ඡක්කවණ්ණනා

323. අත්තානං අධි අජ්ඣත්තා,අධි-සද්දො සමාසවිසයෙ අධිකාරත්ථං, පවත්තිඅත්ථඤ්ච ගහෙත්වා පවත්තතීති අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තා අජ්ඣත්තා; අජ්ඣත්තෙසු භවානි අජ්ඣත්තිකානීති නියකජ්ඣත්තෙසුපි අබ්භන්තරානි චක්ඛාදීනි වුච්චන්ති, තානි පන යෙන අජ්ඣත්තභාවෙන ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති වුච්චන්ති, තමත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති ආහ. සද්දත්ථතො පන අජ්ඣත්තජ්ඣත්තානියෙව අජ්ඣත්තජ්ඣත්තිකානි යථා ‘‘වෙනයිකො’’ති (ම. නි. 1.246; අ. නි. 8.11; පාරා. 8) දට්ඨබ්බං. තතො අජ්ඣත්තතොති තතො අජ්ඣත්තජ්ඣත්තතො, යානි අජ්ඣත්තිකානි වුත්තානි. අජ්ඣත්තිකානඤ්හි පටියොගීනි බාහිරානි අජ්ඣත්තධම්මානං විය බහිද්ධාධම්මා. ‘‘අජ්ඣත්තිකානී’’ති හි සපරසන්තානිකානි චක්ඛාදීනි වුච්චන්ති, තථා රූපාදීනි ‘‘බාහිරානී’’ති. අජ්ඣත්තානි පන සසන්තානිකා එව චක්ඛුරූපාදයො, තතො අඤ්ඤෙව බහිද්ධාති. ‘‘විඤ්ඤාණසමූහා’’ති එත්ථ යදිපි තෙසං විඤ්ඤාණානං සමොධානං නත්ථි භින්නකාලිකත්තා, චිත්තෙන පන එකජ්ඣං අභිසංයූහනවසෙන සමූහතා වුත්තා යථා ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’ති. චක්ඛුපසාදනිස්සිතන්ති චක්ඛුපසාදං නිස්සාය පච්චයං ලභිත්වා උප්පන්නං කුසලාකුසලවිපාකවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණතාසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා වුත්තං. චක්ඛුසන්නිස්සිතො සම්ඵස්සො, න චක්ඛුද්වාරිකො. ඉමෙ දස සම්ඵස්සෙති ඉමෙ පසාදවත්ථුකෙ දස විපාකසම්ඵස්සෙ ඨපෙත්වා. එතෙනෙව නයෙනාති එතෙන ඵස්සෙ වුත්තෙනෙව නයෙන. තණ්හාඡක්කෙ තණ්හං ආරබ්භ පවත්තාපි තණ්හා ධම්මතණ්හාති වෙදිතබ්බා.

අප්පටිස්සයොති අප්පටිස්සවො, ව-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා නිද්දෙසො. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තෙ ගාරවවසෙන පටිස්සවනං පටිස්සවො, පටිස්සවභූතං, තංසභාගඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරවං, නත්ථි එතස්මිං පටිස්සවොති අප්පටිස්සවො, ගාරවරහිතො. තෙනාහ ‘‘අනීචවුත්තී’’ති. යථා චෙතියං උද්දිස්ස කතං සත්ථු කතසදිසං, එවං චෙතියස්ස පුරතො කතං සත්ථු පුරතො කතසදිසං එවාති ආහ ‘‘පරිනිබ්බුතෙ පනා’’තිආදි. සක්කච්චං න ගච්ඡතීති ආදරං ගාරවං උප්පාදෙත්වා න උපසඞ්කමති. යථා සික්ඛාය එකදෙසෙ කොපිතෙ, අගාරවෙ ච කතෙ සබ්බා සික්ඛා කුප්පති, සබ්බත්ථ ච අගාරවං කතං නාම හොති සමුදායතො සංවරසමාදානං අවයවතො භෙදොති. එවං එකභික්ඛුස්මිංපි…පෙ… අගාරවො කතොව හොති. අනාදරියමත්තෙනපි සික්ඛාය අපරිපූරියෙවාති ආහ ‘‘අපූරයමානොව සික්ඛාය අගාරවො නාමා’’ති. අප්පමාදලක්ඛණං සම්මාපටිපත්ති. දුවිධන්ති ධම්මාමිසවසෙන දුවිධං.

සොමනස්සූපවිචාරාති සොමනස්සසහගතා විචාරා අධිප්පෙතා, උපසද්දො ච නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘සොමනස්සසම්පයුත්තා විචාරා’’ති. තථා හිස්ස අභිධම්මෙ (ධ. ස. 8) ‘‘චාරො විචාරො…පෙ… උපවිචාරො’’ති නිද්දෙසො පවත්තො. සොමනස්සකාරණභූතන්ති සභාවතො, සඞ්කප්පතොපි සොමනස්සස්ස උප්පත්තියා පච්චයභූතං. කාමං පරිත්තභූමකා විතක්කවිචාරා අඤ්ඤමඤ්ඤමවියොගිනො, කිරියාභෙදතො පන පඨමාභිනිපාතතාය විතක්කස්ස බ්‍යාපාරො සාතිසයො. තතො පරං විචාරස්සාති තං සන්ධාය ‘‘විතක්කෙත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාවසෙන වත්වා ‘‘විචාරෙන පරිච්ඡින්දතී’’ති වුත්තං. ලද්ධපුබ්බාසෙවනස්ස විචාරස්ස බ්‍යාපාරො පඤ්ඤා විය හොති. තථා හි ‘‘විචාරො විචිකිච්ඡාය පටිපක්ඛො’’ති පෙටකෙ වුත්තං. ‘‘දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො’’ති එත්ථ යාය දිට්ඨියා පුග්ගලො දිට්ඨිසාමඤ්ඤං ගතො වුත්තො, සා පඨමමග්ගසම්මාදිට්ඨි කොසම්බකසුත්තෙ අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘කොසම්බකසුත්තෙ පඨමමග්ගො කථිතො’’ති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. චතූසුපි මග්ගෙසු සම්මාදිට්ඨි දිට්ඨිග්ගහණෙන ගහිතාති ආහ ‘‘චත්තාරොපි මග්ගා කථිතා’’ති.