත්වා දෙන්ති, යාගුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති. සචෙ යාගුයාපි සාසපමත්තම්පි මච්ඡමංසක්ඛණ්ඩං වා න්හාරු වා පක්ඛිත්තං හොති, පවාරණං ජනෙති. ඨපෙත්වා සානුලොමානං වුත්තධඤ්ඤානං තණ්ඩුලෙ අඤ්ඤෙහි වෙළුතණ්ඩුලාදීහි වා කන්දමූලඵලෙහි වා යෙහි කෙහිචි කතභත්තං පවාරණං න ජනෙති. කුම්මාසො නාම යවෙහි කතො. අඤ්ඤෙහි පන මුග්ගාදීහි කතකුම්මාසො පවාරණං න ජනෙති. සත්තු නාම සත්ත ධඤ්ඤානි භජ්ජිත්වා කතො. අන්තමසො ඛරපාකභජ්ජිතානං වීහීනං තණ්ඩුලෙ කොට්ටෙත්වා කතචුණ්ණම්පි කුණ්ඩකම්පි සත්තුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති. සමපාකභජ්ජිතානං පන ආතපසුක්ඛානං කුණ්ඩකං වා, යෙ කෙචි තණ්ඩුලා වා ලාජා වා, ලාජෙහි කතභත්තසත්තුආදීනි වා න පවාරෙන්ති. මච්ඡමංසෙසු සචෙ යාගුං පිවන්තස්ස යාගුසිත්ථමත්තානෙව ද්වෙ මච්ඡක්ඛණ්ඩානි වා මංසක්ඛණ්ඩානි වා එකභාජනෙ වා නානාභාජනෙ වා දෙන්ති, තානි චෙ අඛාදන්තො අඤ්ඤං පවාරණප්පහොනකං යංකිඤ්චි පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. තතො එකං ඛාදිතං, එකං හත්ථෙ වා පත්තෙ වා හොති, සචෙ අඤ්ඤං පටික්ඛිපති පවාරෙති. ද්වෙපි ඛාදිතානි හොන්ති, මුඛෙ සාසපමත්තම්පි අවසිට්ඨං නත්ථි, සචෙපි අඤ්ඤං පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. යො පන අකප්පියමංසං කුලදූසනවෙජ්ජකම්මඋත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනසාදිතරූපියාදීහි නිබ්බත්තං අකප්පියභොජනඤ්ච අඤ්ඤං කප්පියං වා අකප්පියං වා ඛාදන්තො පටික්ඛිපති, න පවාරෙති.