නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

දීඝනිකායෙ

පාථිකවග්ගටීකා

1. පාථිකසුත්තවණ්ණනා

සුනක්ඛත්තවත්ථුවණ්ණනා

1. අපුබ්බපදවණ්ණනාති අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන හෙට්ඨා අග්ගහිතතාය අපුබ්බස්ස අභිනවස්ස පදස්ස වණ්ණනා අත්ථවිභාවනා. ‘‘හිත්වා පුනප්පුනාගතමත්ථ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා) හි වුත්තං. මල්ලෙසූති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඡායූදකසම්පන්නෙ වනසණ්ඩෙ විහරතීති අනුපියසාමන්තා කතස්ස විහාරස්ස අභාවතො. යදි න තාව පවිට්ඨො, කස්මා ‘‘පාවිසී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පවිසිස්සාමී’’තිආදි, තෙන අවස්සං භාවිනි භූතෙ විය උපචාරා හොන්තීති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘යථා කි’’න්තිආදිමාහ. එතන්ති එතං ‘‘අතිප්පගො ඛො’’තිආදිකං චින්තනං අහොසි. අතිවිය පගො ඛොති අතිවිය පාතොව. ඡන්නකොපීනතාය, පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජුපගමෙන ච ඡන්නපරිබ්බාජකං, න නග්ගපරිබ්බාජකං.

2. යස්මා භගවතො උච්චාකුලප්පසුතතං, මහාභිනික්ඛමනනික්ඛන්තතං, අනඤ්ඤසාධාරණදුක්කරචරණං, විවෙකවාසං, ලොකසම්භාවිතතං, ඔවාදානුසාසනීහි ලොකස්ස බහුපකාරතං, පරප්පවාදමද්දනං, මහිද්ධිකතං, මහානුභාවතන්ති එවමාදිකං තංතංඅත්තපච්චක්ඛගුණවිසෙසං නිස්සාය යෙභුය්‍යෙන අඤ්ඤතිත්ථියාපි භගවන්තං දිස්වා ආදරගාරවබහුමානං දස්සෙන්තියෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවන්තං දිස්වා මානථද්ධතං අකත්වා’’තිආදි. ලොකසමුදාචාරවසෙනාති ලොකොපචාරවසෙන. චිරස්සන්ති චිරකාලෙන. ආදීනි වදන්ති උපචාරවසෙන. තස්සාති භග්ගවගොත්තස්ස පරිබ්බාජකස්ස. ගිහිසහායොති ගිහිකාලතො පට්ඨාය සහායො. පච්චක්ඛාතොති යෙනාකාරෙන පච්චක්ඛානා, තං දස්සෙතුං ‘‘පච්චක්ඛාමී’’තිආදි වුත්තං.

3. උද්දිස්සාති සත්ථුකාරභාවෙන උද්දිස්සාති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති තං දස්සෙන්තො ‘‘භගවා මෙ’’තිආදිමාහ. යදා සුනක්ඛත්තස්ස ‘‘භගවන්තං පච්චක්ඛාමී’’ති චිත්තං උප්පන්නං, වාචා භින්නා, තදා එවස්ස භගවතා සද්ධිං කොචි සම්බන්ධො නත්ථි අසක්‍යපුත්තියභාවතො සාසනතො පරිබාහිරත්තා. අයං තාවෙත්ථ සාසනයුත්ති, සා පනායං ඨපෙත්වා සාසනයුත්තිකොවිදෙ අඤ්ඤෙසං න සම්මදෙව විසයොති භගවා සබ්බසාධාරණවසෙනස්ස අත්තනා සම්බන්ධාභාවං දස්සෙතුං ‘‘අපි නූ’’ති ආදිං වත්වා සුනක්ඛත්තං ‘‘කො සන්තො කං පච්චාචික්ඛසී’’ති ආහ. යස්මා මුඛාගතොයං සම්බන්ධො, න පූජාගතාදිකො, යො ච යාචකයාචිතබ්බතාවසෙන හොති, තදුභයඤ්චෙත්ථ නත්ථීති දස්සෙන්තො භගවා සුනක්ඛත්තං ‘‘කො සන්තො කං පච්චාචික්ඛසී’’ති අවොච, තස්මා තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යාචකො වා’’තිආදි වුත්තං. යාචිතකො වා යාචකං පච්චාචික්ඛෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ත්වං පන නෙව යාචකො ‘‘අහං භන්තෙ භගවන්තං උද්දිස්ස විහරිස්සාමී’’ති එවං මම සන්තිකං අනුපගතත්තා. න යාචිතකො ‘‘එහි ත්වං සුනක්ඛත්ත මමං උද්දිස්ස විහරාහී’’ති එවං මයා අපත්ථිතත්තා.

කො සමානොති යාචකයාචිතකෙසු කො නාම හොන්තො. කන්ති යාචකයාචිතකෙසු එව කං නාම හොන්තං මං පච්චාචික්ඛසි. තුච්ඡපුරිසාති ඣානමග්ගාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මෙසු කස්සචිපි අභාවා රිත්තපුරිසා. නනු චායං සුනක්ඛත්තො ලොකියජ්ඣානානි, එකච්චාභිඤ්ඤඤ්ච උප්පාදෙසීති? කිඤ්චාපි උප්පාදෙසි, තතො පන භගවති ආඝාතුප්පාදනෙන සහෙව පරිහීනො අහොසි. අපරාධො නාම සුප්පටිපත්තියා විරජ්ඣනහෙතුභූතො කිලෙසුප්පාදොති ආහ ‘‘යත්තකො තෙ අපරාධො, තත්තකො දොසො’’ති. යාවඤ්චාති අවධිපරිච්ඡෙදභාවදස්සනං ‘‘යාවඤ්ච තෙන භගවතා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.3) විය. තෙති තයා. ඉදන්ති නිපාතමත්තං. අපරද්ධන්ති අපරජ්ඣිතං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘පච්චාචික්ඛාමිදානාහං භන්තෙ භගවන්ත’’න්තිආදීනි වදන්තෙන තුච්ඡපුරිස තයා යාවඤ්චිදං අපරද්ධං, න තස්ස අපරාධස්ස පමාණං අත්ථීති.

4. මනුස්සධම්මාති භාවනානුයොගෙන විනා මනුස්සෙහි අනුට්ඨාතබ්බධම්මා. සො හි මනුස්සානං චිත්තාධිට්ඨානමත්තෙන ඉජ්ඣනතො තෙසං සම්භාවිතධම්මො විය ඨිතො තථා වුත්තො, මනුස්සග්ගහණඤ්චෙත්ථ තෙසු බහුලං පවත්තනතො. ඉද්ධිභූතං පාටිහාරියං, න ආදෙසනානුසාසනීපාටිහාරියන්ති අධිප්පායො. කතෙති පවත්තිතෙ. නිය්‍යාතීති නිග්ගච්ඡති, වට්ටදුක්ඛතො නිග්ගමනවසෙන පවත්තතීති අත්ථො. ධම්මෙ හි නිග්ගච්ඡන්තෙ තංසමඞ්ගිපුග්ගලො ‘‘නිග්ගච්ඡතී’’ති වුච්චති, අට්ඨකථායං පන නි-සද්දො උපසග්ගමත්තං, යාති ඉච්චෙව අත්ථොති දස්සෙතුං ගච්ඡතීති අත්ථො වුත්තො. තත්‍රාති පධානභාවෙන වුත්තස්ස අත්ථස්ස භුම්මවසෙන පටිනිද්දෙසොති තස්මිං ධම්මෙ සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය නිය්‍යන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්මිං…පෙ… සංවත්තමානෙ’’ති.

5. අග්ගන්ති ඤායතීති අග්ගඤ්ඤං. ලොකපඤ්ඤත්තින්ති ලොකස්ස පඤ්ඤාපනං. ලොකස්ස අග්ගන්ති ලොකුප්පත්තිසමයෙ ‘‘ඉදං නාම ලොකස්ස අග්ග’’න්ති එවං ජානිතබ්බං බුජ්ඣිතබ්බං. අග්ගමරියාදන්ති ආදිමරියාදං.

6. එත්තකං විප්පලපිත්වාති ‘‘න දානාහං භන්තෙ භගවන්තං උද්දිස්ස විහරිස්සාමී’’ති, ‘‘න හි පන මෙ භන්තෙ භගවා උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං කරොතී’’ති, ‘‘න හි පන මෙ භන්තෙ භගවා අග්ගඤ්ඤං පඤ්ඤපෙතී’’ති ච එත්තකං විප්පලපිත්වා. ඉදං කිර සො භගවා සත්ථුකිච්චං ඉද්ධිපාටිහාරියං, අග්ගඤ්ඤපඤ්ඤාපනඤ්ච කාතුං න සක්කොතීති පකාසෙන්තො කථෙසි. තෙනාහ ‘‘සුනක්ඛත්තො කිරා’’තිආදි. උත්තරවචනවසෙන පතිට්ඨාභාවතො අප්පතිට්ඨො. තතො එව නිරවො නිස්සද්දො.

ආදීනවදස්සනත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකස්ස ආදීනවස්ස දස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘සයමෙව ගරහං පාපුණිස්සසී’’ති. සම්පරායිකා පන ආදීනවා අනෙකවිධා, තෙ දස්සෙන්තො සුනක්ඛත්තො න සද්දහෙය්‍යාති දිට්ඨධම්මිකස්සෙව ගහණං. අනෙකකාරණෙනාති ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහ’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.157, 255) අනෙකවිධෙන වණ්ණකාරණෙන. එවං මෙ අවණ්ණො න භවිස්සතීති අජ්ඣාසයෙන අත්තනො බාලතාය වණ්ණාරහානං අවණ්ණං කථෙත්වා. එවං භගවා මක්ඛිභාවෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා පුන තස්ස කථනෙ කාරණං විභාවෙතුං ‘‘ඉති ඛො තෙ’’තිආදිමාහාති තං දස්සෙතුං ‘‘තතො’’තිආදි වුත්තං. එවඤ්හි සුනක්ඛත්තස්ස අප්පකොපි වචනොකාසො න භවිස්සතීති. අපක්කමීති අත්තනා යථාඨිතා වුට්ඨාය අපසක්කි. අපක්කන්තො සාසනතො භට්ඨො. තෙනාහ ‘‘චුතො’’ති. එවමෙවාති අපක්කමන්තො ච න යථා තථා අපක්කමි, යථා පන කායස්ස භෙදා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය, එවමෙව අපක්කමි.

කොරඛත්තියවත්ථුවණ්ණනා

7. ද්වීහි පදෙහීති ද්වීහි වාක්‍යෙහි ආරද්ධං බ්‍යතිරෙකවසෙන තදුභයත්ථනිද්දෙසවසෙන උපරිදෙසනාය පවත්තත්තා. අනුසන්ධිදස්සනවසෙනාති යථානුසන්ධිසඞ්ඛාතඅනුසන්ධිදස්සනවසෙන.

එකං සමයන්ති ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘එකස්මිං සමයෙ’’ති ච. ථූලූ නාම ජනපදොති ජනපදීනං රාජකුමාරානං වසෙන තථාලද්ධනාමො. කුක්කුරවතං සමාදානවසෙන එතස්මිං අත්ථීති කුක්කුරවතිකොති ආහ ‘‘සමාදින්නකුක්කුරවතො’’ති. අඤ්ඤම්පීති ‘‘චතුක්කොණ්ඩිකස්සෙව විචරණං, තථා කත්වාව ඛාදනං, භුඤ්ජනං, වාමපාදං උද්ධරිත්වා මුත්තස්ස විස්සජ්ජන’’න්ති එවමාදිකං අඤ්ඤම්පි සුනඛෙහි කාතබ්බකිරියං. චතූහි සරීරාවයවෙහි කුණ්ඩනං ගමනං චතුක්කොණ්ඩො, සො එතස්මිං අත්ථීති චතුක්කොණ්ඩිකො. සො පන යස්මා චතූහි සරීරාවයවෙහි සඞ්ඝට්ටිතගමනො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චතුසඞ්ඝට්ටිතො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වෙ ජණ්ණූනී’’තිආදි. භක්ඛසන්ති වා භක්ඛිතබ්බං, අසිතබ්බඤ්ච. තෙනෙවාහ ‘‘යං කිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීය’’න්ති. කාමං ඛාදනඤ්ච නාම මුඛෙන කාතබ්බං, හත්ථෙන පන තත්ථ උපනාමනං නිවාරෙතුං අවධාරණං කතන්ති ආහ ‘‘හත්ථෙන අපරාමසිත්වා’’ති, අග්ගහෙත්වාති අත්ථො. සුන්දරරූපොති සුන්දරභාවො. වතාති පත්ථනත්ථෙ නිපාතො ‘‘අහො වතාහං ලාභී අස්ස’’න්තිආදීසු විය. ‘‘සමණෙන නාම එවරූපෙන භවිතබ්බං අහො වතාහං එදිසො භවෙය්‍ය’’න්ති එවං තස්ස පත්ථනා අහොසි. තෙනාහ ‘‘එවං කිරා’’තිආදි.

ගරහත්ථෙ අපි-කාරො ‘‘අපි සිඤ්චෙ පලණ්ඩක’’න්තිආදීසු විය. අරහන්තෙ ච බුද්ධෙ, බුද්ධසාවකෙ ‘‘අරහන්තො ඛීණාසවා න හොන්තී’’ති එවං තස්ස දිට්ඨි උප්පන්නා. යථාහ මහාසීහනාදසුත්තෙ ‘‘නත්ථි සමණස්ස ගොතමස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසා’’ති (ම. නි. 1.146). සත්තමං දිවසන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං. අලසකෙනාති අජීරණෙන ආමරොගෙන.

අට්ඨිතචමත්තතාය පුරාණපණ්ණසදිසො.බීරණත්ථම්බකන්ති බීරණගච්ඡා.

මත්තා එතස්ස අත්ථීති මත්තං, භොජනමත්තවන්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පමාණයුත්ත’’න්ති. මන්තා මන්තාති මන්තාය මන්තාය.

8. එකද්වීහිකාය ගණනාය. නිරාහාරොව අහොසි භගවතො වචනං අඤ්ඤථා කාතුකාමො, තථාභූතොපි සත්තමෙ දිවසෙ උපට්ඨාකෙන උපනීතං භක්ඛසං දිස්වා ‘‘ධී’’ති උපට්ඨාපෙතුං අසක්කොන්තො භොජනතණ්හාය ආකඩ්ඪියමානහදයො තං කුච්ඡිපූරං භුඤ්ජිත්වා භගවතා වුත්තනියාමෙනෙව කාලමකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අථස්සා’’තිආදි. සචෙපි…පෙ… චින්තෙය්‍යාති යදි එසො අචෙලො ‘‘ධී’’ති පච්චුපට්ඨපෙත්වා ‘‘අජ්ජපි අහං න භුඤ්ජෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙය්‍ය, තථාචින්තනෙ සතිපි දෙවතාවිග්ගහෙන තං දිවසං…පෙ… කරෙය්‍ය. කස්මා? අද්වෙජ්ඣවචනා හි තථාගතා, න තෙසං වචනං විතථං හොති.

ගතගතට්ඨානං අඞ්ගණමෙව හොතීති තෙහි තං කඩ්ඪිත්වා ගච්ඡන්තෙහි ගතගතප්පදෙසො උත්තරකසාමන්තා විවටඞ්ගණමෙව හුත්වා උපට්ඨාති. තෙති තිත්ථියා. සුසානංයෙව ගන්ත්වාති ‘‘බීරණත්ථම්බකං අතික්කමිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්තාපි අනෙකවාරං තං අනුසංයායිත්වා පුනපි තංයෙව සුසානං උපගන්ත්වා.

9. ඉදන්ති ඉදං මතසරීරං. ‘‘තමෙව වා සරීරං කථාපෙසීති තං සරීරං අධිට්ඨහිත්වා ඨිතපෙතෙන කථාපෙසී’’ති කෙචි. කොරඛත්තියං වා අසුරයොනිතො ආනෙත්වා කථාපෙතු අඤ්ඤං වා පෙතං, කො එත්ථ විසෙසො. ‘‘අචින්තෙය්‍යො හි බුද්ධවිසයො’’ති පන වචනතො තදෙව සරීරං සුනක්ඛත්තෙන පහතමත්තං බුද්ධානුභාවෙන උට්ඨාය තමත්ථං ඤාපෙසීති දට්ඨබ්බං. පුරිමොයෙව පන අත්ථො අට්ඨකථාසු විනිච්ඡිතො. තථා හි වක්ඛති ‘‘නිබ්බත්තට්ඨානතො’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 3.10).

10. විපාකන්ති ඵලං, අත්ථනිබ්බත්තීති අත්ථො.

සමානෙතබ්බානීති සම්මා ආනෙතබ්බානි, සරූපතො ආනෙත්වා දස්සෙතබ්බානීති අත්ථො. පාටිහාරියානං පඨමාදිතා භගවතා වුත්තානුපුබ්බියා වෙදිතබ්බා. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘පරචිත්තවිභාවනං, ආයුපරිච්ඡෙදවිභාවනං, බ්‍යාධිවිභාවනං, ගතිවිභාවනං, සරීරනික්ඛෙපවිභාවනං, සුනක්ඛත්තෙන සද්ධිං කථාවිභාවනඤ්චාති ඡ පාටිහාරියානී’’ති වදන්ති, තං යදි සුනක්ඛත්තස්ස චිත්තවිභාවනං සන්ධාය වුත්තං, එවං සති ‘‘සත්තා’’ති වත්තබ්බං තස්ස භාවිඅවණ්ණවිභාවනාය සද්ධිං. අථ අචෙලස්ස මරණචිත්තවිභාවනං, තං ‘‘සත්තමං දිවසං කාලං කරිස්සතී’’ති ඉමිනා සඞ්ගහිතන්ති විසුං න වත්තබ්බං, තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං.

අචෙලකළාරමට්ටකවත්ථුවණ්ණනා

11. නික්ඛන්තදන්තමට්ටකොති නික්ඛන්තදන්තො මට්ටකො. සො කිර අචෙලකභාවතො පුබ්බෙ මට්ටකිතො හුත්වා විචරි විවරදන්තො ච, තෙන නං ‘‘කොරමට්ටකො’’ති සඤ්ජානන්ති. යං කිඤ්චි තස්ස දෙන්තො ‘‘සාධුරූපො අයං සමණො’’ති සම්භාවෙන්තො අග්ගං සෙට්ඨංයෙව දෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ලාභග්ගං පත්තො, අග්ගලාභං පත්තො’’ති. බහූ අචෙලකා තං පරිවාරෙත්වා විචරන්ති, ගහට්ඨා ච තං බහූ අඩ්ඪා විභවසම්පන්නා කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පයිරුපාසන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යසග්ගං අග්ගපරිවාරං පත්තො’’ති. වතානියෙව පජ්ජිතබ්බතො පදානි. අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො වතකොට්ඨාසා වා.සමත්තානීති සමං අත්තනි ගහිතානි. පුරත්ථිමෙනාති එන-සද්දසම්බන්ධෙන ‘‘වෙසාලි’’න්ති උපයොගවචනං, අවිදූරත්ථෙ ච එන-සද්දො පඤ්චම්‍යන්තොති ආහ ‘‘වෙසාලිතො අවිදූරෙ’’ති.

12. සාසනෙ පරිචයවසෙන තිලක්ඛණාහතං පඤ්හං පුච්ඡි.න සම්පායාසීති නාවබුජ්ඣි න සම්පාදෙසි. තෙනාහ ‘‘සම්මා ඤාණගතියා’’තිආදි. සම්පායනං වා සම්පාදනං. පඤ්හං පුට්ඨස්ස ච සම්පාදනං නාම සම්මදෙව කථනන්ති තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. කොපවසෙන තස්ස අක්ඛීනි කම්පනභාවං ආපජ්ජිංසූති ආහ ‘‘කම්පනක්ඛීනිපි පරිවත්තෙත්වා’’ති. කොපන්ති කොධං, සො පන චිත්තස්ස පකුප්පනවසෙන පවත්තතීති ආහ ‘‘කුප්පනාකාර’’න්ති. දොසන්ති ආඝාතං, සො පන ආරම්මණෙ දුස්සනවසෙන පවත්තීති ආහ ‘‘දුස්සනාකාර’’න්ති. අතුට්ඨාකාරන්ති තුට්ඨියා පීතියා පටිපක්ඛභූතප්පවත්තිආකාරං. කායවචීවිකාරෙහි පාකටමකාසි. මා වත නොති එත්ථ මාති පටික්ඛෙපො, නොති මය්හන්ති අත්ථොති ආහ ‘‘අහො වත මෙ න භවෙය්‍යා’’ති. මං වත නොති එත්ථ පන නොති සංසයෙති ආහ ‘‘අහොසි වත නු මමා’’ති.

14. පරිපුබ්බො දහිත-සද්දො වත්ථනිවාසනං වදතීති ආහ ‘‘පරිදහිතො නිවත්ථවත්ථො’’ති. යසනිමිත්තකතාය ලාභස්ස යසපරිහානියාව ලාභපරිහානි වුත්තා හොතීති පාළියං ‘‘යසා නිහීනො’’ති වුත්තං.

අචෙලපාථිකපුත්තවත්ථුවණ්ණනා

15. ‘‘අහං සබ්බං ජානාමී’’ති එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං වදති පටිජානාතීති ඤාණවාදො, තෙන මයා ඤාණවාදෙන සද්ධිං.අතික්කම්ම ගච්ඡතොති උපඩ්ඪභාගෙන පරිච්ඡින්නං පදෙසං අතික්කමිත්වා ඉද්ධිපාටිහාරියං කාතුං ගච්ඡතො. කිං පනායං අචෙලො පාථිකපුත්තො අත්තනො පමාණං න ජානාතීති? නො න ජානාති. යදි එවං, කස්මා සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජීති? ‘‘එවාහං ලොකෙ පාසංසො භවිස්සාමී’’ති කොහඤ්ඤෙ කත්වා සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජි. තෙන වුත්තං ‘‘නගරවාසිනො’’තිආදි. පට්ඨපෙත්වාති යුගග්ගාහං ආරභිත්වා.

16. හීනජ්ඣාසයත්තා…පෙ… උදපාදි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙ එව සත්තෙ සෙවන්ති භජන්ති පයිරුපාසන්තී’’ති (සං. නි. 2.98).

යස්මා තථාවුත්තා වාචා තථාරූපචිත්තහෙතුකා, තඤ්ච චිත්තං තථාරූපදිට්ඨිචිත්තහෙතුකං, තස්මා ‘‘තං වාචං අප්පහායා’’ති වත්වා යථා තස්සා අප්පහානං හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘තං චිත්තං අප්පහායා’’ති ආහ, තස්ස ච යථා අප්පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා’’ති අවොච. යස්මා වා තථාරූපා වාචා මහාසාවජ්ජා, චිත්තං තතො මහාසාවජ්ජතරං තංසමුට්ඨාපකභාවතො, දිට්ඨි පන තතො මහාසාවජ්ජතමා තදුභයස්ස මූලභාවතො, තස්මා තෙසං මහාසාවජ්ජතාය ඉමං විභාගං දස්සෙත්වා අයං අනුක්කමො ඨපිතොති වෙදිතබ්බො. තෙසං පන යථා පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අහ’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘නාහං බුද්ධො’’ති වදන්තොති සාඨෙය්‍යෙන විනා උජුකමෙව ‘‘අහං බුද්ධො න හොමී’’ති වදන්තො. චිත්තදිට්ඨිප්පහානෙපි එසෙව නයො. විපතෙය්‍යාති එත්ථ වි-සද්දො පඨමෙ විකප්පෙ උපසග්ගමත්තං, දුතියෙ පන විසරණත්ථොති ආහ ‘‘සත්තධා වා පන ඵලෙය්‍යා’’ති.

17. එකංසෙනාති එකන්තෙන, එකන්තිකං පන වචනපරියායවිනිමුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නිප්පරියායෙනා’’ති. ඔධාරිතාති අවධාරිතා නියමෙත්වා භාසිතා. විගතරූපෙනාති අපගතසභාවෙන. තෙනාහ ‘‘විගච්ඡිතසභාවෙනා’’ති, ඉද්ධානුභාවෙන අපනීතසකභාවෙන. තෙන වුත්තං ‘‘අත්තනො’’තිආදි.

18. ද්වයං ගච්ඡතීති ද්වයගාමිනී. කීදිසං ද්වයන්ති ආහ ‘‘සරූපෙනා’’තිආදි. අයඤ්හි සො ගණ්ඩස්සුපරිඵොට්ඨබ්බාදොසං.

19. අජිතස්ස ලිච්ඡවිසෙනාපතිස්ස මහානිරයෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො ආගන්ත්වා අචෙලස්ස පාථිකපුත්තස්ස සන්තිකෙ පරොදනං. අභාවාති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස පාටිහාරියකරණස්ස අභාවා. භගවා පන සන්නිපතිතපරිසායං පසාදජනනත්ථං තදනුරූපං පාටිහාරියමකාසියෙව. යථාහ ‘‘තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිත්වා’’තිආදි.

ඉද්ධිපාටිහාරියකථාවණ්ණනා

20. නිචයනං ධනධඤ්ඤානං සඤ්චයනං නිචයො, තත්ථ නියුත්තාති නෙචයිකා, ගහපති එව නෙචයිකා ගහපතිනෙචයිකා. එත්තකානි ජඞ්ඝසහස්සානීති පරිමාණාභාවතො සහස්සෙහිපි අපරිමාණගණනා. තෙනෙවාති ඉමස්ස වසෙන සන්නිපතිතාය එවං මහතියා පරිසාය බන්ධනමොක්ඛං කාතුං ලබ්භති, එතෙනෙව කාරණෙන.

21. චිත්තුත්‍රාසභයන්ති චිත්තස්ස උත්‍රාසනාකාරෙන පවත්තභයං, න ඤාණභයං, නාපි ‘‘භායති එතස්මා’’ති එවං වුත්තං ආරම්මණභයං. ඡම්භිතත්තන්ති තෙනෙව චිත්තුත්‍රාසභයෙන සකලසරීරස්ස ඡම්භිතභාවො. ලොමහංසොති තෙනෙව භයෙන, තෙන ච ඡම්භිතත්තෙන සකලසරීරෙ ලොමානං හට්ඨභාවො, සො පන තෙසං භිත්තියං නාගදන්තානං විය උද්ධංමුඛතාති ආහ ‘‘ලොමානං උද්ධග්ගභාවො’’ති. අන්තන්තෙන ආවිජ්ඣිත්වාති අත්තනො නිසීදනත්ථං නිගූළ්හට්ඨානං උපපරික්ඛන්තො පරිබ්බාජකාරාමං පරියන්තෙන අනුසංයායිත්වා, කස්සචිදෙව සුනක්ඛත්තස්ස වා සුනක්ඛත්තසදිසස්ස වා සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤං අප්පහාය සත්ථු සම්මුඛීභාවෙ සත්තධා තස්ස මුද්ධාඵලනං ධම්මතා. තෙන වුත්තං ‘‘මා නස්සතු බාලො’’තිආදි.

22. සංසප්පතීති තත්ථෙව පාසාණඵලකෙ බාලදාරකො විය උට්ඨාතුං අසක්කොන්තො අවසීදනවසෙන ඉතො චිතො ච සංසප්පති. තෙනාහ ‘‘ඔසීදතී’’ති. තත්ථෙව සඤ්චරතීති තස්මිංයෙව පාසාණෙ ආනිසදුපට්ඨිනො සඤ්චලනං නිසජ්ජවසෙනෙව සඤ්චරති, න උට්ඨාය පදසා.

23. විනට්ඨරූපොති සම්භාවනාය විනාසෙන, ලාභස්ස විනාසෙන ච විනට්ඨසභාවො.

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

25. ගොයුත්තෙහීති බලවන්තබලීබද්දයොජිතෙහි.

26. තස්සාති ජාලියස්ස. අයඤ්හි මණ්ඩිසෙන පරිබ්බාජකෙන සද්ධිං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුණි, තතො පුරෙතරං භගවතො ගුණානං අජානනකාලෙ අයං පවත්ති. තෙනෙවාහ ‘‘තිට්ඨතු තාව පාටිහාරියං…පෙ… පරාජයො භවිස්සතී’’ති.

27. තිණසීහොති තිණසදිසහරිතවණ්ණො සීහො. කාළසීහොති කාළවණ්ණො සීහො. පණ්ඩුසීහොති පණ්ඩුවණ්ණො සීහො. කෙසරසීහොති කෙසරවන්තො සෙතවණ්ණො, ලොහිතවණ්ණො වා සීහො. මිගරඤ්ඤොති එත්ථ මිග-සද්දො කිඤ්චාපි පසදකුරුඞ්ගාදීසු කෙසුචිදෙව චතුප්පදෙසු නිරුළ්හො, ඉධ පන සබ්බසාධාරණවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘මිගරඤ්ඤොති සබ්බචතුප්පදානං රඤ්ඤො’’ති වුත්තං. ආගන්ත්වා සෙති එත්ථාති ආසයො, නිවාසනට්ඨානං. සීහනාදන්ති පරිස්සයානං සහනතො, පටිපක්ඛස්ස ච හනනතො ‘‘සීහො’’ති ලද්ධනාමස්ස මිගාධිපස්ස ඝොසං, සො පන තෙන යස්මා කුතොචිපි අභීතභාවෙන පවත්තීයති, තස්මා වුත්තං ‘‘අභීතනාද’’න්ති. තත්ථ තත්ථ තාසු තාසු දිසාසු ගන්ත්වා චරිතබ්බතාය භක්ඛිතබ්බතාය ගොචරො ඝාසොති ආහ ‘‘ගොචරායාති ආහාරත්ථායා’’ති. වරං වරන්ති මිගසඞ්ඝෙ මිගසමූහෙ මුදුමංසතාය වරං වරං මහිංසවනවරාහාදිං වධිත්වාති යොජනා. තෙනාහ ‘‘ථූලං ථූල’’න්ති. වරවරභාවෙන හි තස්ස වරභාවො ඉච්ඡිතො. සූරභාවං සන්නිස්සිතං සූරභාවසන්නිස්සිතං, තෙන. සූරභාවෙනාපි හි ‘‘කිං ඉමෙ පාණකෙ දුබ්බලෙ හන්ත්වා’’ති අප්පථාමෙසු පාණෙසු කාරුඤ්ඤං උපතිට්ඨති.

28. විඝාසොති පරස්ස භක්ඛිතසෙසතාය විරූපො ඝාසො විඝාසො, උච්ඡිට්ඨං. තෙනාහ ‘‘භක්ඛිතාතිරිත්තමංස’’න්ති, තස්මිං විඝාසෙ, විඝාසනිමිත්තන්ති අත්ථො. අස්මිමානදොසෙනාති අස්මිමානදොසහෙතු, අහංකාරනිමිත්තන්ති අත්ථො. සො පනස්ස අස්මිමානො යථා උප්පජ්ජි, තං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදි වුත්තං.

‘‘සෙගාලකංයෙවා’’තිපි පාඨො, යථාවුත්තොව අත්ථො. භෙරණ්ඩකංයෙවාති භෙරණ්ඩසකුණරවසදිසංයෙව, භෙරණ්ඩො නාම එකො පක්ඛී ද්විමුඛො, තස්ස කිර සද්දො අතිවිය විරූපො අමනාපො. තෙනාහ ‘‘අප්පියඅමනාපසද්දමෙවා’’ති. සම්මාපටිපත්තියා විසෙසතො සුට්ඨු ගතාති සුගතා, සම්මාසම්බුද්ධා. තෙ අපදායන්ති සොධෙන්ති සත්තසන්තානං එතෙහීති සුගතාපදානානි, තිස්සො සික්ඛා. යස්මා තාහි තෙ ‘‘සුගතා’’ති ලක්ඛීයන්ති, තා ච තෙසං ඔවාදභූතා, තස්මා ‘‘සුගතලක්ඛණෙසූ’’තිආදි වුත්තං. යදි තා සුගතස්ස ලක්ඛණභූතා, සාසනභූතා ච, කථං පනෙස පාථිකපුත්තො තත්ථ තාසු සික්ඛාසු ජීවති, කො තස්ස තාහි සම්බන්ධොති ආහ ‘‘එතස්ස හී’’තිආදි. සම්බුද්ධානං දෙමාති දෙන්තීති බුද්ධසඤ්ඤාය දෙන්තීති අධිප්පායො. තෙන එස…පෙ… ජීවති නාම න සුගතන්වයඅජ්ඣුපගමනතො. ‘‘තථාගතෙ’’තිආදි එකත්තෙ පුථුවචනන්ති ආහ ‘‘තථාගත’’න්තිආදි. බහුවචනං එව ගරුස්මිං එකස්මිම්පි බහුවචනප්පයොගතො එකවචනං විය වුත්තං වචනවිපල්ලාසෙන.

29. සමෙක්ඛිත්වාති සමං කත්වා මිච්ඡාදස්සනෙන අපෙක්ඛිත්වා, තං පන අපෙක්ඛනං තථා මඤ්ඤනමෙවාති ආහ ‘‘මඤ්ඤිත්වා’’ති. පුබ්බෙ වුත්තං සමෙක්ඛනම්පි මඤ්ඤනං එවාති වුත්තං ‘‘අමඤ්ඤීති පුන අමඤ්ඤිත්ථා’’ති, තෙන අපරාපරං තස්ස මඤ්ඤනප්පවත්තිං දස්සෙති. භෙරණ්ඩකරවං කොසති වික්කොසතීති කොත්ථු.

30. තෙ තෙ පාණෙ බ්‍යාපාදෙන්තො ඝසතීති බ්‍යග්ඝොති ඉමිනා නිබ්බචනෙන ‘‘බ්‍යග්ඝො’’ති මිගරාජස්සපි සියා නාමන්ති ආහ ‘‘බ්‍යග්ඝොති මඤ්ඤතීති සීහොහමස්මීති මඤ්ඤතී’’ති. යදිපි යථාවුත්තනිබ්බචනවසෙන සීහොපි ‘‘බ්‍යග්ඝො’’ති වත්තබ්බතං අරහති, බ්‍යග්ඝ-සද්දො පන මිගරාජෙ එව නිරුළ්හොති දස්සෙන්තො ‘‘සීහෙන වා’’තිආදිමාහ.

31. සීහෙන විචරිතවනෙ සංවඩ්ඪත්තා වුත්තං ‘‘මහාවනෙ සුඤ්ඤවනෙ විවඩ්ඪො’’ති.

34. කිලෙසබන්ධනාති තණ්හාබන්ධනතො. තණ්හාබන්ධනඤ්හි ථිරං දළ්හබන්ධනං දුම්මොචනීයං. යථාහ –

‘‘සාරත්තරත්තා මණිකුණ්ඩලෙසු,

පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා;

එතං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා,

ඔහාරිනං සිථිලං දුප්පමුඤ්ච’’න්ති. (ධ. ප. 346; ජා. 1.2.102);

කිලෙසබන්ධනාති වා දසවිධසංයොජනතො. මහාවිදුග්ගං නාම චත්තාරො ඔඝා මහන්තං ජලවිදුග්ගං විය අනුපචිතකුසලසම්භාරෙහි දුග්ගමට්ඨෙන.

අග්ගඤ්ඤපඤ්ඤත්තිකථාවණ්ණනා

36. ඉමස්ස පදස්ස. ඉදං නාම ලොකස්ස අග්ගන්ති ජානිතබ්බං, තං අග්ගඤ්ඤං, සො පන ලොකස්ස උප්පත්තික්කමො පවත්ති පවෙණී චාති ආහ ‘‘ලොකුප්පත්තිචරියවංස’’න්ති. සම්මාසම්බොධිතො උත්තරිතරං නාම කිඤ්චි නත්ථි පජානිතබ්බෙසු, තං පන කොටිං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘යාව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණා පජානාමී’’ති ආහ. ‘‘මම පජානනා’’ති අස්සාදෙන්තො තණ්හාවසෙන, ‘‘අහං පජානාමී’’ති අභිනිවිසන්තො දිට්ඨිවසෙන, ‘‘සුට්ඨු පජානාමි සම්මා පජානාමී’’ති පග්ගණ්හන්තො මානවසෙන න පරාමසාමීති යොජනා. ‘‘පච්චත්තඤ්ඤෙවා’’ති පදං ‘‘නිබ්බුති විදිතා’’ති පදද්වයෙනාපි යොජෙතබ්බං ‘‘පච්චත්තංයෙව උප්පාදිතා නිබ්බුති ච පච්චත්තංයෙව විදිතා’’ති, සයම්භුඤාණෙන නිබ්බත්තිතා නිබ්බුති සයමෙව විදිතාති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘පච්චත්ත’’න්ති පදං විවිධවිභත්තිකං හුත්වා ආවුත්තිනයෙන ආවත්තතීති දස්සෙතුං ‘‘අත්තනායෙව අත්තනී’’ති වුත්තං. අවිදිතනිබ්බානාති අප්පටිලද්ධනිබ්බානා මිච්ඡාපටිපන්නත්තා. පජානනම්පි හි තදධිගමවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. එති ඉට්ඨභාවෙන පවත්තතීති අයො, සුඛං. තප්පටික්ඛෙපෙන අනයො, දුක්ඛං. තදෙව හිතසුඛස්ස බ්‍යසනතො බ්‍යසනං.

37. තං දස්සෙන්තොති භගවාපි ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියො තත්ථ සාරසඤ්ඤී’’ති තං දස්සෙන්තො. ආධිපච්චභාවෙනාති ආධිපච්චසභාවෙන. යස්ස ආචරියවාදස්ස වසෙන පුරිසො ‘‘ආචරියො’’ති වුච්චති, සො ආචරියවාදො ආචරියභාවොති ආහ ‘‘ආචරියභාවං ආචරියවාද’’න්ති. එත්ථාති ආචරියවාදෙ. ඉති කත්වාති ඉමිනා කාරණෙන. සොති ආචරියවාදො. ‘‘අග්ගඤ්ඤං’’ ත්වෙව වුත්තො අග්ගඤ්ඤවිසයත්තා. කෙන විහිතන්ති කෙන පකාරෙන විහිතං. තෙනාහ ‘‘කෙන විහිතං කින්ති විහිත’’න්ති. බ්‍රහ්මජාලෙති බ්‍රහ්මජාලසංවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.28). තත්ථ හි විත්ථාරතො වුත්තවිධිං ඉධ අතිදිසති, පාළි පන තත්ථ චෙව ඉධ ච එකසදිසා වාති.

41. ඛිඩ්ඩා පදොසිකා මූලභූතා එත්ථ සන්තීති ඛිඩ්ඩාපදොසිකං, ආචරියකං. තෙනෙවාහ ‘‘ඛිඩ්ඩාපදොසිකමූලක’’න්ති. මනොපදොසිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

47. යෙන වචනෙන අබ්භාචික්ඛන්ති, තස්ස අවිජ්ජමානතා නාම අත්ථවසෙනෙවාති ආහ ‘‘අසංවිජ්ජමානට්ඨෙනා’’ති. තුච්ඡා, මුසාති ච කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘තුච්ඡෙන, මුසාවාදෙනා’’ති. වචනස්ස අන්තොසාරං නාම අවිපරීතො අත්ථොති තදභාවෙනාහ ‘‘අන්තොසාරවිරහිතෙනා’’ති. අභිආචික්ඛන්තීති අභිභවිත්වා ඝට්ටෙන්තා කථෙන්ති, අක්කොසන්තීති අත්ථො. විපරීතසඤ්ඤොති අයාථාවසඤ්ඤො. සුභං විමොක්ඛන්ති ‘‘සුභ’’න්ති වුත්තවිමොක්ඛං. වණ්ණකසිණන්ති සුනීලකසුපීතකාදිවණ්ණකසිණං. සබ්බන්ති යං සුභං, අසුභඤ්ච වණ්ණකසිණං, තඤ්ච සබ්බං. න අසුභන්ති අසුභම්පි ‘‘අසුභ’’න්ති තස්මිං සමයෙ න සඤ්ජානාති, අථ ඛො ‘‘සුභං’’ ත්වෙව සඤ්ජානාතීති අත්ථො. විපරීතා අයාථාවගාහිතාය, අයාථාවවාදිතාය ච.

48. යස්මා සො පරිබ්බාජකො අවිස්සට්ඨමිච්ඡාගාහිතාය සම්මා අප්පටිපජ්ජිතුකාමො සම්මාපටිපන්නං විය මං සමණො ගොතමො, භික්ඛවො ච සඤ්ජානන්තූති අධිප්පායෙන ‘‘තථා ධම්මං දෙසෙතු’’න්තිආදිමාහ, තස්මා වුත්තං ‘‘මයා එතස්ස…පෙ… වට්ටතී’’ති. මම්මන්ති මම්මප්පදෙසං පීළාජනනට්ඨානං. සුට්ඨූති සක්කච්චං. යථා න විනස්සති, එවං අනුරක්ඛ.

වාසනායාති කිලෙසක්ඛයාවහාය පටිපත්තියා වාසනාය. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

පාථිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

2. උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනා

නිග්‍රොධපරිබ්බාජකවත්ථුවණ්ණනා

49. උදුම්බරිකායාති සම්බන්ධෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘උදුම්බරිකාය දෙවියා සන්තකෙ පරිබ්බාජකාරාමෙ’’ති. ‘‘උදුම්බරිකාය’’න්ති වා පාඨො, තථා සති අධිකරණෙ එතං භුම්මං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො උදුම්බරිකාය රඤ්ඤො දෙවියා නිබ්බත්තිතො ආරාමො උදුම්බරිකා, තස්සං උදුම්බරිකායං. තෙනාහ ‘‘උදුම්බරිකාය දෙවියා සන්තකෙ’’ති. තාය හි නිබ්බත්තිතො තස්සා සන්තකො. වරණාදිපාඨවසෙන චෙත්ථ නිබ්බත්තත්ථබොධකස්ස සද්දස්ස අදස්සනං. සන්ධානොති භින්නානම්පි තෙසං සන්ධාපනෙන ‘‘සන්ධානො’’ති එවං ලද්ධනාමො. සංවණ්ණිතොති පසංසිතො. ඉරියතීති පවත්තති. අරියෙන ඤාණෙනාති කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියෙන ලොකුත්තරෙන ඤාණෙන. අරියාය විමුත්තියාති සුවිසුද්ධාය ලොකුත්තරඵලවිමුත්තියා.

දිවා-සද්දො දින-සද්දො විය දිවසපරියායො, තස්ස විසෙසනභාවෙන වුච්චමානො දිවා-සද්දො සවිසෙසං දිවසභාගං දීපෙතීති ආහ ‘‘දිවසස්ස දිවා’’තිආදි. යස්මා සමාපන්නස්ස චිත්තං නානාරම්මණතො පටිසංහතං හොති, ඣානසමඞ්ගී ච පවිවෙකූපගමනෙන සඞ්ගණිකාභාවතො එකාකියාය නිලීනො විය හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘තතො තතො…පෙ… ගතො’’ති. මනො භවන්ති මනසො විවට්ටනිස්සිතං වඩ්ඪිං ආවහන්තීති මනොභාවනියාති ආහ ‘‘මනවඩ්ඪකාන’’න්තිආදි. උන්නමති න සඞ්කුචති, අලීනඤ්ච හොතීති අත්ථො.

51. යාවතාති යාවන්තොති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘යත්තකා’’ති. තෙසන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. නිද්ධාරණඤ්ච කෙනචි විසෙසෙන ඉච්ඡිතබ්බං. යෙහි ච ගුණවිසෙසෙහි සමන්නාගතා භගවතො සාවකා උපාසකා රාජගහෙ පටිවසන්ති, අයඤ්ච තෙහි සමන්නාගතොති ඉමං විසෙසං දීපෙතුං ‘‘තෙසං අබ්භන්තරො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘භගවතො කිරා’’තිආදි.

52. තෙසන්ති පරිබ්බාජකානං. කථායාති තිරච්ඡානකථාය. දස්සනෙනාති දිට්ඨිදස්සනෙන. ආකප්පෙනාති වෙසෙන. කුත්තෙනාති කිරියාය. ආචාරෙනාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං ආචරිතබ්බආචාරෙන. විහාරෙනාති රත්තින්දිවං විහරිතබ්බවිහරණෙන. ඉරියාපථෙනාති ඨානාදිඉරියාපථෙන. අඤ්ඤාකාරතාය අඤ්ඤතිත්ථෙ නියුත්තාති අඤ්ඤතිත්ථියා. සඞ්ගන්ත්වා සමාගන්ත්වා රාසී හුත්වා පරෙහි නිසින්නට්ඨානෙ. අරඤ්ඤානි ච තානි වනපත්ථානි චාති අරඤ්ඤවනපත්ථානි. තත්ථ යං අරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං ආරඤ්ඤකානං, තං ‘‘අරඤ්ඤ’’න්ති වෙදිතබ්බං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසීයති න වප්පීයති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘වනපත්ථන්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්ති ‘‘වනපත්ථන්ති වනසණ්ඩානමෙතං සෙනාසනානං, වනපත්ථන්ති භීසනකානමෙතං, වනපත්ථන්ති සලොමහංසානමෙතං, වනපත්ථන්ති පරියන්තානමෙතං වනපත්ථන්ති න මනුස්සූපචාරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්ති (විභ. 531). තෙන වුත්තං ‘‘ගාමූපචාරතො මුත්තානී’’තිආදි. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි. තෙනාහ ‘‘දූරතරානී’’තිආදි. විහාරූපචාරෙනාති විහාරස්ස උපචාරප්පදෙසෙන. අද්ධිකජනස්සාති මග්ගගාමිනො ජනස්ස. මන්දසද්දානීති උච්චාසද්දමහාසද්දාභාවතො තනුසද්දානි. මනුස්සෙහි සමාගම්ම එකජ්ඣං පවත්තිතසද්දො නිග්ඝොසො, තස්ස යස්මා අත්ථො දුබ්බිභාවිතො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අවිභාවිතත්ථෙන නිග්ඝොසෙනා’’ති. විගතවාතානීති විගතසද්දානි. ‘‘රහස්ස කරණස්ස යුත්තානී’’ති ඉමිනාපි තෙසං ඨානානං අරඤ්ඤලක්ඛණයුත්තතං, ජනවිවිත්තතං, වනවිවිත්තමෙව ච විභාවෙති, තථා ‘‘එකීභාවස්ස අනුරූපානී’’ති ඉමිනා.

53. කෙනාති හෙතුම්හි, සහයොගෙ ච කරණවචනන්ති ආහ ‘‘කෙන කාරණෙන කෙන පුග්ගලෙන සද්ධි’’න්ති. එකොපි හි විභත්තිනිද්දෙසො අනෙකත්ථවිභාවනො හොති, තථා තද්ධිතත්ථපදසමාහාරෙති.

සංසන්දනන්ති ආලාපසල්ලාපවසෙන කථාසංසන්දනං. ඤාණබ්‍යත්තභාවන්ති බ්‍යත්තඤාණභාවං, සො පන පරස්ස වචනෙ උත්තරදානවසෙන, පරෙන වා වුත්තඋත්තරෙ පච්චුත්තරදානවසෙන සියාති ආහ ‘‘උත්තරපච්චුත්තරනයෙනා’’ති. යො හි පරස්ස වචනං තිපුක්ඛලෙන නයෙන රූපෙති, තථා පරස්ස රූපනවචනං ජාතිභාවං ආපාදෙති, තස්ස තාදිසං වචනසභාවං ඤාණවෙය්‍යත්තියං විභාවෙති පාකටං කරොතීති. සුඤ්ඤාගාරෙසු නට්ඨාති සුඤ්ඤාගාරෙසු නිවාසෙසු නට්ඨා විනට්ඨා අභාවං ගතා. නාස්ස පඤ්ඤා නස්සෙය්‍ය තෙහි තෙහි කතපුච්ඡනපටිපුච්ඡනනිමිත්තං නානාපටිභානුප්පත්තියා විසාරමාපන්නං පුච්ඡිතං පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං අසමත්ථතාය. ඔරොධෙය්‍යාමාති නිරුස්සාහං විය කරොන්තා අවරොධෙය්‍යාම, තං පරස්ස ඔරොධනං වාදජාලෙන විනන්ධනං විය හොතීති ආහ ‘‘විනන්ධෙය්‍යාමා’’ති. තදත්ථං තෙන තුච්ඡකුම්භිනිදස්සනං කතං, තං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘පූරිතඝටො හී’’තිආදි වුත්තං.

බලං දීපෙන්තොති අභූතමෙව අත්තනො ඤාණබලං පකාසෙන්තො. අසම්භින්නන්ති ජාතිසම්භෙදාභාවෙන අසම්භින්නං. අඤ්ඤජාතිසම්භෙදෙ සති අස්සතරස්ස අස්සස්ස ජාතභාවො විය සීහස්සපි සීහථාමාභාවො සියාති ආහ ‘‘අසම්භින්නකෙසරසීහ’’න්ති. ඨානසො වාති තඞ්ඛණෙ එව.

54. ‘‘සුමාගධා නාම නදී’’ති කෙචි, තං මිච්ඡාති දස්සෙන්තො ‘‘සුමාගධා නාම පොක්ඛරණී’’ති වත්වා තස්සා පොක්ඛරණිභාවස්ස සුත්තන්තරෙ ආගතතං දස්සෙතුං ‘‘යස්සා තීරෙ’’තිආදි වුත්තං. මොරානං නිවාපො එත්ථාති මොරනිවාපො. බ්‍යධිකරණානම්පි හි පදානං බාහිරත්ථසමාසො හොතියෙව යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති. අථ වා නිවුත්ථං එත්ථාති නිවාපො, මොරානං නිවාපො මොරනිවාපො, මොරානං නිවාපදින්නට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘යත්ථ මොරාන’’න්තිආදි. යස්මා නිග්‍රොධො තපොජිගුච්ඡවාදො, සාසනෙ ච භික්ඛූ අත්තකිලමථානුයොගං වජ්ජෙත්වා භාවනානුයොගෙන පරමස්සාසප්පත්තෙ විහරන්තෙ පස්සති, තස්මා ‘‘කථං නු ඛො සමණො ගොතමො කායකිලමථෙන විනාව සාවකෙ විනෙතී’’ති සඤ්ජාතසන්දෙහො ‘‘කො නාම සො’’තිආදිනා භගවන්තං පුච්ඡි. අස්සසති අනුසඞ්කිතපරිසඞ්කිතො හොති එතෙනාති අස්සාසො, පීතිසොමනස්සන්ති ආහ ‘‘අස්සාසප්පත්තාති තුට්ඨිප්පත්තා සොමනස්සප්පත්තා’’ති. අධිකො සෙට්ඨො ආසයො නිස්සයො අජ්ඣාසයොති ආහ ‘‘උත්තමනිස්සයභූත’’න්ති. ආදිභූතං පුරාතනං සෙට්ඨචරියං ආදිබ්‍රහ්මචරියං, ලොකුත්තරමග්ගන්ති අත්ථො. තථා හෙස සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි තෙනෙව ආකාරෙන අධිගතො. තෙනාහ ‘‘පුරාණ…පෙ… අරියමග්ග’’න්ති. තථා හි තං භගවා ‘‘අද්දස පුරාණං මග්ගං පුරාණමඤ්ජස’’න්ති අවොච. පූරෙත්වා භාවනාපාරිපූරිවසෙන. ‘‘පූරෙත්වා’’ති වා ඉදං ‘‘අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරිය’’න්ති එත්ථ පාඨසෙසොති වදන්ති. ‘‘අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං පටිජානන්ති අස්සාසප්පත්තා’’ති එවං වා එත්ථ යොජනා.

තපොජිගුච්ඡාවාදවණ්ණනා

55. පකතා හුත්වා විච්ඡින්නා විප්පකතාති ආහ ‘‘අනිට්ඨිතාව හුත්වා ඨිතා’’ති.

56. වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනවාදොති ලූඛපටිපත්තිසාධනෙන වීරියෙන අත්තතණ්හාවිනොදනවසෙන පාපකස්ස ජිගුච්ඡනවාදො. ජිගුච්ඡතීති ජිගුච්ඡො, තබ්භාවො ජෙගුච්ඡං, අධිකං ජෙගුච්ඡං අධිජෙගුච්ඡං, අතිවිය පාපජිගුච්ඡනං, තස්මිං අධිජෙගුච්ඡෙ. කායදළ්හීබහුලං තපතීති තපො, අත්තකිලමථානුයොගවසෙන පවත්තං වීරියං, තෙන කායදළ්හීබහුලතානිමිත්තස්ස පාපස්ස ජිගුච්ඡනං, විරජ්ජනම්පි තපොජිගුච්ඡාති ආහ ‘‘වීරියෙන පාපජිගුච්ඡා’’ති. ඝාසච්ඡාදනසෙනාසනතණ්හාවිනොදනමුඛෙන අත්තස්නෙහවිරජ්ජනන්ති අත්ථො. උපරි වුච්චමානෙසු නානාකාරෙසු අචෙලකාදිවතෙසු එකජ්ඣං සමාදින්නානං පරිසොධනමෙවෙත්ථ පාරිපූරණං, න සබ්බෙසං අනවසෙසතො සමාදානං තස්ස අසම්භවතොති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණාති පරිසුද්ධා’’ති. පරිසොධනඤ්ච නෙසං සකසමයසිද්ධෙන නයෙන පටිපජ්ජනමෙව. විපරියායෙන අපරිසුද්ධතා වෙදිතබ්බා.

57. ‘‘එකං පඤ්හම්පි න කථෙතී’’ති පඨමං අත්තනා පුච්ඡිතපඤ්හස්ස අකථිතත්තා වුත්තං.

තපනිස්සිතකොති අත්තකිලමථානුයොගසඞ්ඛාතං තපං නිස්සාය සමාදාය වත්තනකො. සීහනාදෙති සීහනාදසුත්තවණ්ණනායං. යස්මා තත්ථ විත්ථාරිතනයෙන වෙදිතබ්බානි, තස්මා තස්සා අත්ථප්පකාසනාය වුත්තනයෙනපි වෙදිතබ්බානි.

උපක්කිලෙසවණ්ණනා

58. ‘‘සම්මා ආදියතී’’ති වත්වා සම්මා ආදියනඤ්චස්ස දළ්හග්ගාහො එවාති ආහ ‘‘දළ්හං ගණ්හාතී’’ති. ‘‘සාසනාවචරෙනාපි දීපෙතබ්බ’’න්ති වත්වා තං දස්සෙතුං ‘‘එකච්චො හී’’තිආදි වුත්තං, තෙන ධුතඞ්ගධරතාමත්තෙන අත්තමනතා, පරිපුණ්ණසඞ්කප්පතා සම්මාපටිපත්තියා උපක්කිලෙසොති ඉමමත්ථං දස්සෙති, න යථාවුත්තතපසමාදානධුතඞ්ගධරතානං සතිපි අනිය්‍යානිකත්තෙ සදිසතන්ති දට්ඨබ්බං.

‘‘දුවිධස්සාපීති ‘අත්තමනො හොති පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො’ති ච එවං උපක්කිලෙසභෙදෙන වුත්තස්ස දුවිධස්සාපි තපස්සිනො’’ති කෙචි. යස්මා පන අට්ඨකථායං සාසනිකවසෙනාපි අත්ථො දීපිතො, තස්මා බාහිරකස්ස, සාසනිකස්ස චාති එවං දුවිධස්සාපි තපස්සිනොති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තථා චෙව හි උපරිපි අත්ථවණ්ණනං වක්ඛතීති. එත්තාවතාති යදිදං ‘‘කො අඤ්ඤො මයා සදිසො’’ති එවං අතිමානස්ස, අනිට්ඨිතකිච්චස්සෙව ච ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති එවං අතිමානස්ස ච උප්පාදනං, එත්තාවතා.

උක්කංසතීති උක්කට්ඨං කරොති. උක්ඛිපතීති අඤ්ඤෙසං උපරි ඛිපති, පග්ගණ්හාතීති අත්ථො. පරං සංහාරෙතීති පරං සංහරං නිහීනං කරොති. අවක්ඛිපතීති අධො ඛිපති, අවමඤ්ඤතීති අත්ථො.

මානමදකරණෙනාති මානසඞ්ඛාතස්ස මදස්ස කරණෙන උප්පාදනෙන. මුච්ඡිතො හොතීති මුච්ඡාපන්නො හොති, සා පන මුච්ඡාපත්ති අභිජ්ඣාසීලබ්බතපරාමාසකායගන්ථෙහි ගධිතචිත්තතා, තත්ථ ච අතිලග්ගභාවොති ආහ ‘‘ගධිතො අජ්ඣොසන්නො’’ති. පමජ්ජනඤ්චෙත්ථ පමජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘පමාදමාපජ්ජතී’’ති. කෙවලං ධුතඞ්ගසුද්ධිකො හුත්වා කම්මට්ඨානං අනනුයුඤ්ජන්තො තාය එව ධුතඞ්ගසුද්ධිකතාය අත්තුක්කංසනාදිවසෙන පවත්තෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘සාසනෙ’’තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ධුතඞ්ගමෙව…පෙ… පච්චෙතී’’ති.

59. තෙයෙව පච්චයා. සුට්ඨු කත්වා පටිසඞ්ඛරිත්වා ලද්ධාති ආදරගාරවයොගෙන සක්කච්චං අභිසඞ්ඛරිත්වා දානවසෙන උපනයවසෙන ලද්ධා. වණ්ණභණනන්ති ගුණකිත්තනං. අස්සාති තපස්සිනො.

60. වොදාසන්ති බ්‍යාසනං, විභජ්ජනන්ති අත්ථො. තං පනෙත්ථ විභජ්ජනං ද්විධා ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘ද්වෙභාගං ආපජ්ජතී’’ති. ද්වෙ භාගෙ කරොති රුච්චනාරුච්චනවසෙන. ගෙධජාතොති සඤ්ජාතගෙධො. මුච්ඡනං නාම සතිවිප්පවාසෙනෙව හොති, න සතියා සතීති ආහ ‘‘සමුට්ඨස්සතී’’ති. ආදීනවමත්තම්පීති ගධිතාදිභාවෙන පරිභොගෙ ආදීනවමත්තම්පි න පස්සති. මත්තඤ්ඤුතාති පරිභොගෙ මත්තඤ්ඤුතා. පච්චවෙක්ඛණපරිභොගමත්තම්පීති පච්චවෙක්ඛණමත්තෙන පරිභොගම්පි එකවාරං පච්චවෙක්ඛිත්වාපි පරිභුඤ්ජනම්පි න කරොති.

61. විචක්කසණ්ඨානාති විපුලතමචක්කසණ්ඨානා. සබ්බස්ස භුඤ්ජනතො අයොකූටසදිසා දන්තා එව දන්තකූටං.අපසාදෙතීති පසාදෙති. අචෙලකාදිවසෙනාති අචෙලකවතාදිවසෙන. ලූඛාජීවින්ති සල්ලෙඛපටිපත්තියා ලූඛජීවිකං.

62. තපං කරොතීති භාවනාමනසිකාරලක්ඛණං තපං චරති චරන්තො විය හොති. චඞ්කමං ඔතරති භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො විය. විහාරඞ්ගණං සම්මජ්ජති වත්තපටිපත්තිං පූරෙන්තො විය.

‘‘ආදස්සයමානො’’ති වා පාඨො.

කිඤ්චි වජ්ජන්ති කිඤ්චි කායිකං වා වාචසිකං වා දොසං. දිට්ඨිගතන්ති විපරීතදස්සනං. අරුච්චමානන්ති අත්තනො සිද්ධන්තෙ පටික්ඛිත්තභාවෙන අරුච්චමානං. රුච්චති මෙති ‘‘කප්පති මෙ’’ති වදති. අනුජානිතබ්බන්ති තච්ඡාවිපරීතභූතභාවෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති අනුජානිතබ්බං. සවනමනොහාරිතාය ‘‘සාධු සුට්ඨූ’’ති අනුමොදිතබ්බං.

63. කුජ්ඣනසීලතාය කොධනො. වුත්තලක්ඛණො උපනාහො එතස්ස අත්ථීති උපනාහී. එවංභූතො ච තංසමඞ්ගී හොතීති ‘‘සමන්නාගතො හොතී’’ති වුත්තං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි.

අයං පන විසෙසො – ඉස්සති උසූයතීති උස්සුකී. සඨනං අසන්තගුණසම්භාවනං සඨො, සො එතස්ස අත්ථීති සඨො. සන්තදොසපටිච්ඡාදනසභාවා මායා, මායා එතස්ස අත්ථීති මායාවී. ගරුට්ඨානියානම්පි පණිපාතාකරණලක්ඛණං ථම්භනං ථද්ධං, තමෙත්ථ අත්ථීති ථද්ධො. ගුණෙහි සමානං, අධිකඤ්ච අතික්කමිත්වා නිහීනං කත්වා මඤ්ඤනසීලතාය අතිමානී. අසන්තගුණසම්භාවනත්ථිකතාසඞ්ඛාතා පාපා ලාමකා ඉච්ඡා එතස්සාති පාපිච්ඡො. මිච්ඡා විපරීතා දිට්ඨි එතස්සාති මිච්ඡාදිට්ඨිකො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 187, 202, 427; 3.27, 29; උදා. 55; මහානි. 20; නෙත්ති. 58) එවං අත්තනා අත්තාභිනිවිට්ඨතාය සතා දිට්ඨි සන්දිට්ඨි, තමෙව පරාමසතීති සන්දිට්ඨිපරාමාසී. අට්ඨකථායං පන ‘‘සයං දිට්ඨි සන්දිට්ඨී’’ති වත්ථුවසෙන අත්ථො වුත්තො. ආ බාළ්හං විය ධීයතීති ආධානන්ති ආහ ‘‘දළ්හං සුට්ඨු ඨපිත’’න්ති. යථාගහිතං ගාහං පටිනිස්සජ්ජනසීලො පටිනිස්සග්ගී, තප්පටික්ඛෙපෙන දුප්පටිනිස්සග්ගී. පටිසෙධත්ථො හි අයං දු-සද්දො යථා ‘‘දුප්පඤ්ඤො, (ම. නි. 1.449) දුස්සීලො’’ති (අ. නි. 5.213; 10.75; පාරා. 195; ධ. ප. 308) ච.

පරිසුද්ධපපටිකප්පත්තකථාවණ්ණනා

64. ඉධ නිග්‍රොධ තපස්සීති යථානුක්කන්තං පුරිමපාළිං නිගමනවසෙන එකදෙසෙන දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘එවං භගවා’’තිආදි. ගහිතලද්ධින්ති ‘‘අචෙලකාදිභාවො සෙය්‍යො, තෙන ච සංසාරසුද්ධි හොතී’’ති එවං ගහිතලද්ධිං. රක්ඛිතං තපන්ති තාය ලද්ධියා සමාදියිත්වා රක්ඛිතං අචෙලකවතාදිතපං. ‘‘සබ්බමෙව සංකිලිට්ඨ’’න්ති ඉමිනා යං වක්ඛති පරිසුද්ධපාළිවණ්ණනායං ‘‘ලූඛතපස්සිනො චෙව ධුතඞ්ගධරස්ස ච වසෙන යොජනා වෙදිතබ්බා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.64), තස්ස පරිකප්පිතරූපස්ස ලූඛස්ස තපස්සිනොති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති දස්සෙති. ‘‘පරිසුද්ධපාළිදස්සනත්ථ’’න්ති ච ඉමිනා තිත්ථියානං වසෙන පාළි යෙවෙත්ථ ලබ්භති, න පන තදත්ථොති දස්සෙති. වුත්තවිපක්ඛවසෙනාති වුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිපක්ඛවසෙන, පටික්ඛෙපවසෙනාති අත්ථො. තස්මිං ඨානෙති හෙතුඅත්ථෙ භුම්මන්ති තස්ස හෙතුඅත්ථෙන කරණවචනෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එවං සො තෙනා’’තිආදිමාහ. උත්තරි වායමමානොති යථාසමාදින්නෙහි ධුතධම්මෙහි අපරිතුට්ඨො, අපරියොසිතසඞ්කප්පො ච හුත්වා උපරි භාවනානුයොගවසෙන සම්මාවායාමං කරොන්තො.

69. ඉතො පරන්ති ඉතො යථාවුත්තනයතො පරං. අග්ගභාවං වා සාරභාවං වාති තපොජිගුච්ඡාය අග්ගභාවං වා සාරභාවං වා අජානන්තො. ‘‘අයමෙවස්ස අග්ගභාවො සාරභාවො’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘අග්ගප්පත්තා, සාරප්පත්තා චා’’ති ආහ.

පරිසුද්ධතචප්පත්තාදිකථාවණ්ණනා

70. යමනං සංයමනං යාමො, හිංසාදීනං අකරණවසෙන චතුබ්බිධො යාමොව චාතුයාමො, සො එව සංවරො, තෙන සංවුතො ගුත්තසබ්බද්වාරො චාතුයාමසංවරසංවුතො. තෙනාහ ‘‘චතුබ්බිධෙන සංවරෙන පිහිතො’’ති. අතිපාතනං හිංසනන්ති ආහ ‘‘පාණං න හනතී’’ති. ලොභචිත්තෙන භාවිතං සම්භාවිතන්ති කත්වා භාවිතං නාම පඤ්ච කාමගුණා. අයඤ්ච තෙසු තෙසංයෙව සමුදාචාරො මග්ගොට්ඨාපකං වියාති ආහ ‘‘තෙසං සඤ්ඤායා’’ති.

එතන්ති අභිහරණං, හීනාය අනාවත්තනඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සො අභිහරතීති ආදිලක්ඛණ’’න්ති. අභිහරතීති අභිබුද්ධිං නෙති. තෙනාහ ‘‘උපරූපරි වඩ්ඪෙතී’’ති. චක්කවත්තිනාපි පබ්බජිතස්ස අභිවාදනාදි කරීයතෙවාති පබ්බජ්ජා සෙට්ඨා ගුණවිසෙසයොගතො, දොසවිරහිතතො ච, යතො සා පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තා වුත්තා. ගිහිභාවො පන නිහීනො තදුභයාභාවතොති ආහ ‘‘හීනාය ගිහිභාවත්ථායා’’ති.

71. තචප්පත්තාති තචං පත්තා, තචසදිසා හොතීති අත්ථො.

74. තිත්ථියානං වසෙනාති තිත්ථියානං සමයවසෙන. නෙසන්ති තිත්ථියානං. තන්ති දිබ්බචක්ඛුං. සීලසම්පදාති සබ්බාකාරසම්පන්නං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. තචසාරසම්පත්තිතොති තචතපොජිගුච්ඡායාසාරසම්පත්තිතො. විසෙසභාවන්ති විසෙසසභාවං.

අචෙලකපාළිමත්තම්පීති අචෙලකපාළිආගතත්ථමත්තම්පි නත්ථි, තස්මා මයං අනස්සාම විනට්ඨාති අත්ථො. අ-කාරො වා නිපාතමත්තං, නස්සාමාති විනස්සාම. කුතො පරිසුද්ධපාළීති කුතො එව අම්හෙසු පරිසුද්ධපාළිආගතපටිපත්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. සුතිවසෙනාපීති සොතපථාගමනමත්තෙනාපි න ජානාම.

නිග්‍රොධස්සපජ්ඣායනවණ්ණනා

75. අස්සාති සන්ධානස්ස ගහපතිස්ස. කක්ඛළන්ති ඵරුසං. දුරාසදවචනන්ති අවත්තබ්බවචනං. යස්මා ඵරුසවචනං යං උද්දිස්ස පයුත්තං, තස්මිං ඛමාපිතෙ ඛමාපකස්ස පටිපාකතිකං හොති, තස්මා ‘‘අයං මයී’’තිආදි වුත්තං.

76. බොධත්ථාය ධම්මං දෙසෙති, න අත්තනො බුද්ධභාවඝොසනත්ථාය. වාදත්ථායාති පරවාදභඤ්ජනවාදත්ථාය. රාගාදිසමනත්ථාය ධම්මං දෙසෙති, න අන්තෙවාසිකම්‍යතාය. ඔඝනිත්ථරණත්ථායාති චතුරොඝනිත්ථරණත්ථාය ධම්මං දෙසෙති සබ්බසො ඔරපාරාතිණ්ණමාවහත්තා දෙසනාය. සබ්බකිලෙසපරිනිබ්බානත්ථාය ධම්මං දෙසෙති කිලෙසානං ලෙසෙනපි දෙසනාය අපරාමට්ඨභාවතො.

බ්‍රහ්මචරියපරියොසානාදිවණ්ණනා

77. ඉදං සබ්බම්පීති සත්තවස්සතො පට්ඨාය යාව ‘‘සත්තාහ’’න්ති පදං, ඉදං සබ්බම්පි වචනං. අසඨො පන අමායාවී උජුජාතිකො තික්ඛපඤ්ඤො උග්ඝටිතඤ්ඤූති අධිප්පායො. සො හි තංමුහුත්තෙනෙව අරහත්තං පත්තුං සක්ඛිස්සතීති. වඞ්කවඞ්කොති කායවඞ්කාදීහිපි වඞ්කෙහි වඞ්කො ජිම්හො කුටිලො. ‘‘සඨං පනාහං අනුසාසිතුං න සක්කොමී’’ති න ඉදං භගවා කිලාසුභාවෙනෙව වදති, අථ ඛො තස්ස අභාජනභාවෙනෙව.

78. පකතියා ආචරියොති යො එව තුම්හාකං ඉතො පුබ්බෙ පකතියා ආචරියො අහොසි, සො එව ඉදානිපි පුබ්බාචිණ්ණවසෙන ආචරියො හොතු, න මයං තුම්හෙ අන්තෙවාසිකෙ කාතුකාමාති අධිප්පායො. න මයං තුම්හාකං උද්දෙසෙන අත්ථිකා, ධම්මතන්ති මෙව පන තුම්හෙ ඤාපෙතුකාමම්හාති අධිප්පායො. ආජීවතොති ජීවිකාය වුත්තිතො. අකුසලාති කොට්ඨාසං පත්තාති අකුසලාති තං තං කොට්ඨාසතංයෙව උපගතා. කිලෙසදරථසම්පයුත්තාති කිලෙසදරථසහිතා තංසම්බන්ධනතො. ජාතිජරාමරණානං හිතාති ජාතිජරාමරණියා. සංකිලෙසො එත්ථ අත්ථි, සංකිලෙසෙ වා නියුත්තාති සංකිලෙසිකා. වොදානං වුච්චති විසුද්ධි, තස්ස පච්චයභූතත්තා වොදානියා. තථාභූතා චෙතෙ වොදාපෙන්තීති ආහ ‘‘සත්තෙ වොදාපෙන්තී’’ති. සිඛාප්පත්තා පඤ්ඤාය පාරිපූරිවෙපුල්ලතා මග්ගඵලවසෙනෙව ඉච්ඡිතබ්බාති ආහ ‘‘මග්ගපඤ්ඤා…පෙ… වෙපුල්ලත’’න්ති. උභොපි වා එතානි පාරිපූරිවෙපුල්ලානි. යා හි තස්ස පාරිපූරී, සා එව වෙපුල්ලතාති. තතොති සංකිලෙසධම්මප්පහානවොදානධම්මාභිබුද්ධිහෙතු.

79. ‘‘යථා මාරෙනා’’ති නයිදං නිදස්සනවසෙන වුත්තං, අථ ඛො තථාභාවකථනමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘මාරො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අථාති මාරෙන තෙසං පරියුට්ඨානප්පත්තිතො පච්ඡා අඤ්ඤාසීති යොජනා. කස්මා පන භගවා පගෙව න අඤ්ඤාසීති? අනාවජ්ජිතත්තා. මාරං පටිබාහිත්වාති මාරෙන තෙසු කතං පරියුට්ඨානං විධමෙත්වා, න තෙසං සති පයොජනෙ බුද්ධානං දුක්කරං. සොති මග්ගඵලුප්පත්තිහෙතු. තෙසං පරිබ්බාජකානං.

ඵුට්ඨාති පරියුට්ඨානවසෙන ඵුට්ඨා. යත්‍රාති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘යෙසූ’’ති. අඤ්ඤාණත්ථන්ති ආජානනත්ථං, උපසග්ගමත්තඤ්චෙත්ථ ආ-කාරොති ආහ ‘‘ජානනත්ථ’’න්ති, වීමංසනත්ථන්ති අත්ථො. චිත්තං නුප්පන්නන්ති ‘‘ජානාම තාවස්ස ධම්ම’’න්ති ආජානනත්ථං ‘‘බ්‍රහ්මචරියං චරිස්සාමා’’ති එකස්මිං දිවසෙ එකවාරම්පි තෙසං චිත්තං නුප්පන්නං. සත්තාහො පන වුච්චමානො එතෙසං කිං කරිස්සතීති යොජනා. සත්තාහං පූරෙතුන්ති සත්තාහං බ්‍රහ්මචරියං පූරෙතුං, බ්‍රහ්මචරියවසෙන වා සත්තාහං පූරෙතුන්ති අත්ථො. පරවාදභින්දනන්ති පරවාදමද්දනං. සකවාදසමුස්සාපනන්ති සකවාදපග්ගණ්හනං. වාසනායාති සච්චසම්පටිවෙධවාසනාය. නෙසන්ති ච පකරණවසෙන වුත්තං. තදඤ්ඤෙසම්පි හි භගවතො සම්මුඛා, පරම්පරාය ච දෙවමනුස්සානං සුණන්තානං වාසනාය පච්චයො එවාති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

3. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

අත්තදීපසරණතාවණ්ණනා

80. උත්තානං වුච්චති පාකටං, තප්පටික්ඛෙපෙන අනුත්තානං අපාකටං, පටිච්ඡන්නං, අපචුරං, දුවිඤ්ඤෙය්‍යඤ්ච. අනුත්තානානං පදානං වණ්ණනා අනුත්තානපදවණ්ණනා. උත්තානපදවණ්ණනාය පයොජනාභාවතො අනුත්තානග්ගහණං. ‘‘මාතුලා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමො එකො රුක්ඛො, තස්සා ආසන්නප්පදෙසෙ මාපිතත්තා නගරම්පි ‘‘මාතුලා’’ ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තෙන වුත්තං ‘‘මාතුලායන්ති එවං නාමකෙ නගරෙ’’ති. අවිදූරෙති තස්ස නගරස්ස අවිදූරෙ.

කාමඤ්චෙත්ථ සුත්තෙ ‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, රාජා දළ්හනෙමි නාම අහොසී’’තිආදිනා අතීතවංසදීපිකා කථා ආදිතො පට්ඨාය ආගතා, ‘‘අඩ්ඪතෙය්‍යවස්සසතායුකානං මනුස්සානං වස්සසතායුකා පුත්තා භවිස්සන්තී’’තිආදිනා පන සවිසෙසං අනාගතත්ථපටිසංයුත්තා කථා ආගතාති වුත්තං ‘‘අනාගතවංසදීපිකාය සුත්තන්තකථායා’’ති. අනාගතත්ථදීපනඤ්හි අච්ඡරියං, තත්ථාපි අනාගතස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිපත්තිකිත්තනං අච්ඡරියතමං. සමාගමෙනාති සන්නිපාතෙන.

‘‘භත්තග්ගං අමනාප’’න්තිආදි කෙවලං තෙසං පරිවිතක්කමත්තං. අමනාපන්ති අමනුඤ්ඤං. බුද්ධෙසු කතො අප්පකොපි අපරාධො අප්පකො කාරො විය ගරුතරවිපාකොති ආහ ‘‘බුද්ධෙහි සද්ධිං…පෙ… සදිසං හොතී’’ති. තත්‍රාති තස්මිං මාතුලනගරස්ස සමීපෙ, තස්සං වා පරිසායං.

අත්තදීපාති එත්ථ කාමං යො පරො න හොති, සො අත්තාති සසන්තානො ‘‘අත්තා’’ති වුච්චති, හිතසුඛෙසිභාවෙන පන අත්තනිබ්බිසෙසත්තා ධම්මො ඉධ ‘‘අත්තා’’ති අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘අත්තා නාම ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො’’ති. ද්විධා ආපො ගතො එත්ථාති දීපො, ඔඝෙන අනජ්ඣොත්ථතො භූමිභාගො. ඉධ පන කාමොඝාදීහි අනජ්ඣොත්ථරණීයත්තා දීපො වියාති දීපො, අත්තා දීපො පතිට්ඨා එතෙසන්ති අත්තදීපා. තෙනාහ ‘‘අත්තානං දීප’’න්තිආදි. දීපභාවො චෙත්ථ පටිසරණතාති ආහ ‘‘ඉදං තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. අඤ්ඤසරණපටික්ඛෙපවචනන්ති අඤ්ඤසරණභාවපටික්ඛෙපවචනං. ඉදඤ්හි න අඤ්ඤං සරණං කත්වා විහරණස්සෙව පටික්ඛෙපවචනං, අථ ඛො අඤ්ඤස්ස සරණසභාවස්සෙව පටික්ඛෙපවචනං තප්පටික්ඛෙපෙ ච තෙන ඉතරස්සාපි පටික්ඛෙපසිද්ධිතො. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. ඉදානි තමෙවත්ථං සුත්තන්තරෙන සාධෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි. යදි එත්ථ පාකතිකො අත්තා ඉච්ඡිතො, කථං තස්ස දීපසරණභාවො, තස්මා අධිප්පායිකො එත්ථ අත්තා භවෙය්‍යාති පුච්ඡති ‘‘කො පනෙත්ථ අත්තා නාමා’’ති. ඉතරො යථාධිප්පෙතං අත්තානං දස්සෙන්තො ‘‘ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො’’ති. දුතියවාරොපි පඨමවාරස්සෙව පරියායභාවෙන දෙසිතොති දස්සෙතුං ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං.

ගොචරෙති භික්ඛූනං ගොචරට්ඨානභූතෙ. තෙනාහ ‘‘චරිතුං යුත්තට්ඨානෙ’’ති. සකෙති කථං පනායං භික්ඛූනං සකොති ආහ ‘‘පෙත්තිකෙ විසයෙ’’ති. පිතිතො සම්මාසම්බුද්ධතො ආගතත්තා ‘‘අයං තුම්හාකං ගොචරො’’ති තෙන උද්දිට්ඨත්තා පෙත්තිකෙ විසයෙති. චරන්තන්ති සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අයමෙවත්ථො’’ති, චරන්තානන්ති ච අත්ථො, තෙනායං විභත්තිවිපල්ලාසෙනපි වචනවිපල්ලාසෙනපීති දස්සෙති. කිලෙසමාරස්ස ඔතාරාලාභෙනෙව ඉතරමාරානම්පි ඔතාරාලාභො වෙදිතබ්බො. අයං පනත්ථොති ගොචරෙ චරණං සන්ධායාහ, වත්ථු පන බ්‍යතිරෙකමුඛෙන ආගතං.

සකුණෙ හන්තීති සකුණග්ඝි, මහාසෙනසකුණො. අජ්ඣප්පත්තාති අභිභවනවසෙන පත්තා උපගතා. න ම්‍යායන්ති මෙ අයං සකුණග්ඝි නාලං අභවිස්ස. නඞ්ගලකට්ඨකරණන්ති නඞ්ගලෙන කසිතප්පදෙසො. ලෙඩ්ඩුට්ඨානන්ති ලෙඩ්ඩූනං උට්ඨපිතට්ඨානං. සකෙ බලෙති අත්තනො බලහෙතු. අපත්ථද්ධාති අවගාළ්හත්ථම්භා සඤ්ජාතත්ථම්භා. අස්සරමානාති අව්හායන්තී.

මහන්තං ලෙඩ්ඩුන්ති නඞ්ගලෙන භින්නට්ඨානෙ සුක්ඛතාය තිඛිණසිඞ්ගඅයොඝනසදිසං මහන්තං ලෙඩ්ඩුං. අභිරුහිත්වාති තස්ස අධොභාගෙන අත්තනා පවිසිත්වා නිලීනයොග්ගප්පදෙසං සල්ලක්ඛෙත්වා තස්සුපරි චඞ්කමන්තො අස්සරමානො අට්ඨාසි. ‘‘එහි ඛො’’තිආදි තස්ස අස්සරමානාකාරදස්සනං. සන්නය්හාති වාතග්ගහණවසෙන උභො පක්ඛෙ සමං ඨපෙත්වා. පච්චුපාදීති පාවිසි. තත්ථෙවාති යත්ථ පුබ්බෙ ලාපො ඨිතො, තත්ථෙව ලෙඩ්ඩුම්හි. උරන්ති අත්තනො උරප්පදෙසං. පච්චතාළෙසීති පති අතාළෙසි සාරම්භවසෙන වෙගෙන ගන්ත්වා පහරණතො විධාරෙන්තී පතාළෙසි. ආරම්මණන්ති පච්චයං. ‘‘අවසර’’න්ති කෙචි.

‘‘කුසලාන’’න්ති එවං පවත්තාය දෙසනාය කො අනුසන්ධි? යථාඅනුසන්ධි එව. ආදිතො හි ‘‘අත්තදීපා, භික්ඛවෙ, විහරථා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.80) යෙව අත්තධම්මපරියායෙන ලොකියලොකුත්තරධම්මා ගහිතා, තෙ යෙවෙත්ථ කුසලග්ගහණෙන ගහිතාති. අනවජ්ජලක්ඛණානන්ති අවජ්ජපටිපක්ඛසභාවානං. ‘‘අවජ්ජරහිතසභාවාන’’න්ති කෙචි. තත්ථ පුරිමෙ අත්ථවිකප්පෙ විපාකධම්මධම්මා එව ගහිතා, දුතියෙ පන විපාකධම්මාපි. යදි එවං, කථං තෙසං සමාදාය වත්තනන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං ‘‘විපාකධම්මා සීලාදි විය සමාදාය වත්තිතබ්බා’’ති. සමාදානන්ති පන අත්තනො සන්තානෙ සම්මා ආදානං පච්චයවසෙන පවත්ති යෙවාති දට්ඨබ්බං. විපාකධම්මා හි පච්චයවිසෙසෙහි සත්තසන්තානෙ සම්මදෙව ආහිතා ආයුආදිසම්පත්තිවිසෙසභූතා උපරූපරිකුසලවිසෙසුප්පත්තියා උපනිස්සයා හොන්තීති වදන්ති. පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති එත්ථ පුඤ්ඤන්ති උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පුඤ්ඤඵලං වඩ්ඪතී’’ති. පුඤ්ඤඵලන්ති ච එකදෙසසරූපෙකසෙසෙන වුත්තං ‘‘පුඤ්ඤඤ්ච පුඤ්ඤඵලඤ්ච පුඤ්ඤඵල’’න්ති ආහ ‘‘උපරූපරි පුඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤවිපාකොපි වෙදිතබ්බො’’ති.

‘‘මාතාපිතූන’’න්තිආදි නිදස්සනමත්තං, තස්මා අඤ්ඤම්පි එවරූපං හෙතූපනිස්සයං කුසලං දට්ඨබ්බං. සිනෙහවසෙනාති උපනිස්සයභූතස්ස සිනෙහස්ස වසෙන, න සම්පයුත්තස්ස. න හි සිනෙහසම්පයුත්තං නාම කුසලං අත්ථි. මුදුමද්දවචිත්තන්ති මෙත්තාවසෙන අතිවිය මද්දවන්තං චිත්තං. යථා මත්ථකප්පත්තං වට්ටගාමිකුසලං දස්සෙතුං ‘‘මාතාපිතූනං …පෙ… මුදුමද්දවචිත්ත’’න්ති වුත්තං, එවං මත්ථකප්පත්තමෙව විවට්ටගාමිකුසලං දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො සති…පෙ… බොධිපක්ඛියධම්මා’’ති වුත්තං. තදඤ්ඤෙපි පන දානසීලාදිධම්මා වට්ටස්ස උපනිස්සයභූතා වට්ටගාමිකුසලං විවට්ටස්ස උපනිස්සයභූතා විවට්ටගාමිකුසලන්ති වෙදිතබ්බා. පරියොසානන්ති ඵලවිසෙසාවහතාය ඵලදාය කොටි සිඛාප්පත්ති, දෙවලොකෙ ච පවත්තිසිරිවිභවොති පරියොසානං ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති විසෙසිතං, මනුස්සලොකවසෙනෙව චායං දෙසනා ආගතාති. මග්ගඵලනිබ්බානසම්පත්ති පරියොසානන්ති යොජනා. විවට්ටගාමිකුසලස්ස විපාකං සුත්තපරියොසානෙ දස්සිස්සති ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛො නාම රාජා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.108).

දළ්හනෙමිචක්කවත්තිරාජකථාවණ්ණනා

81. ඉධාති ඉමස්මිං ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මාන’’න්තිආදිනා (දී. නි. 3.110) සුත්තදෙසනාය ආරද්ධට්ඨානෙ වට්ටවිවට්ටගාමිභාවෙන සාධාරණෙ කුසලග්ගහණෙ. තත්ථ වට්ටගාමිකුසලානුසන්ධිවසෙන ‘‘භූතපුබ්බං භික්ඛවෙ’’ති දෙසනං ආරභි, ආරභන්තො ච දෙසියමානමත්තං. ධම්මපටිග්ගාහකානං භික්ඛූනං සඞ්ඛෙපතො එවං දීපෙත්වා ආරභීති දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං, පඨමං තථා අදීපෙන්තොපි භගවා අත්ථතො දීපෙති වියාති අධිප්පායො.

82. ඊසකම්පීති අප්පමත්තකම්පි. අවසක්කිතන්ති ඔගතභට්ඨං. නෙමිඅභිමුඛන්ති නෙමිප්පදෙසස්ස සම්මුඛා. බන්ධිංසු චක්කරතනස්ස ඔසක්කිතානොසක්කිතභාවං ජානිතුං. තදෙතන්ති යථාවුත්තට්ඨානා චවනං. අතිබලවදොසෙති රඤ්ඤො බලවති අනත්ථෙ උපට්ඨිතෙ සති.

අප්පමත්තොති රඤ්ඤො ආණාය පමාදං අකරොන්තො.

එකසමුද්දපරියන්තමෙවාති ජම්බුදීපමෙව සන්ධාය වදති. සො උත්තරතො අස්සකණ්ණපබ්බතෙන පරිච්ඡින්නං හුත්වා අත්තානං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතඑකසමුද්දපරියන්තො. පුඤ්ඤිද්ධිවසෙනාති චක්කවත්තිභාවාවහාය පුඤ්ඤිද්ධියා වසෙන.

83. එවං කත්වාති කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා. සුකතං කම්මන්ති දසකුසලකම්මපථමෙව වදති.

‘‘දසවිධං, ද්වාදසවිධ’’න්ති ච වුත්තවිභාගො පරතො ආගමිස්සති. පූරෙන්තෙනෙවාති පූරෙත්වා ඨිතෙනෙව. නිද්දොසෙති චක්කවත්තිවත්තස්ස පටිපක්ඛභූතානං දොසානං අපගමනෙ නිද්දොසෙ. චක්කවත්තීනං වත්තෙති චක්කවත්තිරාජූහි වත්තිතබ්බවත්තෙ. භාවිනි භූතෙ විය හි උපචාරො යථා ‘‘අගමා රාජගහං බුද්ධො’’ති (සු. නි. 410). අධිගතචක්කවත්තිභාවාපි හි තෙ තත්ථ වත්තන්තෙවාති තථා වුත්තං.

චක්කවත්තිඅරියවත්තවණ්ණනා

84. අඤ්ඤථා වත්තිතුං අදෙන්තො සො ධම්මො අධිට්ඨානං එතස්සාති තදධිට්ඨානං, තෙන තදධිට්ඨානෙන චෙතසා. සක්කරොන්තොති ආදරකිරියාවසෙන කරොන්තො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. ගරුං කරොන්තොති පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුකරණවසෙන ගරුං කරොන්තො. තෙනෙවාහ ‘‘තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා’’ති. මානෙන්තොති සම්භාවනාවසෙන මනෙන පියායන්තො. තෙනාහ ‘‘තමෙවා’’තිආදි. එවං පූජයතො අපචායතො එවඤ්ච යථාවුත්තසක්කාරාදිසම්භවොති තං දස්සෙතුං ‘‘තං අපදිසිත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ධම්මාධිපතිභූතො ආගතභාවෙනා’’ති ඉමිනා යථාවුත්තධම්මස්ස ජෙට්ඨකභාවෙන පුරිමපුරිමතරඅත්තභාවෙසු සක්කච්ච සමුපචිතභාවං දස්සෙති. ‘‘ධම්මවසෙනෙව සබ්බකිරියානං කරණෙනා’’ති එතෙන ඨානනිසජ්ජාදීසු යථාවුත්තධම්මනින්නපොණපබ්භාරභාවං දස්සෙති. අස්සාති රක්ඛාවරණගුත්තියා. පරං රක්ඛන්තො අඤ්ඤං දිට්ඨධම්මිකාදිඅනත්ථතො රක්ඛන්තො තෙනෙව පරත්ථසාධනෙන ඛන්තිආදිගුණෙන අත්තානං තතො එව රක්ඛති. මෙත්තචිත්තතාති මෙත්තචිත්තතාය. නිවාසනපාරුපනගෙහාදීනං සීතුණ්හාදිපටිබාහනෙන ආවරණං. අන්තො ජනස්මින්ති අබ්භන්තරභූතෙ පුත්තදාරාදිජනෙ.

‘‘සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපෙහී’’ති ඉමිනා රක්ඛං දස්සෙති, ‘‘වත්ථගන්ධමාලාදීනි දෙහී’’ති ඉමිනා ආවරණං, ඉතරෙන ගුත්තිං. භත්තවෙතනසම්පදානෙනපීති පි-සද්දෙන සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපනාදීනි සම්පිණ්ඩෙති. එසෙව නයො ඉතො පරෙසුපි පි-සද්දග්ගහණෙසු. නිගමො නිවාසො එතෙසන්ති නෙගමා, එවං ජානපදාති ආහ ‘‘නිගමවාසිනො’’තිආදි.

නවවිධා මානමදාති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදි (සං. නි. 4.108; ධ. ස. 1121; විභ. 866; මහානි. 21, 178) නයප්පවත්තියා නවවිධා මානසඞ්ඛාතා මදා. මානො එව හෙත්ථ පමජ්ජනාකාරෙන පවත්තියා මානමදො. සොභනෙ කායිකවාචසිකකම්මෙ රතොති සූරතො උ-කාරස්ස දීඝං කත්වා, තස්ස භාවො සොරච්චං, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, සබ්බං වා කායවචීසුචරිතං. සුට්ඨු ඔරතොති සොරතො, තස්ස භාවො සොරච්චං, යථාවුත්තමෙව සුචරිතං. රාගාදීනන්ති රාගදොසමොහමානාදීනං. දමනාදීහීති දමනසමනපරිනිබ්බාපනෙහි. එකමත්තානන්ති එකං චිත්තං, එකච්චං අත්තනො චිත්තන්ති අත්ථො. රාගාදීනඤ්හි පුබ්බභාගියං දමනාදිපච්චෙකං ඉච්ඡිතබ්බං, න මග්ගක්ඛණෙ විය එකජ්ඣං පටිසඞ්ඛානමුඛෙන පජහනතො. එකමත්තානන්ති වා විවෙකවසෙන එකං එකාකිනං අත්තානං. කාලෙ කාලෙති තෙසං සන්තිකං උපසඞ්කමිතබ්බෙ කාලෙ කාලෙ.

ඉධ ඨත්වාති ‘‘ඉදං ඛො, තාත, ත’’න්ති එවං නිගමනවසෙන වුත්තට්ඨානෙ ඨත්වා. වත්තන්ති අරියචක්කවත්තිවත්තං. සමානෙතබ්බන්ති ‘‘දසවිධං, ද්වාදසවිධ’’න්ති ච හෙට්ඨා වුත්තගණනාය ච සමානං කාතබ්බං අනූනං අනධිකං කත්වා දස්සෙතබ්බං. අධම්මරාගස්සාති අයුත්තට්ඨානෙ රාගස්ස. විසමලොභස්සාති යුත්තට්ඨානෙපි අතිවිය බලවභාවෙන පවත්තලොභස්ස.

චක්කරතනපාතුභාවවණ්ණනා

85. වත්තමානස්සාති පරිපුණ්ණෙ චක්කවත්තිවත්තෙ වත්තමානස්ස, නො අපරිපුණ්ණෙති ආහ ‘‘පූරෙත්වා වත්තමානස්සා’’ති. කිත්තාවතා පනස්ස පාරිපූරී හොතීති? තත්ථ ‘‘කතාධිකාරස්ස තාව හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන ද්වාදසහිපි සංවච්ඡරෙහි පූරති, පඤ්චවීසතියා, පඤ්ඤාසාය වා සංවච්ඡරෙහි. අයඤ්ච භෙදො ධම්මච්ඡන්දස්සපි තික්ඛමජ්ඣමුදුතාවසෙන, ඉතරස්ස තතො භිය්‍යොපී’’ති වදන්ති.

දුතියාදිචක්කවත්තිකථාවණ්ණනා

90. අත්තනො මතියාති පරම්පරාගතං පුරාණං තන්තිං පවෙණිං ලඞ්ඝිත්වා අත්තනො ඉච්ඡිතාකාරෙන. තෙනාහ ‘‘පොරාණක’’න්තිආදි.

න පබ්බන්තීති සමිද්ධියා න පූරෙන්ති, ඵීතා න හොන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න වඩ්ඪන්තී’’ති. තථා චාහ ‘‘කත්ථචි සුඤ්ඤා හොන්තී’’ති. තත්ථ තත්ථ රාජකිච්චෙ රඤ්ඤා අමා සහ වත්තන්තීති අමච්චා, යෙහි විනා රාජකිච්චං නප්පවත්තති. පරම්පරාගතා හුත්වා රඤ්ඤො පරිසාය භවාති පාරිසජ්ජා. තෙනාහ ‘‘පරිසාවචරා’’ති. තස්මිං ඨානන්තරෙ ඨපිතා හුත්වා රඤ්ඤො ආයං, වයඤ්ච යාථාවතො ගණෙන්තීති ගණකා. ජාතිකුලසුතාචාරාදිවසෙන පුථුත්තං ගතත්තා මහතී මත්තා එතෙසන්ති මහාමත්තා, තෙ පන මහානුභාවා අමච්චා එවාති ආහ ‘‘මහාඅමච්චා’’ති. යෙ රඤ්ඤො හත්ථානීකාදීසු අවට්ඨිතා, තෙ අනීකට්ඨාති ආහ ‘‘හත්ථිආචරියාදයො’’ති. මන්තං පඤ්ඤං අසිතා හුත්වා ජීවන්තීති මන්තස්සාජීවිනො, මතිසජීවාති අත්ථො, යෙ තත්ථ තත්ථ රාජකිච්චෙ උපදෙසදායිනො. තෙනාහ ‘‘මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා’’තිආදි.

ආයුවණ්ණාදිපරිහානිකථාවණ්ණනා

91. බලවලොභත්තාති ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ ඉදානි දලිද්දමනුස්සා නාම බහූ, තෙසං සබ්බෙසං ධනෙ අනුප්පදියමානෙ මය්හං කොසස්ස පරික්ඛයො හොතී’’ති එවං උප්පන්නබලවලොභත්තා. උපරූපරිභූමීසූති ඡකාමසග්ගසඞ්ඛාතාසු උපරූපරිකාමභූමීසු. කම්මස්ස ඵලං අග්ගං නාම, තං පනෙත්ථ උද්ධගාමීති ආහ ‘‘උද්ධං අග්ගං අස්සා’’ති. සග්ගෙ නියුත්තා, සග්ගප්පයොජනාති වා සොවග්ගිකා. දසන්නං විසෙසානන්ති දිබ්බආයුවණ්ණයසසුඛආධිපතෙය්‍යානඤ්චෙව දිබ්බරූපාදීනඤ්ච ඵලවිසෙසානං. වණ්ණග්ගහණෙන චෙත්ථ සකො අත්තභාවවණ්ණො ගහිතො, රූපග්ගහණෙන බහිද්ධා රූපාරම්මණං.

92. සුට්ඨු නිසිද්ධන්ති යථායං ඉමිනා අත්තභාවෙන අදින්නං ආදාතුං න සක්කොති, එවං සම්මදෙව තතො නිසෙධිතං කත්වා. මූලහතන්ති ජීවිතා වොරොපනෙන මූලෙ එව හතං.

96. රාගවසෙන චරණං චරිත්තං, චරිත්තමෙව චාරිත්තං, මෙථුනන්ති අධිප්පායො, තං පන ‘‘පරෙසං දාරෙසූ’’ති වුත්තත්තා ‘‘මිච්ඡාචාර’’න්ති ආහ.

100. පච්චනීකදිට්ඨීති ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාය (ම. නි. 1.441; 2.94; විභ. 793) සම්මාදිට්ඨියා පටිපක්ඛභූතා දිට්ඨි.

101. මාතුච්ඡාදිකා උපරි සයමෙව වක්ඛති. අතිබලවලොභොති අතිවිය බලවා බහලකිලෙසො, යෙන අකාලෙ, අදෙසෙ ච පවත්තති. මිච්ඡාධම්මොති මිච්ඡා විපරීතො අවිසභාගවත්ථුකො ලොභධම්මො. තෙනාහ ‘‘පුරිසාන’’න්තිආදි.

තස්ස භාවොති යෙන මෙත්තාකරුණාපුබ්බඞ්ගමෙන චිත්තෙන පුග්ගලො ‘‘මත්තෙය්‍යො’’ති වුච්චති, සො තස්ස යථාවුත්තචිත්තුප්පාදො, තංසමුට්ඨානා ච කිරියා මත්තෙය්‍යතා. තෙනාහ ‘‘මාතරි සම්මා පටිපත්තියා එතං නාම’’න්ති. යා සම්මා පජ්ජිතබ්බෙ සම්මා අප්පටිපත්ති, සොපි දොසො අගාරවකිරියාදිභාවතො. විප්පටිපත්තියං පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘තස්සා අභාවො චෙව තප්පටිපක්ඛතා ච අමත්තෙය්‍යතා’’ති. කුලෙ ජෙට්ඨානන්ති අත්තනො කුලෙ වුද්ධානං මහාපිතුචූළපිතුජෙට්ඨකභාතිකාදීනං.

දසවස්සායුකසමයවණ්ණනා

103. ‘‘ය’’න්ති ඉමිනා සමයො ආමට්ඨො, භුම්මත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති. අලං පතිනොති අලංපතෙය්‍යා. තස්සා පරියත්තතා භරියාභාවෙනාති ආහ ‘‘දාතුං යුත්තා’’ති. අග්ගරසානීති මධුරභාවෙන, භෙසජ්ජභාවෙන ච අග්ගභූතරසානි.

දිප්පිස්සන්තීති පටිපක්ඛභාවෙන සමුජ්ජලිස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘කුසලන්තිපි න භවිස්සතී’’ති. අහො පුරිසොති මාතාදීසුපි ඊදිසො, අඤ්ඤෙසං කෙසං කිං විස්සජ්ජෙස්සති, අහො තෙජවපුරිසොති.

ගෙහෙ මාතුගාමං වියාති අත්තනො ගෙහෙ දාසිභරියාභූතමාතුගාමං විය. මිස්සීභාවන්ති මාතාදීසු භරියාය විය චාරිත්තසඞ්කරං.

බලවකොපොති හන්තුකාමතාවසෙන උප්පත්තියා බලවකොපො. ආඝාතෙතීති ආහනති, අත්තනො කක්ඛළඵරුසභාවෙන චිත්තං විබාධතීති අත්ථො. නිස්සයදහනරසො හි දොසො. බ්‍යාපාදෙතීති විනාසෙති, මනොපදූසනතො මනස්ස පකොපනතො. තිබ්බන්ති තික්ඛං, සා පනස්ස තික්ඛතා සරීරෙ අවහන්තෙපි සිනෙහවත්ථුං ලඞ්ඝිත්වාපි පවත්තියා වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘පියමානස්සපී’’තිආදි.

104. කප්පවිනාසො කප්පො උත්තරපදලොපෙන, අන්තරාව කප්පො අන්තරකප්පො. තණ්හාදිභෙදො කප්පො එතස්ස අත්ථීති කප්පො, සත්තලොකොති ආහ ‘‘අන්තරාව ලොකවිනාසො’’ති. ස්වායං අන්තරකප්පො කතිවිධො, කථඤ්චස්ස සම්භවො, කිං ගතිකොති අන්තොගධං චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අන්තරකප්පො ච නාමා’’තිආදි. ලොභුස්සදායාති ලොභාධිකාය පජාය වත්තමානාය.