8. සහධම්මිකවග්ගො

1. සහධම්මිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

සහධම්මිකවග්ගස්ස පඨමෙ සහධම්මිකං වුච්චමානොති ඉමස්සත්ථො දුබ්බචසික්ඛාපදෙ වුත්තො. එතස්මිං සික්ඛාපදෙති එතස්මිං සික්ඛාපදෙ යං වුත්තං, තං න තාව සික්ඛිස්සාමීති අත්ථො. පාචිත්තියන්ති එත්ථ පන අනාදරියභයා ලෙසෙන එවං වදන්තස්ස වාචාය වාචාය පාචිත්තියං වෙදිතබ්බං. සික්ඛමානෙනාති ඔවාදං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා සික්ඛිතුකාමෙනෙව හුත්වා. අඤ්ඤාතබ්බන්ති ආජානිතබ්බං. පරිපුච්ඡිතබ්බන්ති ‘‘ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති පරිපුච්ඡිතබ්බං. පරිපඤ්හිතබ්බන්ති චින්තෙතබ්බං තුලයිතබ්බං.

කොසම්බියං ඡන්නත්ථෙරං ආරබ්භ එවං භණනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අනුපසම්පන්නෙ තිකදුක්කටං, උභොහිපි ‘‘ඉදං න සල්ලෙඛායා’’තිආදිනා (පාචි. 436) නයෙනෙව අප්පඤ්ඤත්තෙන වුච්චමානස්සාපි එවං වදතො දුක්කටමෙව. ‘‘ජානිස්සාමි සික්ඛිස්සාමී’’ති භණන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. උපසම්පන්නස්ස පඤ්ඤත්තෙන වචනං, අසික්ඛිතුකාමතාය එවං වචනන්ති ඉමානෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

සහධම්මිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. විලෙඛනසික්ඛාපදවණ්ණනා

දුතියෙ උද්දිස්සමානෙති ආචරියෙන අන්තෙවාසිකස්ස වුච්චමානෙ වා සජ්ඣායවසෙන පරිවත්තියමානෙ වා. ඛුද්දානුඛුද්දකෙහීති ඛුද්දකෙහි ච අනුඛුද්දකෙහි ච. යාවදෙවාති තෙසං සංවත්තනමරියාදපරිච්ඡෙදවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – එතානි හි යෙ උද්දිසන්ති වා උද්දිසාපෙන්ති වා සජ්ඣායන්ති වා, තෙසං තාව සංවත්තන්ති, යාව ‘‘කප්පති නු ඛො, න කප්පති නු ඛො’’ති කුක්කුච්චවිප්පටිසාරො, විහෙසා, විචිකිච්ඡා මනොවිලෙඛා ච උප්පජ්ජන්තියෙව. අථ වා යාවදෙවාති අතිසයවවත්ථාපනං. තස්ස ‘සංවත්තන්තී’තිඉමිනා සම්බන්ධො, කුක්කුච්චාය විහෙසාය විලෙඛාය අතිවිය සංවත්තන්තියෙවාති වුත්තං හොති. සික්ඛාපදවිවණ්ණකෙති එවං සික්ඛාපදානං විවණ්ණකෙ ගරහණෙ පාචිත්තියං හොතීති අත්ථො.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ විනයවිවණ්ණනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අනුපසම්පන්නස්ස විවණ්ණනෙ තිකදුක්කටං, උභින්නම්පි අඤ්ඤධම්මවිවණ්ණනෙ දුක්කටමෙව. න විවණ්ණෙතුකාමස්ස, ‘‘ඉඞ්ඝ තාව සුත්තන්තෙ වා ගාථායො වා අභිධම්මං වා පරියාපුණස්සු, පච්ඡාපි විනයං පරියාපුණිස්සසී’’ති භණතො, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ගරහිතුකාමතා ච, උපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදවිවණ්ණනඤ්චාති ඉමානෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

විලෙඛනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. මොහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

තතියෙ අන්වඩ්ඪමාසන්ති අනුපටිපාටියා අද්ධමාසෙ අද්ධමාසෙ. උද්දිස්සමානෙති උපොසථවසෙන උද්දිසියමානෙ. යඤ්ච තත්ථ ආපත්තිං ආපන්නොති යං සො අනාචාරං ආචරිත්වා අඤ්ඤාණකෙන ආපන්නභාවං ජානාපෙතුකාමො එවමාහ, තස්මිං අනාචාරෙ යං ආපත්තිං ආපන්නො. තඤ්ච යථාධම්මො කාරෙතබ්බොති අඤ්ඤාණකෙන ආපන්නත්තා මොක්ඛො නත්ථි, යථා පන ධම්මො ච විනයො ච ඨිතො, තථා තං ආපත්තිං කාරෙතබ්බො, දෙසනාගාමිනියා දෙසාපෙතබ්බො, වුට්ඨානගාමිනියා වුට්ඨාපෙතබ්බොති අත්ථො. උත්තරි චස්ස මොහො ආරොපෙතබ්බොති යථාධම්මකරණතො ච උත්තරි ‘‘තස්ස තෙ, ආවුසො’’තිආදිවචනෙහි නින්දිත්වා තස්ස පුග්ගලස්ස ඤත්තිදුතියකම්මෙන මොහො ආරොපෙතබ්බො. ඉදං තස්මිං මොහනකෙ පාචිත්තියන්ති යො එවං ආරොපිතෙ මොහෙ පුන මොහෙති, තස්මිං මොහනකෙ පුග්ගලෙ ඉදං පාචිත්තියං වෙදිතබ්බං, න අනාරොපිතෙ මොහෙති අත්ථො.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ මොහනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අධම්මකම්මෙ තිකදුක්කටං, අනාරොපිතෙ මොහෙ දුක්කටමෙව. යෙන න විත්ථාරෙන සුතං, ඌනකද්වත්තික්ඛත්තුං වා විත්ථාරෙන සුතං, යෙ ච න මොහෙතුකාමා තෙසං, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. මොහාරොපනං, මොහෙතුකාමතා, වුත්තනයෙන සුතභාවො, මොහනන්ති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

මොහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

චතුත්ථෙ පහාරං දදෙය්‍යාති එත්ථ පහරිතුකාමතාය පහාරෙ දින්නෙ සචෙපි මරති, පාචිත්තියමෙව.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ පහාරදානවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අනුපසම්පන්නෙ තිකදුක්කටං, විරූපකරණාධිප්පායෙන පන උපසම්පන්නස්සපි කණ්ණාදිච්ඡෙදනෙ දුක්කටමෙව. කෙනචි විහෙඨියමානස්ස පන මොක්ඛාධිප්පායස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. කුපිතතා, න මොක්ඛාධිප්පායතා, උපසම්පන්නස්ස පහාරදානන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි පඨමපාරාජිකසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

පහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. තලසත්තිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඤ්චමෙ තලසත්තිකං උග්ගිරෙය්‍යාති පහාරදානාකාරං දස්සෙන්තො කායං වා කායප්පටිබද්ධං වා උච්චාරෙය්‍ය. එත්ථ ච උග්ගිරණපච්චයා පාචිත්තියං. සචෙ පන උග්ගිරිත්වා විරද්ධො පහාරං දෙති, න පහරිතුකාමතාය දින්නත්තා දුක්කටමෙව, තෙන පහාරෙන හත්ථාදීසු යංකිඤ්චි භිජ්ජති, දුක්කටමෙව. සෙසමෙත්ථ සබ්බං පුරිමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

තලසත්තිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අමූලකසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡට්ඨෙ අමූලකෙනාති දිට්ඨාදිමූලවිරහිතෙන. අනුද්ධංසෙය්‍යාති චොදෙය්‍ය වා චොදාපෙය්‍ය වා. පාචිත්තියන්ති සචෙ චුදිතකො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ‘‘චොදෙති ම’’න්ති ජානාති, චොදකස්ස පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ අමූලකෙන සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනුද්ධංසනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, සාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, ආචාරවිපත්තියා වා දිට්ඨිවිපත්තියා වා අනුද්ධංසනෙ දුක්කටං, අනුපසම්පන්නෙ තිකදුක්කටං. තථාසඤ්ඤිස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. උපසම්පන්නතා, සඞ්ඝාදිසෙසස්ස අමූලකතා, අනුද්ධංසනා, තඞ්ඛණවිජානනාති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

අමූලකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

සත්තමෙ කුක්කුච්චං උපදහෙය්‍යාති ‘‘ඌනවීසතිවස්සො ත්වං මඤ්ඤෙ’’තිආදීනි (පාචි. 466) භණන්තො උප්පාදෙය්‍ය. එවං අඤ්ඤස්මිං උප්පාදනපච්චයෙ අසති සඤ්චිච්ච උප්පාදෙන්තස්ස වාචාය වාචාය පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ කුක්කුච්චඋප්පාදනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අනුපසම්පන්නෙ තිකදුක්කටං. නඋප්පාදෙතුකාමස්ස, කෙවලං හිතෙසිතාය තථා වදන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. උපසම්පන්නතා, අඵාසුකාමතා, කුක්කුච්චුප්පාදනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අනන්තරසදිසානෙවාති.

සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. උපස්සුතිසික්ඛාපදවණ්ණනා

අට්ඨමෙ විවාදාපන්නානන්ති භණ්ඩනකලහෙහි විවඩ්ඪිතං විවාදාධිකරණං ආපන්නානං. උපස්සුතින්ති සුතිසමීපං, යත්ථ ඨත්වා සක්කා හොති තෙසං වචනං සොතුං, තත්ථ තිට්ඨෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘තත්ථ සොස්සාමී’’ති චොදෙතුකාමතාය ගච්ඡතො පදෙ පදෙ දුක්කටං, තුරිතගමනෙපි ඔහීයමානෙපි එසෙව නයො. යත්ථ පන ඨිතො සුණාති, තත්ථ ඨිතස්ස පාචිත්තියං, අත්තනො ඨිතොකාසං ආගන්ත්වා තෙසු මන්තයමානෙසුපි උක්කාසිත්වා, ‘‘අහං එත්ථා’’ති වා වත්වා ජානාපෙතබ්බං, එවං අකරොන්තස්සාපි සවනෙ පාචිත්තියමෙව.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ උපස්සුතිට්ඨානවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, තිකපාචිත්තියං, අනුපසම්පන්නෙ තිකදුක්කටං, ‘‘ඉමෙසං සුත්වා ඔරමිස්සාමි විරමිස්සාමි වූපසමිස්සාමි අත්තානං පරිමොචෙස්සාමී’’ති (පාචි. 473) ගච්ඡතො, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. උපසම්පන්නතා, චොදනාධිප්පායො, සවනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානං ඉදං පන සියා කිරියං, සියා අකිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

උපස්සුතිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. කම්මප්පටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

නවමෙ ධම්මිකානං කම්මානන්ති ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන කතානං අපලොකනකම්මං ඤත්තිකම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං ඤත්තිචතුත්ථකම්මන්ති ඉමෙසං චතුන්නං කම්මානං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපතො කම්මවිනිච්ඡයො – තත්‍ර අපලොකනකම්මං නාම සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා තං තං වත්ථුං කිත්තෙත්වා ‘‘රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා කත්තබ්බං කම්මං වුච්චති. සමග්ගස්සෙව පන සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා කත්තබ්බං කම්මං ඤත්තිකම්මං නාම. එකාය ඤත්තියා චෙව අනුස්සාවනාය ච කත්තබ්බං කම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං නාම. එකාය පන ඤත්තියා තීහි ච අනුස්සාවනාහි කත්තබ්බං කම්මං ඤත්තිචතුත්ථකම්මං නාම.

තෙසු අපලොකනකම්මං (පරි. 496; පරි. අට්ඨ. 495-496) පඤ්ච ඨානානි ගච්ඡති ඔසාරණං නිස්සාරණං භණ්ඩුකම්මං බ්‍රහ්මදණ්ඩං කම්මලක්ඛණන්ති. තත්ථ කණ්ටකසාමණෙරස්ස නාසනා විය නිස්සාරණා, තාදිසංයෙව සම්මාවත්තන්තං දිස්වා පවෙසනා ‘ඔසාරණා’ති වෙදිතබ්බා. පබ්බජ්ජාපෙක්ඛස්ස කෙසච්ඡෙදනාපුච්ඡනං භණ්ඩුකම්මං (මහාව. 98) නාම. මුඛරස්ස භික්ඛුනො භික්ඛූ දුරුත්තවචනෙහි ඝට්ටෙන්තස්ස ‘‘ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු මුඛරො භික්ඛූ දුරුත්තවචනෙහි ඝට්ටෙන්තො විහරති, සො භික්ඛු යං ඉච්ඡෙය්‍ය, තං වදෙය්‍ය, භික්ඛූහි ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු නෙව වත්තබ්බො, න ඔවාදානුසාසනිං කත්තබ්බො, න ඔවදිතබ්බො’’ති ‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, පුච්ඡාමි ‘ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩස්ස දානං රුච්චති සඞ්ඝස්සා’ති, දුතියම්පි පුච්ඡාමි, තතියම්පි පුච්ඡාමි ‘ඉත්ථන්නාමස්ස, භන්තෙ, භික්ඛුනො බ්‍රහ්මදණ්ඩස්ස දානං රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’’ති එවං කත්තබ්බං කම්මං බ්‍රහ්මදණ්ඩං (චූළව. 445) නාම. යං පන භගවතා භික්ඛුනීනං ඌරුං විවරිත්වා දස්සනාදිවත්ථූසු ‘‘අවන්දියො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන කාතබ්බො’’ති (චූළව. 411) එවං අවන්දියකම්මං අනුඤ්ඤාතං, යං භික්ඛුනීහි ‘‘අය්‍යෙ, අසුකො නාම අය්‍යො භික්ඛුනීනං අප්පසාදනීයං දස්සෙති, එතස්ස අය්‍යස්ස අවන්දියකරණං ‘රුච්චති භික්ඛුනිසඞ්ඝස්සා’’’ති එවං උපස්සයෙ නිසින්නාහෙව භික්ඛුනීහි කත්තබ්බං, එවරූපං කම්මං යස්මා තස්ස කම්මංයෙව ලක්ඛණං න ඔසාරණාදීනි, තස්මා කම්මලක්ඛණන්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච කම්මලක්ඛණං නාම භික්ඛුනිමූලකං පඤ්ඤත්තං, අපිච භික්ඛූනම්පි ලබ්භති, තස්මා භික්ඛූහිපි අච්ඡින්නචීවරකාදීනං චීවරාදීනි වා දෙන්තෙහි, පරිභුඤ්ජිතබ්බානි අපනෙතබ්බානිපි වත්ථූනි පරිභුඤ්ජන්තෙහි වා, අපනෙන්තෙහි වා, තථාරූපං වා ධම්මිකං කතිකං කරොන්තෙහි තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා අපලොකනකම්මං කාතබ්බං, සබ්බඤ්හෙතං කම්මලක්ඛණමෙව පවිසති, ඉති අපලොකනකම්මං පඤ්ච ඨානානි ගච්ඡති.

ඤත්තිකම්මං පන නව ඨානානි ගච්ඡති ඔසාරණං නිස්සාරණං උපොසථං පවාරණං සම්මුතිං දානං පටිග්ගහං පච්චුක්කඩ්ඪනං කම්මලක්ඛණන්ති. තත්ථ ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතො උපසම්පදාපෙක්ඛො, අනුසිට්ඨො සො මයා, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමො ආගච්ඡෙය්‍ය, ‘ආගච්ඡාහී’ති වත්තබ්බො’’ති (මහාව. 126) එවං උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස ඔසාරණා ඔසාරණා නාම. ‘‘සුණන්තු මෙ ආයස්මන්තා, අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු ධම්මකථිකො, ඉමස්ස නෙව සුත්තං ආගච්ඡති, නො සුත්තවිභඞ්ගො, සො අත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය අත්ථං පටිබාහති, යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං වුට්ඨාපෙත්වා අවසෙසා ඉමං අධිකරණං වූපසමෙය්‍යාමා’’ති එවං උබ්භාහිකවිනිච්ඡයෙ (චූළව. 233) ධම්මකථිකස්ස භික්ඛුනො නිස්සාරණා නිස්සාරණා නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, අජ්ජුපොසථො…පෙ… උපොසථං කරෙය්‍යා’’ති එවං උපොසථකම්මවසෙන ඨපිතා ඤත්ති උපොසථො නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, අජ්ජ පවාරණා පන්නරසී, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යා’’ති (මහාව. 210) එවං පවාරණාකම්මවසෙන ඨපිතා ඤත්ති පවාරණා නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමං අනුසාසෙය්‍ය’’න්ති, ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමං අනුසාසෙය්‍යා’’ති (මහාව. 126) එවං අත්තානං වා පරං වා සම්මන්නිතුං ඨපිතා ඤත්ති සම්මුති නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො නිස්සග්ගියං සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දදෙය්‍යා’’ති (පාරා. 464) එවං නිස්සට්ඨචීවරපත්තාදීනං දානං දානං නාම. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු ආපත්තිං සරති විවරති උත්තානිං කරොති දෙසෙති, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, අහං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො ආපත්තිං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය’’න්ති, තෙන වත්තබ්බො ‘පස්සසී’ති, ‘ආම, පස්සාමී’ති, ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති (චූළව. 239) එවං ආපත්තිප්පටිග්ගහො පටිග්ගහො නාම. ‘‘සුණන්තු මෙ ආයස්මන්තා ආවාසිකා, යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, ඉදානි උපොසථං කරෙය්‍යාම, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාම, ආගමෙ කාලෙ පවාරෙය්‍යාමා’’ති (මහාව. 240) එවං කතප්පවාරණප්පච්චුක්කඩ්ඪනා පච්චුක්කඩ්ඪනා නාම. තිණවත්තාරකසමථෙ (චූළව. 212) සබ්බසඞ්ගාහිකඤත්ති, එකෙකස්මිං පක්ඛෙ එකෙකා ඤත්ති චාති තිස්සොපි ඤත්තියො කම්මලක්ඛණං නාම. ඉති ඤත්තිකම්මං නව ඨානානි ගච්ඡති.

ඤත්තිදුතියකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡති ඔසාරණං නිස්සාරණං සම්මුතිං දානං උද්ධාරං දෙසනං කම්මලක්ඛණන්ති. තත්ථ භික්ඛූනං අලාභාය පරිසක්කනාදිකෙහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස උපාසකස්ස සඞ්ඝෙන අසම්භොගකරණත්ථං පත්තනික්කුජ්ජනවසෙන නිස්සාරණා නිස්සාරණා නාම. තස්සෙව සම්මාවත්තන්තස්ස පත්තුක්කුජ්ජනවසෙන ඔසාරණා ච වෙදිතබ්බා, සා ඛුද්දකක්ඛන්ධකෙ වඩ්ඪලිච්ඡවිවත්ථුස්මිං (චූළව. 265-266) වුත්තා. සීමාසම්මුති තිචීවරෙන අවිප්පවාසසම්මුතිසන්ථතසම්මුතිභත්තුද්දෙසකසෙනාසනග්ගාහාපකභණ්ඩාගාරිකචීවරප්පටිග්ගාහකයාගුභාජකඵලභාජකඛජ්ජභාජකඅප්පමත්තකවිස්සජ්ජකසාටියග්ගාහපකපත්තග්ගාහාපකආරාමිකපෙසකසාමණෙරපෙසකසම්මුතීති එතාසං සම්මුතීනං වසෙන සම්මුති වෙදිතබ්බා. කථිනචීවරමතකචීවරදානවසෙන දානං වෙදිතබ්බං. කථිනුද්ධාරවසෙන උද්ධාරො වෙදිතබ්බො. කුටිවත්ථුවිහාරවත්ථුදෙසනාවසෙන දෙසනා වෙදිතබ්බා. යා පන තිණවත්ථාරකසමථෙ (චූළව. 212 ආදයො) එකස්මිං පක්ඛෙ එකා, එකස්මිං පක්ඛෙ එකාති ද්වෙ ඤත්තිදුතියකම්මවාචා වුත්තා, යා ච මොහාරොපනාදීසු කම්මවාචා (පාචි. 446) වුත්තා, තාසං වසෙන කම්මලක්ඛණං වෙදිතබ්බං, ඉති ඤත්තිදුතියකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡති.

ඤත්තිචතුත්ථකම්මම්පි සත්තෙව ඨානානි ගච්ඡති ඔසාරණං නිස්සාරණං සම්මුතිං දානං නිග්ගහං සමනුභාසනං කම්මලක්ඛණන්ති. තත්ථ තජ්ජනීයකම්මාදීනං (චූළව. 1 ආදයො) සත්තන්නං කම්මානං වසෙන නිස්සාරණා, තෙසංයෙව කම්මානං පටිප්පස්සම්භනවසෙන ඔසාරණා ච වෙදිතබ්බා, භික්ඛුනොවාදකසම්මුතිවසෙන (පාචි. 146-147) සම්මුති, පරිවාසදාන(චඌළව. 102) මානත්තදානවසෙන (චූළව. 105) දානං, මූලායපටිකස්සනවසෙන (චූළව. 110) නිග්ගහො, උක්ඛිත්තානුවත්තිකා, අට්ඨ යාවතතියකා, අරිට්ඨො (පාචි. 417), චණ්ඩකාළී (පාචි. 709) චාති ඉමෙ තෙ යාවතතියකාති ඉමාසං එකාදසන්නං සමනුභාසනානං වසෙන සමනුභාසනා, උපසම්පදාකම්මඅබ්භානකම්මවසෙන කම්මලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. ඉති ඤත්තිචතුත්ථකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡති.

ඉමෙසු පන චතූසු කම්මෙසු අපලොකනකම්මං අපලොකෙත්වාව කාතබ්බං, ඤත්තිකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිකම්මම්පි එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිදුතියකම්මං පන අපලොකෙත්වා කාතබ්බම්පි අත්ථි අකාතබ්බම්පි, තත්ථ සීමාසම්මුති සීමාසමූහනනං (මහාව. 139-140, 144 ආදයො) කථිනචීවරදානං කථිනුද්ධාරො කුටිවත්ථුදෙසනා විහාරවත්ථුදෙසනාති ඉමානි ඡ කම්මානි ගරුකානි අපලොකෙත්වා කාතුං න වට්ටන්ති, ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වාව කාතබ්බානි. අවසෙසා තෙරස සම්මුතියො සෙනාසනග්ගාහාපකමතකචීවරදානසම්මුතියො චාති එතානි ලහුකම්මානි අපලොකෙත්වාපි කාතුං වට්ටන්ති, ඤත්තිකම්මාදිවසෙන පන න කාතබ්බානෙව. ඤත්තිචතුත්ථකම්මම්පි සකලක්ඛණෙනෙව කාතබ්බං, න සෙසකම්මවසෙන. එවං අත්තනො අත්තනො ලක්ඛණෙනෙව වත්ථුඤත්තිඅනුස්සාවනාසීමාපරිසාසම්පත්තියා කතානි එතානි කම්මානි ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන කතත්තා ධම්මො එතෙසු අත්ථීති ධම්මිකානි නාම හොන්ති, ඉති එතෙසං ධම්මිකානං කම්මානං ඡන්දං දත්වා පච්ඡා ඛීයනධම්මං ආපජ්ජන්තස්ස වාචාය වාචාය පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ ඛීයනධම්මාපජ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, ධම්මකම්මෙ වෙමතිකස්ස, අධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං. අධම්මකම්මසඤ්ඤිස්ස, ‘‘අධම්මෙන වා වග්ගෙන වා නකම්මාරහස්ස වා කම්මං කරොන්තී’’ති ඤත්වා ඛීයන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ධම්මකම්මතා, ධම්මකම්මසඤ්ඤිතා, ඡන්දං දත්වා ඛීයනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානෙව, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

කම්මප්පටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. ඡන්දංඅදත්වාගමනසික්ඛාපදවණ්ණනා

දසමෙ විනිච්ඡයකථායාති යාව ආරොචිතං වත්ථු අවිනිච්ඡිකං, ඤත්තිං වා ඨපෙත්වා කම්මවාචා අනිට්ඨාපිතා, තාව විනිච්ඡයකථා වත්තමානා නාම හොති. යො භික්ඛු එතස්මිං අන්තරෙ කම්මං කොපෙතුකාමතාය පරිසාය හත්ථපාසං විජහති, තස්ස විජහනෙ දුක්කටං, විජහිතෙ පාචිත්තියං.

සාවත්ථියං අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආරබ්භ ඡන්දං අදත්වා පක්කමනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, ධම්මකම්මෙ වෙමතිකස්ස, අධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං. අධම්මකම්මසඤ්ඤිස්ස පන, යො ච ‘‘සඞ්ඝස්ස භණ්ඩනාදීනි වා භවිස්සන්ති, අධම්මෙන වා වග්ගෙන වා නකම්මාරහස්ස වා කම්මං කරිස්සන්තී’’ති (පාචි. 483) ඤත්වා, ගිලානො වා හුත්වා, ගිලානස්ස වා කරණීයෙන, උච්චාරාදීහි වා පීළිතො, න ච කම්මං කොපෙතුකාමො ‘‘පුන පච්චාගමිස්සාමී’’ති ගච්ඡති, තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. විනිච්ඡයකථාය වත්තමානතා, ධම්මකම්මතා, ධම්මකම්මසඤ්ඤිතා, සමානසීමායං ඨිතතා, සමානසංවාසකතා, කොපෙතුකාමතාය හත්ථපාසවිජහනන්ති ඉමානෙත්ථ ඡ අඞ්ගානි. සමනුභාසනසමුට්ඨානං, කිරියාකිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

ඡන්දංඅදත්වාගමනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා

එකාදසමෙ සමග්ගෙන සඞ්ඝෙනාති සමානසංවාසකෙන සමානසීමායං ඨිතෙන සඞ්ඝෙන සද්ධිං චීවරං දත්වා. යථාසන්ථුතන්ති යො යො මිත්තසන්දිට්ඨසම්භත්තවසෙන සන්ථුතො, තස්ස තස්සාති අත්ථො. පාචිත්තියන්ති එවං සඞ්ඝෙන සද්ධිං සයමෙව සෙනාසනපඤ්ඤාපනාදිවසෙන සම්මතස්ස භික්ඛුනො චීවරං දත්වා පච්ඡා ඛීයන්තස්ස වාචාය වාචාය පාචිත්තියං.

රාජගහෙ ඡබ්බග්ගියෙ ආරබ්භ චීවරං දත්වා පච්ඡා ඛීයනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, සාධාරණපඤ්ඤත්ති, අනාණත්තිකං, ධම්මකම්මෙ තිකපාචිත්තියං, චීවරං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං විස්සජ්ජියවෙභඞ්ගියං පරික්ඛාරං දත්වා පච්ඡාඛීයන්තස්ස දුක්කටං, විස්සජ්ජියවෙභඞ්ගියො නාම ඨපෙත්වා පඤ්ච ගරුභණ්ඩානි අවසෙසො. රාසිවසෙන හි පඤ්ච ගරුභණ්ඩානි වුත්තානි, තත්ථ ආරාමො ආරාමවත්ථූති එකං, විහාරො විහාරවත්ථූති දුතියං, මඤ්චො පීඨං භිසි බිම්බොහනන්ති තතියං, ලොහකුම්භී ලොහභාණකං ලොහවාරකො ලොහකටාහං වාසි පරසු කුඨාරී කුදාලො නිඛාදනන්ති චතුත්ථං, වල්ලි වෙළු මුඤ්ජං පබ්බජං තිණං මත්තිකා දාරුභණ්ඩං මත්තිකාභණ්ඩන්ති පඤ්චමං. එතානි හි පඤ්ච සඞ්ඝසන්තකානි නෙව සඞ්ඝස්ස, න ගණපුග්ගලානං විස්සජ්ජෙතුං වා විභජිතුං වා වට්ටන්ති, විස්සජ්ජිතවිභත්තානිපි සඞ්ඝිකානෙව හොන්ති. ථාවරෙන පන ථාවරං, ඉතරෙන ච අකප්පියෙන මහග්ඝකප්පියෙන වා ඉතරං සඞ්ඝස්ස උපකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා කප්පියපරිවත්තනෙන පරිවත්තෙතුං වට්ටති, වරසෙනාසනාදීනං සංරක්ඛණත්ථං ලාමකානි විස්සජ්ජෙතුං විස්සජ්ජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුඤ්ච වට්ටති. එත්ථ ච පුරිමෙසු තීසු රාසීසු අගරුභණ්ඩං නාම කිඤ්චි නත්ථි, චතුත්ථෙ ලොහකුම්භී අරඤ්ජරසණ්ඨානං ලොහභාණකං ලොහකටාහන්ති ඉමානි තීණි අන්තමසො පසතමත්තඋදකග්ගණ්හනකානිපි ගරුභණ්ඩානි. ලොහවාරකො පන කාළලොහතම්බලොහකංසලොහවට්ටලොහානං යෙන කෙනචි කතො සීහළදීපෙ පාදග්ගණ්හනකො භාජෙතබ්බො, පාදො ච නාම මගධනාළියා පඤ්චනාළිමත්තං ගණ්හාති, තතො අතිරෙකං ගරුභණ්ඩං, ඉමානි තාව පාළියං ආගතානි ලොහභාජනානි.

පාළියං පන අනාගතානිපි භිඞ්ගාරපටිග්ගහඋළුඞ්කදබ්බිකටච්ඡුපාති තට්ටකසරකසමුග්ගඅඞ්ගාරකපල්ලධූමකටච්ඡුආදීනි ඛුද්දකානිපි ගරුභණ්ඩානෙව, අයපත්තො අයථාලකං තම්බලොහථාලකන්ති ඉමානි පන භාජනීයානි, කංසලොහවට්ටලොහභාජනවිකති සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටා වා වට්ටති, පුග්ගලිකපරිභොගෙන න වට්ටති. ඨපෙත්වා පන තං භාජනවිකතිං අඤ්ඤස්මිම්පි කප්පියලොහභණ්ඩෙ අඤ්ජනී අඤ්ජනිසලාකා නත්ථුදානං කණ්ණමලහරණී සූචි ඛුද්දකො පිප්ඵලිකො ඛුද්දකං ආරකණ්ටකං කුඤ්චිකා තාළං කත්තරයට්ඨි වෙධකො භින්දිවාලකො යථාතථාඝනකතලොහංවිප්පකතලොහභණ්ඩඤ්ච සබ්බං භාජනීයං. ධූමනෙත්තඵාලදීපරුක්ඛදීපකපල්ලිකඔලම්බකදීපඉත්ථිපුරිසතිරච්ඡානරූපකානි පන අඤ්ඤානි වා භිත්තිච්ඡදනකවාටාදීසු උපනෙතබ්බානි, අන්තමසො ලොහඛිලකං උපාදාය සබ්බානිපි ලොහභණ්ඩානි ගරුභණ්ඩානියෙව, අත්තනා ලද්ධානි පරිහරිත්වාපි පුග්ගලිකපරිභොගෙන න පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටානි වා වට්ටන්ති, තිපුභණ්ඩෙපි එසෙව නයො. ඛීරපාසාණමයානි තට්ටකසරකාදීනි ගරුභණ්ඩානියෙව.

ඝටකො පන තෙලභාජනං වා පාදග්ගණ්හනකතො අතිරෙකමෙව ගරුභණ්ඩං, සුවණ්ණරජතආරකූටජාතිඵලිකභාජනානි ගිහිවිකටානිපි න වට්ටන්ති. සෙනාසනපරිභොගෙ පන ආමාසම්පි අනාමාසම්පි සබ්බං වට්ටති.

වාසියාදීසු පන යාය වාසියා දන්තකට්ඨච්ඡෙදනඋච්ඡුතච්ඡනමත්තතො අඤ්ඤං මහාකම්මං කාතුං න සක්කා, අයං භාජනීයා. සෙසා යෙන කෙනචි ආකාරෙන කතා ගරුභණ්ඩං, පරසු පන අන්තමසො වෙජ්ජානං සිරාවෙධකොපි ගරුභණ්ඩමෙව, තථා කුඨාරී. යා පන ආවුධසඞ්ඛෙපෙන කතා, අයං අනාමාසා, කුදාලො දණ්ඩබන්ධනිඛාදනං වා අගරුභණ්ඩං නාම නත්ථි. සම්මුඤ්ජනිදණ්ඩඛණනකං පන අදණ්ඩකං ඵලමත්තකමෙව, යං සක්කා සිපාටිකාය පක්ඛිපිත්වා පරිහරිතුං, තං භාජනීයං. සිඛරම්පි නිඛාදනෙනෙව සඞ්ගහිතං, යෙහි මනුස්සෙහි විහාරෙ වාසිආදීනි දින්නානි හොන්ති, තෙ චෙ ඝරෙ දඩ්ඪෙ වා විලුත්තෙ වා ‘‘දෙථ නො, භන්තෙ, උපක්ඛරෙ, පුන ආහරිස්සාමා’’ති වදන්ති, දාතබ්බා. සචෙ හරන්ති, න වාරෙතබ්බා, අනාහරන්තාපි න චොදෙතබ්බා.

කම්මාරතට්ටකාරචුන්දකාරනළකාරමණිකාරපත්තබන්ධකානං අධිකරණිමුට්ඨිසණ්ඩාසතුලාදීනි සබ්බානි ලොහමයානි උපකරණානි සඞ්ඝෙ දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩානි. තිපුකොට්ටකසුවණ්ණකාරචම්මකාරඋපකරණෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො, තිපුකොට්ටකඋපකරණෙසු තිපුච්ඡෙදනකසත්ථකං, සුවණ්ණකාරඋපකරණෙසු සුවණ්ණච්ඡෙදනකසත්ථකං, චම්මකාරඋපකරණෙසු කතපරිකම්මචම්මච්ඡෙදනඛුද්දකසත්ථන්ති ඉමානි භාජනීයානි. න්හාපිතතුන්නකාරඋපකරණෙසුපි ඨපෙත්වා මහාකත්තරිං මහාසණ්ඩාසං මහාපිප්ඵලිකඤ්ච සබ්බං වට්ටති, ඉතරානි ගරුභණ්ඩානි.

වල්ලිආදීසු වෙත්තවල්ලිආදිකා යා කාචි අඩ්ඪබාහුප්පමාණා වල්ලි සඞ්ඝස්ස දින්නා වා තත්ථජාතකා වා රක්ඛිතගොපිතාව ගරුභණ්ඩං, සා සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ සචෙ අතිරෙකා හොති, පුග්ගලිකකම්මෙපි උපනෙතුං වට්ටති, සුත්තමකචිවාකනාළිකෙරහීරචම්මමයා රජ්ජුකා වා යොත්තානි වා වාකෙ ච නාළිකෙරහීරෙ ච වට්ටෙත්වා කතා එකවට්ටා වා ද්විවට්ටා වා සඞ්ඝස්ස සන්තකා ගරුභණ්ඩං. සුත්තං පන අවට්ටෙත්වා දින්නං මකචිවාකනාළිකෙරහීරා ච භාජනීයා. යෙහි පනෙතානි රජ්ජුකාදීනි දින්නානි හොන්ති, තෙ අත්තනො කරණීයෙන හරන්තා න වාරෙතබ්බා.

යො කොචි අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩකමත්තොපි වෙළු සඞ්ඝස්ස දින්නො වා තත්ථජාතකො වා රක්ඛිතගොපිතො ගරුභණ්ඩං, සොපි සඞ්ඝස්ස කම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ අතිරෙකො පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. පාදග්ගණ්හනකතෙලනාළි පන කත්තරයට්ඨි උපාහනදණ්ඩකො ඡත්තදණ්ඩො ඡත්තසලාකාති ඉදමෙත්ථ භාජනීයභණ්ඩං, දඩ්ඪගෙහමනුස්සා ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්තා න වාරෙතබ්බා.

මුඤ්ජඤ්ච පබ්බජඤ්ච අවසෙසඤ්ච ඡදනතිණං මුට්ඨිප්පමාණම්පි ඡදනතිණසඞ්ඛෙපගතෙසු තාලපණ්ණාදීසු යංකිඤ්චි එකපණ්ණම්පි සඞ්ඝස්ස දින්නං වා තත්ථජාතකං වා බහිආරාමෙ සඞ්ඝිකෙ තිණවත්ථුස්මිං ජාතකං වා රක්ඛිතගොපිතං ගරුභණ්ඩං, තම්පි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ අතිරෙකං පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. දඩ්ඪගෙහමනුස්සා ගහෙත්වා ගච්ඡන්තා න වාරෙතබ්බා, අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණොපි රිත්තකපොත්ථකො ගරුභණ්ඩමෙව.

මත්තිකා පකතිමත්තිකා වා හොතු පඤ්චවණ්ණා වා සුධා වා සජ්ජුරසකඞ්ගුට්ඨසිලෙසාදීසු වා යංකිඤ්චි දුල්ලභට්ඨානෙ ආනෙත්වා වා දින්නං තත්ථජාතකං වා රක්ඛිතගොපිතං තාලපක්කමත්තං ගරුභණ්ඩං හොති, තම්පි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ අතිරෙකං පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. හිඞ්ගුහිඞ්ගුලකහරිතාලමනොසිලඤ්ජනාදීනි පන භාජනීයානි.

දාරුභණ්ඩෙ යො කොචි වෙළුම්හි වුත්තප්පමාණො දාරුභණ්ඩකො සඞ්ඝස්ස දින්නො වා තත්ථජාතකො වා රක්ඛිතගොපිතො ගරුභණ්ඩං, අපි ච සබ්බාපි දාරුවෙළුචම්මපාසාණාදිවිකති දාරුභණ්ඩෙන සඞ්ගහිතා, තත්ථ මඤ්චපීඨෙහි අසඞ්ගහිතානි ආසන්දිකාදීනි අන්තමසො චොළෙන වා පලාලෙහි වා පණ්ණෙහි වා කතපීඨං උපාදාය සබ්බානි ආසනානි.

වඞ්කඵලකං දීඝඵලකං චීවරධොවනඵලකං ඝට්ටනඵලකං ඝට්ටනමුග්ගරො දන්තකට්ඨච්ඡෙදනගණ්ඨිකා දණ්ඩමුග්ගරො නාවා අම්බණං රජනදොණි උදකපටිච්ඡකො දාරුමයො වා දන්තමයො වා වෙළුමයො වා සපාදකොපි අපාදකොපි සමුග්ගො මඤ්ජූසා පාදග්ගණ්හනකතො අතිරෙකප්පමාණො කරණ්ඩො උදකදොණි උදකකටාහං උළුඞ්කො කටච්ඡුපානීයසරාවං පානීයසඞ්ඛොති එතෙසු යංකිඤ්චි සඞ්ඝෙ දින්නං ගරුභණ්ඩං. සඞ්ඛථාලකං පන භාජනීයං, තථා දාරුමයො උදකතුම්බො.

පාදකථලිකමණ්ඩලං දාරුමයං වා හොතු චොළපණ්ණාදිමයං වා සබ්බං ගරුභණ්ඩං. ආධාරකො පත්තපිධානං තාලවණ්ටං බීජනී චඞ්කොටකං පච්ඡි යට්ඨිසම්මුඤ්ජනී මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනීති එතෙසුපි යංකිඤ්චි ඛුද්දකං වා මහන්තං වා දාරුවෙළුපණ්ණචම්මාදීසු යෙන කෙනචි කතං ගරුභණ්ඩමෙව.

ථම්භතුලාසොපානඵලකාදීසු යංකිඤ්චි දාරුමයං වා පාසාණමයං වා ගෙහසම්භාරූපගං යො කොචි කටසාරකො යංකිඤ්චි භූමත්ථරණං යංකිඤ්චි අකප්පියචම්මං, සබ්බං සඞ්ඝිකං ගරුභණ්ඩං, භූමත්ථරණං කාතුං වට්ටති. එළකචම්මං පන පච්චත්ථරණගතිකං හොති, තම්පි ගරුභණ්ඩමෙව, කප්පියචම්මානි භාජනීයානි, කුරුන්දියං පන සබ්බං මඤ්චප්පමාණං චම්මං ගරුභණ්ඩන්ති වුත්තං.

උදුක්ඛලං මුසලං සුප්පං නිසදං නිසදපොතො පාසාණදොණි පාසාණකටාහං සබ්බං කසිභණ්ඩම්පි ගරුභණ්ඩං, සබ්බං චක්කයුත්තයානං ගරුභණ්ඩමෙව. මඤ්චපීඨානං පාදා ච අටනියො ච වාසිපරසුආදීනං දණ්ඩා චාති එතෙසු යංකිඤ්චි අනිට්ඨිතං භාජනීයං, තච්ඡිතමට්ඨං පන ගරුභණ්ඩං හොති, අනුඤ්ඤාතවාසියා දණ්ඩො ඡත්තං මුට්ඨිපණ්ණං කත්තරයට්ඨි උපාහනා අරණිසහිතං ධම්මකරණො පාදග්ගණ්හනකතො අනතිරිත්තං ආමලකතුම්බං ආමලකඝටො ලාබුකතුම්බං ලාබුකඝටො විසාණතුම්බන්ති සබ්බමෙතං භාජනීයං, තතො පරං ගරුභණ්ඩං.

හත්ථිදන්තො වා යංකිඤ්චි විසාණං වා අතච්ඡිතං යථාගතමෙව භාජනීයං, තෙහි කතමඤ්චපීඨපාදාදීසු පුරිමසදිසොව විනිච්ඡයො. තච්ඡිතනිට්ඨිතොපි හිඞ්ගුකරණ්ඩකො අඤ්ජනිකරණ්ඩකො ගණ්ඨිකා විධො අඤ්ජනී අඤ්ජනිසලාකා උදකපුඤ්ඡනීති ඉදං සබ්බං භාජනීයමෙව.

මත්තිකාභණ්ඩෙ සබ්බං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං ඝටපිඨරාදිකුලාලභාජනං, පත්තකටාහං අඞ්ගාරකටාහං ධූමදානකං දීපරුක්ඛකො දීපකපල්ලිකා චයනිට්ඨකා ඡදනිට්ඨකා ථුපිකාති සබ්බං ගරුභණ්ඩං, එතෙසු පන වුත්තනයෙසු ගරුභණ්ඩෙසු යංකිඤ්චි වෙළුආදිං අත්තනො අත්ථාය ගණ්හන්තෙන සමකං වා අතිරෙකං වා ඵාතිකම්මං කත්වා ගහෙතබ්බං. පාදග්ගණ්හනකතො අනතිරිත්තප්පමාණො පන ඝටකො පත්තො ථාලකං කඤ්චනකො කුණ්ඩිකාති ඉදමෙත්ථ භාජනීයං, යථා ච මත්තිකාභණ්ඩෙ එවං ලොහභණ්ඩෙපි කුණ්ඩිකා භාජනීයකොට්ඨාසමෙව භජති. ඉති යං භාජනීයං විස්සජ්ජනීයම්පි තං එවං විස්සජ්ජියවෙභඞ්ගියසඞ්ඛාතං අඤ්ඤං පරික්ඛාරං දත්වා ඛීයන්තස්ස දුක්කටං, ඉතරං පන දාතුමෙව න වට්ටති. ඉස්සරවතාය දෙන්තො ථුල්ලච්චයං ආපජ්ජති, ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තො භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බො. යථා ච අඤ්ඤං පරික්ඛාරං දත්වා ඛීයන්තස්ස දුක්කටං, තථා සඞ්ඝෙන අසම්මතස්ස චීවරං වා අඤ්ඤං වා පරික්ඛාරං දත්වා ඛීයන්තස්ස දුක්කටමෙව, අනුපසම්පන්නෙ සබ්බත්ථ තිකදුක්කටං. පකතියා පන ඡන්දාදිවසෙන (පාචි. 488) කරොන්තං දිස්වා ‘‘කො අත්ථො තස්ස දින්නෙන, ලද්ධාපි විනිපාතෙස්සති, න සම්මා උපනෙස්සතී’’ති ඛීයන්තස්ස, උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. උපසම්පන්නතා, ධම්මෙන ලද්ධසම්මුතිතා, සඞ්ඝෙන සද්ධිං විකප්පනුපගචීවරදානං, පච්ඡා ඛීයිතුකාමතාය ඛීයනාති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි. සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. පරිණාමනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ද්වාදසමෙ සබ්බං තිංසකකණ්ඩෙ පරිණාමනසික්ඛාපදෙ වුත්තනයමෙව. අයමෙව හි විසෙසො, තත්ථ අත්තනො පරිණාමිතත්තා නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, ඉධ පුග්ගලස්ස පරිණාමිතත්තා සුද්ධිකපාචිත්තියන්ති.

පරිණාමනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සහධම්මිකවග්ගො අට්ඨමො.