10. සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනා

296. දසසහස්සචක්කවාළෙති බුද්ධඛෙත්තභූතෙ දසසහස්සපරිමාණෙ චක්කවාළෙ. තත්ථ හි ඉමස්මිං චක්කවාළෙ දෙවමනුස්සායෙව කතාධිකාරා, ඉතරෙසු දෙවා විසෙසභාගිනො. තෙන වුත්තං ‘‘දසසහස්සචක්කවාළෙ ඤාණජාලං පත්ථරිත්වා’’ති. ඤාණජාලපත්ථරණන්ති ච තෙසං තෙසං සත්තානං ආසයාදිවිභාවනවසෙන ඤාණස්ස පවත්තනමෙව. තෙනාහ ‘‘ලොකං වොලොකයමානො’’ති, සත්තලොකං බ්‍යවලොකයමානො ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිකෙ විසෙසතො ඔගාහෙත්වා පස්සන්තොති අත්ථො. මඞ්ගලං භණාපෙස්සන්ති ‘‘තං තෙසං ආයතිං විසෙසාධිගමස්ස විජ්ජාට්ඨානං හුත්වා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සා’’ති. තීහි පිටකෙහි සම්මසිත්වාති තිපිටකතො එකකදුකාදිනා සඞ්ගහෙතබ්බස්ස සඞ්ගණ්හනවසෙන සම්මසිත්වා වීමංසිත්වා. ඤාතුං ඉච්ඡිතා අත්ථා පඤ්හා, තෙ පන ඉමස්මිං සුත්තෙ එකකාදිවසෙන ආගතා සහස්සං, චුද්දස චාති ආහ ‘‘චුද්දසපඤ්හාධිකෙන පඤ්හසහස්සෙන පටිමණ්ඩෙත්වා’’ති. එවමිධ සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සිතෙ පඤ්හෙ පරතො සුත්තපරියොසානෙ ‘‘එකකවසෙන ද්වෙ පඤ්හා කථිතා’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 3.349) විභාගෙන පරිගණෙත්වා සයමෙව දස්සෙස්සති.

උබ්භතකනවසන්ධාගාරවණ්ණනා

297. උච්චාධිට්ඨානතාය තං සන්ධාගාරං භූමිතො උබ්භතං වියාති ‘‘උබ්භතක’’න්ති නාමං ලභති. තෙනාහ ‘‘උච්චත්තා වා එවං වුත්ත’’න්ති. සන්ධාගාරසාලාති එකා මහාසාලා. උය්‍යොගකරණාදීසු හි රාජානො තත්ථ ඨත්වා ‘‘එත්තකා පුරතො ගච්ඡන්තු, එත්තකා පච්ඡා’’තිආදිනා තත්ථ නිසීදිත්වා සන්ධං කරොන්ති මරියාදං බන්ධන්ති, තස්මා තං ඨානං ‘‘සන්ධාගාර’’න්ති වුච්චති. උය්‍යොගට්ඨානතො ච ආගන්ත්වා යාව ගෙහං ගොමයපරිභණ්ඩාදිවසෙන පටිජග්ගනං කරොන්ති, තාව එකං ද්වෙ දිවසෙ තෙ රාජානො තත්ථ සන්ථම්භන්තීතිපි සන්ධාගාරං, තෙසං රාජූනං සහ අත්ථානුසාසනඅගාරන්තිපි සන්ධාගාරන්ති. යස්මා වා තෙ තත්ථ සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ කසිතුං වට්ටති, ඉමස්මිං කාලෙවපිතු’’න්තිආදිනා ඝරාවාසකිච්චං සන්ධරන්ති, තස්මා ඡිද්දාවඡිද්දං ඝරාවාසං තත්ථ සන්ධරන්තීතිපි සන්ධාගාරං, සා එව සාලාති සන්ධාගාරසාලා. දෙවතාති ඝරදෙවතා. නිවාසවසෙන අනජ්ඣාවුත්ථත්තා ‘‘කෙනචි වා මනුස්සභූතෙනා’’ති වුත්තං. කම්මකරණවසෙන පන මනුස්සා තත්ථ නිසජ්ජාදීනි කප්පෙසුමෙව. ‘‘සයමෙව පන සත්ථු ඉධාගමනං අම්හාකං පුඤ්ඤවසෙනෙව, අහො මයං පුඤ්ඤවන්තො’’ති හට්ඨතුට්ඨා එවං සම්මා චින්තෙසුන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අම්හෙහී’’තිආදිමාහ.

298. අට්ටකාති චිත්තකම්මකරණත්ථං බද්ධා මඤ්චකා. මුත්තමත්තාති තාවදෙව සන්ධාගාරෙ නවකම්මස්ස නිට්ඨාපිතභාවමාහ, තෙන‘‘අචිරකාරිත’’න්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති. අරඤ්ඤං ආරාමො ආරමිතබ්බට්ඨානං එතෙසන්ති අරඤ්ඤාරාමා. සන්ථරණං සන්ථරි, සබ්බො සකලො සන්ථරි එත්ථාති සබ්බසන්ථරි, භාවනපුංසකනිද්දෙසොයං. තෙනාහ ‘‘යථා සබ්බං සන්ථතං හොති, එව’’න්ති.

299. සමන්තපාසාදිකොති සමන්තතො සබ්බභාගෙන පසාදාවහො චාතුරියසො. ‘‘අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාතී’’ති ඉදං බුද්ධානං කායප්පභාය පකතියා අසීතිහත්ථෙ ඨානෙ අභිබ්‍යාපනතො වුත්තං. ඉද්ධානුභාවෙන පන අනන්තං අපරිමාණං ඨානං විජ්ජොතතෙව. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජට්ඨපභස්සරවසෙන ඡබ්බණ්ණා. සබ්බෙ දිසාභාගාති සරීරප්පභාය බාහුල්ලතො වුත්තං.

අබ්භමහිකාදීහි උපක්කිලිට්ඨං සුඤ්ඤං න සොභති, තාරකාචිතං පන අන්තලික්ඛං තාසං පභාහි සමන්තතො විජ්ජොතමානං විරොචතීති ආහ ‘‘සමුග්ගතතාරකං විය ගගනතල’’න්ති. සබ්බපාලිඵුල්ලොති මූලතො පට්ඨාය යාව සාඛග්ගා ඵුල්ලො. ‘‘පටිපාටියාඨපිතාන’’න්තිආදි පරිකප්පූපමා. තථා හි විය-සද්දග්ගහණං කතං. සිරියා සිරිං අභිභවමානං වියාති අත්තනො සොභාය තෙසං සොභන්ති අත්ථො. ‘‘භික්ඛූපි සබ්බෙවා’’ති ඉදං නෙසං ‘‘අප්පිච්ඡා’’තිආදිනා වුත්තගුණෙසු ලොකියගුණානං වසෙන යොජෙතබ්බං. න හි තෙ සබ්බෙව දසකථාවත්ථුලාභිනො. තෙන වුත්තං ‘‘සුත්තන්තං ආවජ්ජෙත්වා…පෙ… අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.296). තස්මා යෙ තත්ථ අරියා, තෙ සබ්බෙසම්පි පදානං වසෙන බොධිතා හොන්ති. යෙ පන පුථුජ්ජනා, තෙ ලොකියගුණදීපකෙහි පදෙහීති න තථා හෙට්ඨා ‘‘අසීතිමහාථෙරා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බෙ අරහත්තභාගිනො ගහිතා.

රූපකායස්ස අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජන-පටිමණ්ඩිත-ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණකායප්පභාබ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාවිචිත්තතාව (දී. නි. 2.33; 3.200; ම. නි. 2.385) බුද්ධවෙසො. ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තස්ස භගවතො කායස්ස ආලොකිතවිලොකිතාදීසු පරමුක්කංසගතො බුද්ධාවෙණිකො අච්චන්තුපසමො බුද්ධවිලාසො. අස්සන්ති තස්සං.

සන්ධාගාරානුමොදනපටිසංයුත්තාති ‘‘සීතං උණ්හං පටිහන්තී’’තිආදිනා (චූළව. 295, 315) නයෙන සන්ධාගාරගුණූපසඤ්හිතා සන්ධාගාරකරණපුඤ්ඤානිසංසභාවිනී. පකිණ්ණකකථාති සඞ්ගීතිඅනාරුළ්හා සුණන්තානං අජ්ඣාසයානුරූපතාය විවිධවිපුලහෙතූපමාසමාලඞ්කතා නානානයවිචිත්තා විත්ථාරකථා. තෙනාහ ‘‘තදා හී’’තිආදි. ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය නිරුපක්කිලෙසතාය සුවිසුද්ධෙන, විපුලොදාරතාය අපරිමෙය්‍යෙන ච අත්ථෙන සුණන්තානං කායචිත්තපරිළාහවූපසමනතො. පථවොජං ආකඩ්ඪන්තො විය අඤ්ඤෙසං සුදුක්කරතාය, මහාසාරතාය වා අත්ථස්ස. මහාජම්බුං මත්ථකෙ ගහෙත්වා චාලෙන්තො විය චාලනපච්චයට්ඨානවසෙන පුබ්බෙනාපරං අනුසන්ධානතො. යොජනිය…පෙ… පායමානො විය දෙසනං චතුසච්චයන්තෙ පක්ඛිපිත්වා අත්ථවෙදධම්මවෙදස්සෙව ලභාපනෙන සාතමධුරධම්මාමතරසූපසංහරණතො. මධුගණ්ඩන්ති මධුපටලං.

300. ‘‘තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූත’’න්ති බ්‍යාපනිච්ඡායං ඉදං ආමෙඩිතවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘යං යන්දිස’’න්තිආදි වුත්තං. අනුවිලොකෙත්වාති එත්ථ අනු-සද්දො ‘‘පරී’’ති ඉමිනා සමානත්ථො, විලොකනඤ්චෙත්ථ සත්ථු චක්ඛුද්වයෙනපි ඉච්ඡිතබ්බන්ති ‘‘මංසචක්ඛුනා…පෙ… තතො තතො විලොකෙත්වා’’ති සඞ්ඛෙපතො වත්වා තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘මංසචක්ඛුනා හී’’තිආදි වුත්තං. හත්ථෙන කුච්ඡිතං කතං හත්ථකුක්කුච්චං කුකතමෙව කුක්කුච්චන්ති කත්වා. එවං පාදකුක්කුච්චං දට්ඨබ්බං. නිච්චලා නිසීදිංසු අත්තනො සුවිනීතභාවෙන, බුද්ධගාරවෙන ච. ‘‘ආලොකං පන වඩ්ඪයිත්වා’’තිආදි කදාචි භගවා එවම්පි කරොතීති අධිප්පායෙන වුත්තං. න හි සත්ථු සාවකානං විය එවං පයොගසම්පාදනීයමෙතං ඤාණං. තිරොහිතවිදූරවත්තනිපි රූපගතෙ මංසචක්ඛුනො පවත්තියා ඉච්ඡිතත්තා වීමංසිතබ්බං. අරහත්තුපගං අරහත්තපදට්ඨානං. චක්ඛුතලෙසු නිමිත්තං ඨපෙත්වාති භාවනානුයොගසම්පත්තියා සබ්බෙසං තෙසං භික්ඛූනං චක්ඛුතලෙසු ලබ්භමානං සන්තින්ද්‍රියවිගතථිනමිද්ධතාකාරසඞ්ඛාතං නිමිත්තං අත්තනො හදයෙ ඨපෙත්වා සල්ලක්ඛෙත්වා. කස්මා ආගිලායති කොටිසතසහස්සහත්ථිනාගානං බලං ධාරෙන්තස්සාති චොදකස්ස අධිප්පායො. ආචරියො එස සඞ්ඛාරානං සභාවො, යදිදං අනිච්චතා. යෙ පන අනිච්චා, තෙ එකන්තෙනෙව උදයවයපටිපීළිතතාය දුක්ඛා එව, දුක්ඛසභාවෙසු තෙසු සත්ථු කායෙ දුක්ඛුප්පත්තියා අයං පච්චයොති දස්සෙතුං ‘‘භගවතො හී’’තිආදි වුත්තං. පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි, සො ච ඛො පුබ්බෙ කතකම්මපච්චයා. ස්වායමත්ථො පරමත්ථදීපනියං උදානට්ඨකථායං ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

භින්නනිගණ්ඨවත්ථුවණ්ණනා

301. හෙට්ඨා වුත්තමෙව පාසාදිකසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.164).

302. ස්වාඛ්‍යාතං ධම්මං දෙසෙතුකාමොති ස්වාඛ්‍යාතං කත්වා ධම්මං කථෙතුකාමො, සත්ථාරා වා ස්වාඛ්‍යාතං ධම්මං සයං භික්ඛූනං කථෙතුකාමො. සත්ථාරා දෙසිතධම්මමෙව හි තතො තතො ගහෙත්වා සාවකා සබ්‍රහ්මචාරීනං කථෙන්ති.

එකකවණ්ණනා

303. සමග්ගෙහි භාසිතබ්බන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගෙහි හුත්වා භාසිතබ්බං, සජ්ඣායිතබ්බඤ්චෙව වණ්ණෙතබ්බඤ්චාති අත්ථො. යථා පන සමග්ගෙහි සඞ්ගායනං හොති, තම්පි දස්සෙතුං ‘‘එකවචනෙහී’’තිආදි වුත්තං. එකවචනෙහීති විරොධාභාවෙන සමානවචනෙහි. තෙනාහ ‘‘අවිරුද්ධවචනෙහී’’තිආදි. සාමග්ගිරසං දස්සෙතුකාමොති යස්මිං ධම්මෙ සඞ්ගායනෙ සාමග්ගිරසානුභවනං ඉච්ඡිතං දෙසනාකුසලතාය, තත්ථ එකකදුකතිකාදිවසෙන බහුධා සාමග්ගිරසං දස්සෙතුකාමො. සබ්බෙ සත්තාති අනවසෙසා සත්තා, තෙ පන භවභෙදතො සඞ්ඛෙපෙනෙව භින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කාමභවාදීසූ’’තිආදිමාහ. බ්‍යධිකරණානම්පි බාහිරත්ථසමාසො හොති යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති ආහ ‘‘ආහාරතො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකා’’ති. තිට්ඨති එතෙනාති ඨිති, ආහාරො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකාති එවං වා එත්ථ සමාසවිග්ගහො දට්ඨබ්බො. ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා, පච්චයායත්තවුත්තිකාති අත්ථො. පච්චයත්ථො හෙත්ථ ආහාර-සද්දො ‘‘අයං ආහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්සඋප්පාදායා’’තිආදීසු (සං. නි. 5.183, 232) විය. එවඤ්හි ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉමිනා අසඤ්ඤසත්තාපි පරිග්ගහිතා හොන්ති. සා පනායං ආහාරට්ඨිතිකතා නිප්පරියායතො සඞ්ඛාරධම්මො, න සත්තධම්මො. තෙනෙවාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො’’ති (විසුද්ධි. 1.136; පාරා. අට්ඨ. වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; උදා. අට්ඨ. 30; චූළනි. අට්ඨ. 65; උදා. අට්ඨ. 186) යදි එවං ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති ඉදං කථන්ති? පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනාති නායං දොසො. යථාහ භගවා ‘‘එකධම්මෙ භික්ඛවෙ භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො සම්මා විරජ්ජමානො සම්මා විමුච්චමානො සම්මා පරියන්තදස්සාවී සම්මත්තං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, කතමස්මිං එකධම්මෙ? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති (අ. නි. 10.27) එකො ධම්මොති ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති ය්වායං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං පච්චයායත්තවුත්තිතාය ආහාරපරියායෙන සාමඤ්ඤතො පච්චයධම්මො වුත්තො, අයං ආහාරො නාම එකො ධම්මො. යාථාවතො ඤත්වාති යථාසභාවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා. සම්මදක්ඛාතොති තෙනෙව අභිසම්බුද්ධාකාරෙන සම්මදෙව දෙසිතො.

චොදකො වුත්තම්පි අත්ථං යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො නෙය්‍යත්ථං සුත්තපදං නීතත්ථතො දහන්තො ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති වචනමත්තෙ ඨත්වා ‘‘නනු චා’’තිආදිනා චොදෙති. ආචරියො අවිපරීතං තත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං පවෙදෙන්තො ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති වත්වා ‘‘තෙසඤ්හි ඣානං ආහාරො හොතී’’ති ආහ. ඣානන්ති එකවොකාරභවාවහං සඤ්ඤාය විරජ්ජනවසෙන පවත්තං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං. පාළියං පන ‘‘අනාහාරා’’ති වචනං අසඤ්ඤභවෙ චතුන්නං ආහාරානං අභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පච්චයාහාරස්ස අභාවතො. ‘‘එවං සන්තෙපී’’ති ඉදං සාසනෙ යෙසු ධම්මෙසු විසෙසතො ආහාර-සද්දො නිරුළ්හො, ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති එත්ථ යදි තෙ එව ගය්හන්ති, අබ්‍යාපිතදොසො ආපන්නො. අථ සබ්බොපි පච්චයධම්මො ආහාරොති අධිප්පෙතො, ඉමාය ආහාරපාළියා විරොධො ආපන්නොති දස්සෙතුං ආරද්ධං. ‘‘න විරුජ්ඣතී’’ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තං විවරන්තො ‘‘එතස්මිඤ්හි සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. කබළීකාරාහාරාදීනං ඔජට්ඨමකරූපාහරණාදි නිප්පරියායෙන ආහාරභාවො. යථා හි කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපාහරණෙන රූපකායං උපත්ථම්භෙති, එවං ඵස්සාදයො ච වෙදනාදිආහරණෙන නාමකායං උපත්ථම්භෙන්ති, තස්මා සතිපි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකභාවො ඔජාදීසු සාතිසයො ලබ්භමානො මුඛ්‍යො ආහාරට්ඨොති තෙ එව නිප්පරියායෙන ආහාරලක්ඛණා ධම්මා වුත්තා. ඉධාති ඉමස්මිං සඞ්ගීතිසුත්තෙ. පරියායෙන පච්චයො ආහාරොති වුත්තො සබ්බො පච්චයො ධම්මො අත්තනො ඵලං ආහරතීති ඉමං පරියායං ලභතීති. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මානඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං සඞ්ඛතධම්මානං. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන (අ. නි. 10.61) සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි වුත්තං. අයන්ති පච්චයාහාරො.

නිප්පරියායාහාරොපි ගහිතොව හොති, යාවතා සොපි පච්චයභාවෙනෙව ජනකො, උපත්ථම්භකො ච හුත්වා තං තං ඵලං ආහරතීති වත්තබ්බතං ලභතීති. තත්ථාති පරියායාහාරො, නිප්පරියායාහාරොති ද්වීසු ආහාරෙසු. අසඤ්ඤභවෙ යදිපි නිප්පරියායාහාරො න ලබ්භති, පච්චයාහාරො පන ලබ්භති පරියායාහාරලක්ඛණො. ඉදානි ඉමමෙවත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං. උප්පන්නෙ බුද්ධෙ තිත්ථකරමතනිස්සිතානං ඣානභාවනාය අසිජ්ඣනතො ‘‘අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ’’ති වුත්තං. සාසනිකා තාදිසං ඣානං න නිබ්බත්තෙන්තීති ‘‘තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතා’’ති වුත්තං. තිත්ථියා හි උපත්තිවිසෙසෙ විමුත්තිසඤ්ඤිනො, අඤ්ඤාවිරාගාවිරාගෙසු ආදීනවානිසංසදස්සිනො වා හුත්වා අසඤ්ඤසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා අක්ඛණභූමියං උප්පජ්ජන්ති, න සාසනිකා. වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වාති වායොකසිණෙ පඨමාදීනි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා තතියජ්ඣානෙ චිණ්ණවසී හුත්වා තතො වුට්ඨාය චතුත්ථජ්ඣානාධිගමාය පරිකම්මං කත්වා. තෙනාහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා’’ති. කස්මා පනෙත්ථ වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති? යදෙත්ථ වත්තබ්බං, තං බ්‍රහ්මජාලටීකායං (දී. නි. ටී. 1.41) විත්ථාරිතමෙව. ධීති ජිගුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො, තස්මා ධී චිත්තන්ති චිත්තං ජිගුච්ඡාමීති අත්ථො. ධිබ්බතෙතං චිත්තන්ති එතං මම චිත්තං ජිගුච්ඡිතං වත හොතු. වතාති සම්භාවනෙ, තෙන ජිගුච්ඡං සම්භාවෙන්තො වදති. නාමාති ච සම්භාවනෙ එව, තෙන චිත්තස්ස අභාවං සම්භාවෙති. චිත්තස්ස භාවාභාවෙසු ආදීනවානිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘චිත්තඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වාති ‘‘චිත්තස්ස අභාවො එව සාධු සුට්ඨූ’’ති ඉමං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං, තත්ථ ච අභිරුචිං උප්පාදෙත්වා.

තථා භාවිතස්ස ඣානස්ස ඨිතිභාගියභාවප්පත්තියා අපරිහීනජ්ඣානස්ස තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතස්සෙව තථා ඣානභාවනා හොතීති ආහ ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති. පණිහිතො අහොසීති මරණස්ස ආසන්නකාලෙ ඨපිතො අහොසි. යදි ඨානාදිනා ආකාරෙන නිබ්බත්තෙය්‍ය, කම්මබලෙන යාව භෙදා තෙනෙවාකාරෙන තිට්ඨෙය්‍ය වාති ආහ ‘‘සො තෙන ඉරියාපථෙනා’’තිආදි.

එව රූපානම්පීති එවං අචෙතනානම්පි. පි-සද්දෙන පගෙව සචෙතනානන්ති දස්සෙති. කථං පන අචෙතනානං නෙසං පච්චයාහාරස්ස උපකප්පනන්ති චොදනං සන්ධාය තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ.

යෙ උට්ඨානවීරියෙනෙව දිවසං වීතිනාමෙත්වා තස්ස නිස්සන්දඵලමත්තං කිඤ්චිදෙව ලභිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්ති, තෙ උට්ඨානඵලූපජීවිනො. යෙ පන අත්තනො පුඤ්ඤඵලමෙව උපජීවෙන්ති, තෙ පුඤ්ඤඵලූපජීවිනො. නෙරයිකානං පන නෙව උට්ඨානවීරියවසෙන ජීවිකාකප්පනං, පුඤ්ඤඵලස්ස පන ලෙසොපි නත්ථීති වුත්තං ‘‘යෙ පන තෙ නෙරයිකා…පෙ… න පුඤ්ඤඵලූපජීවීති වුත්තා’’ති. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ආහරණෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරොති වුත්තා, න යස්ස කස්සචි ඵලස්සාති අධිප්පායෙන ‘‘කිං පඤ්ච ආහාරා අත්ථී’’ති චොදෙති. ආචරියො නිප්පරියායාහාරෙ අධිප්පෙතෙ සියා තව චොදනායාවසරො, සා පන එත්ථ අනවසරාති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්ච න පඤ්චාති ඉදං න වත්තබ්බ’’න්ති වත්වා පරියායාහාරස්සෙව පනෙත්ථ අධිප්පෙතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘නනු පච්චයො ආහාරොති වුත්තමෙත’’න්ති ආහ. තස්මාති යස්ස කස්සචි පච්චයස්ස ‘‘ආහාරො’’ති ඉච්ඡිතත්තා. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පාළියා සමත්ථෙන්තො ‘‘යං සන්ධායා’’තිආදිමාහ.

මුඛ්‍යාහාරවසෙනපි නෙරයිකානං ආහාරට්ඨිතිකතං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරං ආහාරං…පෙ… සාධෙතී’’ති වුත්තං. යදි එවං නෙරයිකා සුඛපටිසංවෙදිනොපි හොන්තීති? නොති දස්සෙතුං ‘‘ඛෙළොපි හී’’තිආදි වුත්තං. තයොති තයො අරූපාහාරා කබළීකාරාහාරස්ස අභාවතො. අවසෙසානන්ති අසඤ්ඤසත්තෙහි අවසෙසානං. කාමභවාදීසු නිබ්බත්තසත්තානං පච්චයාහාරො හි සබ්බෙසං සාධාරණොති. එතං පඤ්හන්ති ‘‘කතමො එකො ධම්මො’’ති එවං චොදිතමෙතං පඤ්හං. කථෙත්වාති විස්සජ්ජෙත්වා.

‘‘තත්ථ තත්ථ…පෙ… දුක්ඛං හොතී’’ති එතෙන යථා ඉධ පඨමස්ස පඤ්හස්ස නිය්‍යාතනං, දුතියස්ස උද්ධරණං න කතං, එවං ඉමිනා එව අධිප්පායෙන ඉතො පරෙසු දුකතිකාදිපඤ්හෙසු තත්ථ තත්ථ ආදිපරියොසානෙසු එව උද්ධරණනිය්‍යාතනානි කත්වා සෙසෙසු න කතන්ති දස්සෙති. පටිච්ච එතස්මා ඵලං එතීති පච්චයො, කාරණං, තදෙව අත්තනො ඵලං සඞ්ඛරොතීති සඞ්ඛාරොති ආහ ‘‘ඉමස්මිම්පි…පෙ… සඞ්ඛාරොති වුත්තො’’ති. ආහාරපච්චයොති ආහරණට්ඨවිසිට්ඨො පච්චයො. ආහරණඤ්චෙත්ථ උප්පාදකත්තප්පධානං, සඞ්ඛරණං උපත්ථම්භකත්තප්පධානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. තෙනාහ ‘‘අයමෙත්ථ හෙට්ඨිමතො විසෙසො’’ති. නිප්පරියායාහාරෙ ගහිතෙ ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’ති වුත්තෙපි අසඤ්ඤසත්තා න ගහිතා එව භවිස්සන්තීති පදෙසවිසයො සබ්බ-සද්දො හොති යථා ‘‘සබ්බෙ තසන්තිදණ්ඩස්සා’’තිආදීසු (ධ. ප. 130). න හෙත්ථ ඛීණාසවාදීනං ගහණං හොති. පාකටො භවෙය්‍ය විසෙසසාමඤ්ඤස්ස විසයත්තා පඤ්හානං. නො ච ගණ්හිංසු අට්ඨකථාචරියා. ධම්මො නාම නත්ථි සඞ්ඛතොති අධිප්පායො. ඉධ දුතියපඤ්හෙ ‘‘සඞ්ඛාරො’’ති පච්චයො එව කථිතොති සම්බන්ධො.

යදා සම්මාසම්බොධිසමධිගතො, තදා එව සබ්බඤෙය්‍යං සච්ඡිකතං ජාතන්ති ආහ ‘‘මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසීදිත්වා’’ති. සයන්ති සාමංයෙව. අද්ධනියන්ති අද්ධානක්ඛමං චිරකාලාවට්ඨායි පාරම්පරියවසෙන. තෙනාහ ‘‘එකෙන හී’’තිආදි. පරම්පරකථානියමෙනාති පරම්පරකථාකථනනියමෙන, නියමිතත්ථබ්‍යඤ්ජනානුපුබ්බියා කථායාති අත්ථො. එකකවසෙනාති එකං එකං පරිමාණං එතස්සාති එකකො, පඤ්හො. තස්ස එකකස්ස වසෙන. එකකං නිට්ඨිතං විස්සජ්ජනන්ති අධිප්පායොති.

එකකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුකවණ්ණනා

304. චත්තාරො ඛන්ධාති තෙසං තාව නාමනට්ඨෙන නාමභාවං පඨමං වත්වා පච්ඡා නිබ්බානස්ස වත්තුකාමො ආහ. තස්සාපි හි තථා නාමභාවං පරතො වක්ඛති. ‘‘නාමං කරොති නාමයතී’’ති එත්ථ යං නාමකරණං, තං නාමන්ති ආහ ‘‘නාමනට්ඨෙනාති නාමකරණට්ඨෙනා’’ති, අත්තනොවාති අධිප්පායො. එවඤ්හි සාතිසයමිදං තෙසං නාමකරණං හොති. තෙනාහ ‘‘අත්තනො නාමං කරොන්තාව උප්පජ්ජන්තී’’තිආදි. ඉදානි තමත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. යස්ස නාමස්ස කරණෙනෙව තෙ ‘‘නාම’’න්ති වුච්චන්ති, තං සාමඤ්ඤනාමං, කිත්තිමනාමං, ගුණනාමං වා න හොති, අථ ඛො ඔපපාතිකනාමන්ති පුරිමානි තීණි නාමානි උදාහරණවසෙන දස්සෙත්වා ‘‘න එවං වෙදනාදීන’’න්ති තෙ පටික්ඛිපිත්වා ඉතරනාමමෙව නාමකරණට්ඨෙන නාමන්ති දස්සෙන්තො ‘‘වෙදනාදයො හී’’තිආදිමාහ. ‘‘මහාපථවිආදයො’’ති කස්මා වුත්තං, නනු පථවිආපාදයො ඉධ නාමන්ති අනධිප්පෙතා, රූපන්ති පන අධිප්පෙතාති? සච්චමෙතං, ඵස්සවෙදනාදීනං විය පන පථවිආදීනං ඔපපාතිකනාමතාසාමඤ්ඤෙන ‘‘පථවිආදයො වියා’’ති නිදස්සනං කතං, න අරූපධම්මා විය රූපධම්මානං නාමසභාවත්තා. ඵස්සවෙදනාදීනඤ්හි අරූපධම්මානං සබ්බදාපි ඵස්සාදිනාමකත්තා, පථවිආදීනං කෙසකුම්භාදිනාමන්තරාපත්ති විය නාමන්තරානාපජ්ජනතො ච සදා අත්තනාව කතනාමතාය චතුක්ඛන්ධනිබ්බානානි නාමකරණට්ඨෙන නාමං. අථ වා අධිවචනසම්ඵස්සො විය අධිවචනනාමමන්තරෙන යෙ අනුපචිතසම්භාරානං ගහණං න ගච්ඡන්ති, තෙ නාමායත්තග්ගහණා නාමං. රූපං පන විනාපි නාමසාධනං අත්තනො රුප්පනසභාවෙන ගහණං උපයාතීති රූපං. තෙනාහ ‘‘තෙසු උප්පන්නෙසූ’’තිආදි. ඉධාපි ‘‘යථාපථවියා’’තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො නිදස්සනවසෙන ආගතත්තා. ‘‘අතීතෙපී’’තිආදිනා වෙදනාදීසු නාමසඤ්ඤා නිරුළ්හා, අනාදිකාලිකා චාති දස්සෙති.

ඉති අතීතාදිවිභාගවන්තානම්පි වෙදනාදීනං නාමකරණට්ඨෙන නාමභාවො එකන්තිකො, තබ්බිභාගරහිතෙ පන එකසභාවෙ නිච්චෙ නිබ්බානෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බානං පන…පෙ… නාමනට්ඨෙන නාම’’න්ති ආහ. නාමනට්ඨෙනාති නාමකරණට්ඨෙන. නමන්තීති එකන්තතො සාරම්මණත්තා තන්නින්නා හොන්ති, තෙහි විනා නප්පවත්තන්තීති අත්ථො. සබ්බන්ති ඛන්ධචතුක්කං, නිබ්බානඤ්ච. යස්මිං ආරම්මණෙයෙව වෙදනාක්ඛන්ධො පවත්තති, තංසම්පයුත්තතාය සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදයොපි තත්ථ පවත්තන්තීති සො නෙ තත්ථ නාමෙන්තො විය හොති විනා අප්පවත්තනතො. එස නයො සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීසුපීති වුත්තං ‘‘ආරම්මණෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං නාමෙන්තී’’ති. අනවජ්ජධම්මෙ මග්ගඵලාදිකෙ. කාමං කෙසුචි රූපධම්මෙසුපි ආරම්මණාධිපතිභාවො ලබ්භතෙව, නිබ්බානෙ පනෙස සාතිසයො තස්ස අච්චන්තසන්තපණීතතාකප්පභාවතොති තදෙව ආරම්මණාධිපතිපච්චයතාය ‘‘අත්තනි නාමෙතී’’ති වුත්තං. තථා හි අරියා සකලම්පි දිවසභාගං තං ආරබ්භ වීතිනාමෙන්තාපි තිත්තිං න ගච්ඡන්ති.

‘‘රුප්පනට්ඨෙනා’’ති එතෙන රුප්පතීති රූපන්ති දස්සෙති. තත්ථ සීතාදිවිරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විසදිසුප්පත්ති රුප්පනං. නනු ච අරූපධම්මානම්පි විරොධිපච්චයසමාගමෙ විසදිසුප්පත්ති ලබ්භතීති? සච්චං ලබ්භති, න පන විභූතතරං. විභූතතරඤ්හෙත්ථ රුප්පනං අධිප්පෙතං සීතාදිග්ගහණතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’තිආදි (සං. නි. 3.79). යදි එවං කථං බ්‍රහ්මලොකෙ රූපසමඤ්ඤාති? තත්ථාපි තංසභාවානතිවත්තනතො හොතියෙව රූපසමඤ්ඤා. අනුග්ගාහකපච්චයවසෙන වා විසදිසපච්චයසන්නිපාතෙති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘යො අත්තනො සන්තානෙ විජ්ජමානස්සයෙව විසදිසුප්පත්තිහෙතුභාවො, තං රුප්පන’’න්ති අඤ්ඤෙ. ඉමස්මිං පක්ඛෙ රූපයති විකාරමාපාදෙතීති රූපං. ‘‘සඞ්ඝට්ටනෙන විකාරාපත්තියං රුප්පන-සද්දො නිරුළ්හො’’ති කෙචි. එතස්මිං පක්ඛෙ අරූපධම්මෙසු රූපසමඤ්ඤාය පසඞ්ගො එව නත්ථි සඞ්ඝට්ටනාභාවතො. ‘‘පටිඝතො රුප්පන’’න්ති අපරෙ. ‘‘තස්සාති රූපස්සා’’ති වදන්ති, නාමරූපස්සාති පන යුත්තං. යථා හි රූපස්ස, එවං නාමස්සාපි වෙදනාක්ඛන්ධාදිවසෙන, මදනිම්මදනාදිවසෙන ච විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.456) වුත්තා එවාති. ඉති අයං දුකො කුසලත්තිකෙන සඞ්ගහිතෙ සභාවධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා පවත්තොති.

අවිජ්ජාති අවින්දියං ‘‘අත්තා, ජීවො, ඉත්ථී, පුරිසො’’ති එවමාදිකං වින්දතීති අවිජ්ජා. වින්දියං ‘‘දුක්ඛං, සමුදයො’’ති එවමාදිකං න වින්දතීති අවිජ්ජා. සබ්බම්පි ධම්මජාතං අවිදිතකරණට්ඨෙන අවිජ්ජා. අන්තරහිතෙ සංසාරෙ සත්තෙ ජවාපෙතීති අවිජ්ජා. අත්ථතො පන සා දුක්ඛාදීනං චතුන්නං සච්චානං සභාවච්ඡාදකො සම්මොහො හොතීති ආහ ‘‘දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණ’’න්ති. භවපත්ථනා නාම කාමභවාදීනං පත්ථනාවසෙන පවත්තතණ්හා. තෙනාහ ‘‘යො භවෙසු භවච්ඡන්දො’’තිආදි. ඉති ‘‘අයං දුකො වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථං ගහිතො.

භවදිට්ඨීති ඛන්ධපඤ්චකං ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති ගාහෙත්වා තං ‘‘භවිස්සතී’’ති ගණ්හනවසෙන නිවිට්ඨා සස්සතදිට්ඨීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘භවො වුච්චතී’’තිආදි. භවිස්සතීති භවො, තිට්ඨති සබ්බකාලං අත්ථීති අත්ථො. සස්සතන්ති සස්සතභාවො. විභවදිට්ඨීති ඛන්ධපඤ්චකමෙව ‘‘අත්තා’’ති ච ‘‘ලොකො’’ති ච ගහෙත්වා තං ‘‘න භවිස්සතී’’ති ගණ්හනවසෙන නිවිට්ඨා උච්ඡෙදදිට්ඨීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විභවො වුච්චතී’’තිආදි. විභවිස්සති විනස්සති උච්ඡිජ්ජතීති විභවො, උච්ඡෙදො.

යං න හිරීයතීති යෙන ධම්මෙන තංසම්පයුත්තධම්මසමූහො, පුග්ගලො වා න හිරීයති න ලජ්ජති, ලිඞ්ගවිපල්ලාසං වා කත්වා යො ධම්මොති අත්ථො වෙදිතබ්බො. හිරීයිතබ්බෙනාති උපයොගත්ථෙ කරණවචනං, හිරීයිතබ්බයුත්තකං කායදුච්චරිතාදිධම්මං න ජිගුච්ඡතීති අත්ථො. නිල්ලජ්ජතාති පාපස්ස අජිගුච්ඡනා. යං න ඔත්තප්පතීති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඔත්තප්පිතබ්බෙනාති පන හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං, ඔත්තප්පිතබ්බයුත්තකෙන ඔත්තප්පස්ස හෙතුභූතෙන කායදුච්චරිතාදිනාති අත්ථො. හිරීයිතබ්බෙනාති එත්ථාපි වා එවමෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අභායනකආකාරොති පාපතො අනුත්තාසනාකාරො.

‘‘යං හිරීයතී’’තිආදීසු අනන්තරදුකෙ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නියකජ්ඣත්තං ජාතිආදිසමුට්ඨානං එතිස්සාති අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා. නියකජ්ඣත්තතො බහිභාවතො බහිද්ධා පරසන්තානෙ සමුට්ඨානං එතිස්සාති බහිද්ධා සමුට්ඨානා. අත්තා එව අධිපති අත්තාධිපති, අජ්ඣත්තසමුට්ඨානත්තා එව අත්තාධිපතිතො ආගමනතො අත්තාධිපතෙය්‍යා. ලොකාධිපතෙය්‍යන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතාති පාපතො ජිගුච්ඡනරූපෙන අවට්ඨිතා. භයසභාවසණ්ඨිතන්ති තතො උත්තාසනරූපෙන අවට්ඨිතං. අජ්ඣත්තසමුට්ඨානාදිතා ච හිරොත්තප්පානං තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙන වුත්තා, න පන තෙසං කදාචිපි අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයොගතො. න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං, පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති.

දුක්ඛන්ති කිච්ඡං, අනිට්ඨන්ති වා අත්ථො. විප්පටිකූලගාහිම්හීති ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා විලොමගාහකෙ. තස්සා එව විපච්චනීකං දුප්පටිපත්ති සාතං ඉට්ඨං එතස්සාති විපච්චනීකසාතො, තස්මිං විපච්චනීකසාතෙ. එවංභූතො ච ඔවාදභූතෙ සාසනක්කමෙ ඔවාදකෙ ච ආදරභාවරහිතො හොතීති ආහ ‘‘අනාදරෙ’’ති. තස්ස කම්මන්ති තස්ස දුබ්බචස්ස පුග්ගලස්ස අනාදරියවසෙන පවත්තචෙතනා දොවචස්සං. තස්ස භාවොති තස්ස යථාවුත්තස්ස දොවචස්සස්ස අත්ථිභාවො දොවචස්සතා, අත්ථතො දොවචස්සමෙව. තෙනෙවාහ ‘‘සා අත්ථතො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොතී’’ති. චෙතනාප්පධානතාය හි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස එවං වුත්තං. එතෙනාකාරෙනාති අප්පදක්ඛිණග්ගාහිතාකාරෙන. අස්සද්ධියදුස්සීල්‍යාදිපාපධම්මයොගතො පුග්ගලා පාපා නාම හොන්තීති දස්සෙතුං ‘‘යෙ තෙ පුග්ගලා අස්සද්ධා’’තිආදි වුත්තං. යාය චෙතනාය පුග්ගලො පාපසම්පවඞ්කො නාම හොති, සා චෙතනා පාපමිත්තතා, චත්තාරොපි වා අරූපිනො ඛන්ධා තදාකාරප්පවත්තා පාපමිත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘සාපි අත්ථතො දොවචස්සතා විය දට්ඨබ්බා’’ති ආහ.

‘‘සුඛං වචො එතස්මිං පදක්ඛිණග්ගාහිම්හි අනුලොමසාතෙ සාදරෙ පුග්ගලෙති සුබ්බචොතිආදිනා, ‘‘කල්‍යාණා සද්ධාදයො පුග්ගලා එතස්ස මිත්තාති කල්‍යාණමිත්තො’’තිආදිනා ච අනන්තරදුකස්ස අත්ථො ඉච්ඡිතොති ආහ සොවචස්සතා…පෙ… වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බා’’ති. උභොති සොවචස්සතා, කල්‍යාණමිත්තතා ච. තෙසං ඛන්ධානං පවත්තිආකාරවිසෙසා ‘‘සොවචස්සතා, කල්‍යාණමිත්තතා’’ති ච වුච්චන්ති, තෙ ලොකියාපි හොන්ති ලොකුත්තරාපීති ආහ ‘‘ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා’’ති.

වත්ථුභෙදාදිනා අනෙකභෙදභින්නා තංතංජාතිවසෙන එකජ්ඣං කත්වා රාසිතො ගය්හමානා ආපත්තියොව ආපත්තික්ඛන්ධා. තා පන අන්තරාපත්තීනං අග්ගහණෙ පඤ්චපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තියො, තාසං පන ගහණෙ සත්තපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තියො. ‘‘ඉමා ආපත්තියො, එත්තකා ආපත්තියො, එවඤ්ච තෙසං ආපජ්ජනං හොතී’’ති ජානනපඤ්ඤා ආපත්තිකුසලතාති ආහ ‘‘යා තාස’’න්තිආදි. තාසං ආපත්තීනන්ති තාසු ආපත්තීසු. තත්ථ යං සම්භින්නවත්ථුකාසු විය ඨිතාසු, දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිභාගාසු ච ආපත්තීසු අසඞ්කරතො වවත්ථාන, අයං විසෙසතො ආපත්තිකුසලතාති දස්සෙතුං දුතියං ආපත්තිග්ගහණං කතං. සහ කම්මවාචායාති කම්මවාචාය සහෙව. ආපත්තිතො වුට්ඨාපනපයොගතාය කම්මභූතා වාචා කම්මවාචා, තථාභූතා අනුසාවනවාචා චෙව ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති එවං පවත්තවාචා ච. තාය කම්මවාචාය සද්ධිං සමකාලමෙව ‘‘ඉමාය කම්මවාචාය ඉතො ආපත්තිතො වුට්ඨානං හොති, හොන්තඤ්ච පඨමෙ වා තතියෙ වා අනුසාවනෙය්‍යකාරප්පත්තෙ, ‘සංවරිස්සාමී’ති වා පදෙ පරියොසිතෙ හොතී’’ති එවං තං තං ආපත්තීහි වුට්ඨානපරිච්ඡෙදපරිජානනපඤ්ඤා ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතා. වුට්ඨානන්ති ච යථාපන්නාය ආපත්තියා යථා තථා අනන්තරායතාපාදනං, එවං වුට්ඨානග්ගහණෙනෙව දෙසනායපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති.

‘‘ඉතො පුබ්බෙ පරිකම්මං පවත්තං, ඉතො පරං භවඞ්ග මජ්ඣෙ සමාපත්තී’’ති එවං සමාපත්තීනං අප්පනාපරිච්ඡෙදජානනපඤ්ඤා සමාපත්තිකුසලතා. වුට්ඨානෙ කුසලභාවො වුට්ඨානකුසලතා, පගෙව වුට්ඨාන පරිච්ඡෙදකරං ඤාණං. තෙනාහ ‘‘යථාපරිච්ඡින්නසමයවසෙනෙවා’’තිආදි. වුට්ඨානසමත්ථාති වුට්ඨාපනෙ සමත්ථා.

‘‘ධාතුකුසලතා’’ති එත්ථ පථවීධාතුආදයො, සුඛධාතුආදයො, කාමධාතුආදයො ච ධාතුයො එතාස්වෙව අන්තොගධාති එතාසු කොසල්ලෙ දස්සිතෙ තාසුපි කොසල්ලං දස්සිතමෙව හොතීති ‘‘අට්ඨාරස ධාතුයො චක්ඛුධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතූ’’ති වත්වා ‘‘අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං සභාවපරිච්ඡෙදකා’’ති වුත්තං. තත්ථ සභාවපරිච්ඡෙදකාති යථාභූතසභාවාවබොධිනී. ‘‘සවනපඤ්ඤා ධාරණපඤ්ඤා’’තිආදිනා පච්චෙකං පඤ්ඤා-සද්දො යොජෙතබ්බො. ධාතූනං සවනධාරණපඤ්ඤා සුතමයා, ඉතරා භාවනාමයා. තත්ථාපි සම්මසනපඤ්ඤා ලොකියා. විපස්සනා පඤ්ඤා හි සා, ඉතරා ලොකුත්තරා. ලක්ඛණාදිවසෙන, අනිච්චාදිවසෙන ච මනසිකරණං මනසිකාරො, තත්ථ කොසල්ලං මනසිකාරකුසලතා. තං පන ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන තිධා භින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා’’ති ආහ. සම්මසනපඤ්ඤා හි තස්සා ආදි, පටිවෙධපඤ්ඤා මජ්ඣෙ, පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා පරියොසානං.

ආයතනානං ගන්ථතො ච අත්ථතො ච උග්ගණ්හනවසෙන තෙසං ධාතුලක්ඛණාදිවිභාගස්ස ජානනපඤ්ඤා උග්ගහජානනපඤ්ඤා. සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවිධිනො ජානනපඤ්ඤා මනසිකාරජානනපඤ්ඤා. යස්මා ආයතනානිපි අත්ථතො ධාතුයොව මනසිකාරො ච උග්ගණ්හනාදිවසෙන තෙසමෙව මනසිකාරවිධි, තස්මා ධාතුකුසලතාදිකා තිස්සොපි කුසලතා එකදෙසෙ කත්වා දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. සවනං විය උග්ගණ්හනපච්චවෙක්ඛණානිපි පරිත්තඤාණකත්තුකානීති ආහ ‘‘සවන උග්ගහණපච්චවෙක්ඛණා ලොකියා’’ති. අරියමග්ගක්ඛණෙ සම්මසනමනසිකාරානං නිප්ඵත්ති පරිනිට්ඨානන්ති තෙසං ලොකුත්තරතාපරියායොපි ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. පච්චයධම්මානං හෙතුආදීනං අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං හෙතුපච්චයාදිභාවෙන පච්චයභාවො පච්චයාකාරො, සො පන අවිජ්ජාදීනං ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානං වසෙන ද්වාදසවිධොති ආහ ‘‘ද්වාදසන්නං පච්චයාකාරාන’’න්ති. උග්ගහාදිවසෙනාති උග්ගහමනසිකාරසවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවසෙන.

ඨානඤ්චෙව තිට්ඨති ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති කාරණඤ්ච හෙතුපච්චයභාවෙන කරණතො නිප්ඵාදනතො. තෙසං සොතවිඤ්ඤාණාදීනං. එතස්මිං දුකෙ අත්ථො වෙදිතබ්බොති සම්බන්ධො. යෙ ධම්මා යස්ස ධම්මස්ස කාරණභාවතො ඨානං, තෙව ධම්මා තංවිධුරස්ස ධම්මස්ස අකාරණභාවතො අට්ඨානන්ති පඨමනයෙ ඵලභෙදෙන තස්සෙව ධම්මස්ස ඨානාට්ඨානතා දීපිතා; දුතියනයෙ පන අභින්නෙපි ඵලෙ පච්චයධම්මභෙදෙන තෙසං ඨානාට්ඨානතා දීපිතාති අයමෙතෙසං විසෙසො. න හි කදාචි අරියා දිට්ඨිසම්පදා නිච්චග්ගාහස්ස කාරණං හොති, අකිරියතා පන සියා තස්ස කාරණන්ති.

උජුනො භාවො අජ්ජවං, අජිම්හතා අකුටිලතා අවඞ්කතාති අත්ථොති තමත්ථං අනජ්ජවපටික්ඛෙපමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘ගොමුත්තවඞ්කතා’’තිආදි වුත්තං. ස්වායං අනජ්ජවො භික්ඛූනං යෙභුය්‍යෙන අනෙසනාය, අගොචරචාරිතාය ච හොතීති ආහ ‘‘එකච්චො හි…පෙ… චරතී’’ති. අයං ගොමුත්තවඞ්කතා නාම ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා පටිපත්තියා වඞ්කභාවතො. පුරිමසදිසොති පඨමං වුත්තභික්ඛුසදිසො. චන්දවඞ්කතා නාම පටිපත්තියා මජ්ඣට්ඨානෙ වඞ්කභාවාපත්තිතො. නඞ්ගලකොටිවඞ්කතා නාම පරියොසානෙ වඞ්කභාවාපත්තිතො. ඉදං අජ්ජවං නාම සබ්බත්ථකමෙව උජුභාවසිද්ධිතො. අජ්ජවතාති ආකාරනිද්දෙසො, යෙනාකාරෙනස්ස අජ්ජවො පවත්තති, තදාකාරනිද්දෙසොති අත්ථො. ලජ්ජතීති ලජ්ජී, හිරිමා, තස්ස භාවො ලජ්ජවං, හිරීති අත්ථො. ලජ්ජා එතස්ස අත්ථීති ලජ්ජී යථා ‘‘මාලී, මායී’’ති ච, තස්ස භාවො ලජ්ජීභාවො, සා එව ලජ්ජා.

පරාපරාධාදීනං අධිවාසනක්ඛමං අධිවාසනඛන්ති. සුචිසීලතා සොරච්චං. සා හි සොභනකම්මරතතා, සුට්ඨු වා පාපතො ඔරතභාවො විරතතා සොරච්චං. තෙනාහ ‘‘සුරතභාවො’’ති.

‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’තිආදීසු අයං අපරො නයො – නාමකරණට්ඨෙනාති අඤ්ඤං අනපෙක්ඛිත්වා සයමෙව අත්තනො නාමකරණසභාවතොති අත්ථො. යඤ්හි පරස්ස නාමං කරොති, තස්ස ච තදපෙක්ඛත්තා අඤ්ඤාපෙක්ඛං නාමකරණන්ති නාමකරණසභාවතා න හොති, තස්මා මහාජනස්ස ඤාතීනං, ගුණානඤ්ච සාමඤ්ඤනාමාදිකාරකානං නාමභාවො නාපජ්ජති. යස්ස ච අඤ්ඤෙහි නාමං කරීයති, තස්ස ච නාමකරණසභාවතා නත්ථීති, නත්ථියෙව නාමභාවො. වෙදනාදීනං පන සභාවසිද්ධත්තා වෙදනාදිනාමස්ස නාමකරණසභාවතො නාමතා වුත්තා. පථවීආදි නිදස්සනෙන නාමස්ස සභාවසිද්ධතංයෙව නිදස්සෙති, න නාමභාවසාමඤ්ඤං, නිරුළ්හත්තා පන නාම-සද්දො අරූපධම්මෙසු එව වත්තති, න පථවීආදීසූති න තෙසං නාමභාවො. න හි පථවීආදිනාමං විජහිත්වා කෙසාදිනාමෙහි රූපධම්මානං විය වෙදනාදිනාමං විජහිත්වා අඤ්ඤෙන නාමෙන අරූපධම්මානං වොහරිතබ්බෙන පිණ්ඩාකාරෙන පවත්ති අත්ථීති.

අථ වා රූපධම්මා චක්ඛාදයො රූපාදයො ච, තෙසං පකාසකපකාසිතබ්බභාවතො විනාපි නාමෙන පාකටා හොන්ති, න එවං අරූපධම්මාති තෙ අධිවචනසම්ඵස්සො විය නාමායත්තග්ගහණීයභාවෙන ‘‘නාම’’න්ති වුත්තා. පටිඝසම්ඵස්සො ච න චක්ඛාදීනි විය නාමෙන විනා පාකටොති ‘‘නාම’’න්ති වුත්තො, අරූපතාය වා අඤ්ඤනාමසභාගත්තා සඞ්ගහිතොයං, අඤ්ඤඵස්සසභාගත්තා වා. වචනත්ථොපි හි රූපයතීති රූපං, නාමයතීති නාමන්ති ඉධ පච්ඡිමපුරිමානං සම්භවති. රූපයතීති විනාපි නාමෙන අත්තානං පකාසෙතීති අත්ථො. නාමයතීති නාමෙන විනා අපාකටභාවතො අත්තනො පකාසකං නාමං කරොතීති අත්ථො. ආරම්මණාධිපතිපච්චයතායාති සතිපි රූපස්ස ආරම්මණාධිපතිපච්චයභාවෙ න තං පරමස්සාසභූතං නිබ්බානං විය සාතිසයං නාමනභාවෙන පච්චයොති නිබ්බානමෙව ‘‘නාම’’න්ති වුත්තං.

‘‘අවිජ්ජා ච භවතණ්හා චා’’ති අයං දුකො සත්තානං වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථො. සමුදාචරතීති හි සමුදාචාරො, වට්ටමූලමෙව සමුදාචාරො වට්ටමූලසමුදාචාරො, වට්ටමූලදස්සනෙන වා වට්ටමූලානං පවත්ති දස්සිතා හොතීති වට්ටමූලානං සමුදාචාරො වට්ටමූලසමුදාචාරො, තංදස්සනත්ථොති අත්ථො.

එකෙකස්මිඤ්ච ‘‘අත්තා’’ති ච ‘‘ලොකො’’ති ච ගහණවිසෙසං උපාදාය ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං, එකං වා ඛන්ධං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා අඤ්ඤං අත්තනො උපභොගභූතං ‘‘ලොකො’’ති ගණ්හන්තස්ස, අත්තනො අත්තානං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා පරස්ස අත්තානං ‘‘ලොකො’’ති ගණ්හන්තස්ස වා වසෙන ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං.

සහ සික්ඛිතබ්බො ධම්මො සහධම්මො, තත්ථ භවං සහධම්මිකං, තස්මිං සහධම්මිකෙ. දොවචස්ස-සද්දතො ආය-සද්දං අනඤ්ඤත්තං කත්වා ‘‘දොවචස්සාය’’න්ති වුත්තං, දොවචස්සස්ස වා අයනං පවත්ති දොවචස්සායං. ආසෙවන්තස්සාපි අනුසික්ඛනා අජ්ඣාසයෙන භජනාති ආහ ‘‘සෙවනා…පෙ… භජනා’’ති. සබ්බතොභාගෙන භත්ති සම්භත්ති.

සහ කම්මවාචායාති අබ්භානතිණවත්ථාරකකම්මවාචාය, ‘‘අහං භන්තෙ ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපජ්ජි’’න්තිආදිකාය ච සහෙව. සහෙව හි කම්මවාචාය ආපත්තිවුට්ඨානඤ්ච පරිච්ඡිජ්ජති, ‘‘පඤ්ඤත්තිලක්ඛණාය ආපත්තියා වා කාරණං වීතික්කමලක්ඛණං කායකම්මං, වචීකම්මං වා, වුට්ඨානස්ස කාරණං කම්මවාචා’’ති කාරණෙන සහ ඵලස්ස ජානනවසෙන ‘‘සහ කම්මවාචායා’’ති වුත්තං.‘‘සහ කම්මවාචායා’’ති. ඉමිනා නයෙන සහ පරිකම්මෙනාති එත්ථාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ධාතුවිසයා සබ්බාපි පඤ්ඤා ධාතුකුසලතා. තදෙකදෙසා මනසිකාරකුසලතාති අධිප්පායෙන පුරිමපදෙපි සම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤා වුත්තා. යස්මා පන නිප්පරියායතො විපස්සනාදිපඤ්ඤා එව මනසිකාරකොසල්ලං, තස්මා ‘‘තාසංයෙව ධාතූනං සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා’’ති වුත්තං.

ආයතනවිසයා සබ්බාපි පඤ්ඤා ආයතනකුසලතාති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වාදසන්නං ආයතනානං උග්ගහමනසිකාරජානනපඤ්ඤා’’ති වත්වා පුන ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. ද්වීසුපි වා පදෙසු වාචුග්ගතාය ආයතනපාළියා, ධාතුපාළියා ච මනසිකරණං මනසිකාරො. තථා උග්ගණ්හන්තී, මනසි කරොන්තී, තදත්ථං සුණන්තී, ගන්ථතො ච අත්ථතො ච ධාරෙන්තී, ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම, අයං චක්ඛුධාතු නාමා’’තිආදිනා සභාවතො, ගණනතො ච පරිච්ඡෙදං ජානන්තී ච පඤ්ඤා උග්ගහපඤ්ඤාදිකා වුත්තා. මනසිකාරපදෙ පන චතුබ්බිධාපි පඤ්ඤා උග්ගහොති තතො පවත්තො අනිච්චාදිමනසිකාරො ‘‘උග්ගහමනසිකාරො’’ති වුත්තො. තස්ස ජානනං පවත්තනමෙව, ‘‘යථා පවත්තං වා උග්ගහං, එවමෙව පවත්තො උග්ගහො’’ති ජානනං උග්ගහජානනං. ‘‘මනසිකාරො එවං පවත්තෙතබ්බො, එවඤ්ච පවත්තො’’ති ජානනං මනසිකාරජානනං. තදුභයම්පි ‘‘මනසිකාරකොසල්ල’’න්ති වුත්තං. උග්ගහොපි හි මනසිකාරසම්පයොගතො මනසිකාරනිරුත්තිං ලද්ධුං අරහති. යො ච මනසිකාතබ්බො, යො ච මනසිකරණූපායො, සබ්බො සො ‘‘මනසිකාරො’’ති වත්තුං වට්ටති, තත්ථ කොසල්ලං මනසිකාරකුසලතාති. සම්මසනං පඤ්ඤා, සා මග්ගසම්පයුත්තා අනිච්චාදිසම්මසනකිච්චං සාධෙති නිච්චසඤ්ඤාදිපජහනතො. මනසිකාරො සම්මසනසම්පයුත්තො, සො තත්ථෙව අනිච්චාදිමනසිකාරකිච්චං මග්ගසම්පයුත්තො සාධෙතීති ආහ ‘‘සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. ‘‘ඉමිනා පච්චයෙනිදං හොතී’’ති එවං අවිජ්ජාදීනං සඞ්ඛාරාදිපච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයභාවජානනං පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා.

අධිවාසනං ඛමනං. තඤ්හි පරෙසං දුක්කටං දුරුත්තඤ්ච පටිවිරොධාකරණෙන අත්තනො උපරි ආරොපෙත්වා වාසනං ‘‘අධිවාසන’’න්ති වුච්චති. අචණ්ඩික්කන්ති අකුජ්ඣනං. දොමනස්සවසෙන පරෙසං අක්ඛීසු අස්සූනං අනුප්පාදනා අනස්සුරොපො. අත්තමනතාති සකමනතා. චිත්තස්ස අබ්‍යාපන්නො සකො මනොභාවො අත්තමනතා. චිත්තන්ති වා චිත්තප්පබන්ධං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස අන්තරා උප්පන්නෙන පීතිසහගතමනෙන සකමනතා. අත්තමනො වා පුග්ගලො, තස්ස භාවො අත්තමනතා, සා න සත්තස්සාති පුග්ගලදිට්ඨිනිවාරණත්ථං ‘‘චිත්තස්සා’’ති වුත්තං. අධිවාසනලක්ඛණා ඛන්ති අධිවාසනඛන්ති. සුචිසීලතා සොරච්චං. සා හි සොභනකම්මරතතා. සුට්ඨු පාපතො ඔරතභාවො විරතතා සොරච්චං. තෙනාහ ‘‘සුරතභාවො’’ති.

සඛිලො වුච්චති සණ්හවාචො, තස්ස භාවො සාඛල්‍යං, සණ්හවාචතා. තං පන බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙන්තී යා පාළි පවත්තා, තං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ කතමං සාඛල්‍ය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අණ්ඩකාති සදොසවණෙ රුක්ඛෙ නිය්‍යාසපිණ්ඩියො, අහිච්ඡත්තකාදීනි වා උට්ඨිතානි ‘‘අණ්ඩකානී’’ති වදන්ති. ඵෙග්ගුරුක්ඛස්ස පන කුථිතස්ස අණ්ඩානි විය උට්ඨිතා චුණ්ණපිණ්ඩියො, ගණ්ඨියො වා අණ්ඩකා. ඉධ පන බ්‍යාපජ්ජනකක්කසාදිභාවතො අණ්ඩකපකතිභාවෙන වාචා ‘‘අණ්ඩකා’’ති වුත්තා. පදුමනාළං විය සොතං ඝංසයමානා පවිසන්තී කක්කසා දට්ඨබ්බා. කොධෙන නිබ්බත්තත්තා තස්ස පරිවාරභූතා කොධසාමන්තා. පුරෙ සංවද්ධනාරී පොරී, සා විය සුකුමාරා මුදුකා වාචා පොරී වියාති පොරී. තත්ථාති ‘‘භාසිතා හොතී’’ති වුත්තාය කිරියායාතිපි යොජනා සම්භවති, තත්ථ වාචායාති වා. ‘‘සණ්හවාචතා’’තිආදිනා තං වාචං පවත්තයමානං චෙතනං දස්සෙති. සම්මොදකස්ස පුග්ගලස්ස මුදුකභාවො මද්දවං සම්මොදකමුදුකභාවො. ආමිසෙන අලබ්භමානෙන, තථා ධම්මෙන චාති ද්වීහි ඡිද්දො. ආමිසස්ස, ධම්මස්ස ච අලාභෙන අත්තනො පරස්ස ච අන්තරෙ සම්භවන්තස්ස හි ඡිද්දස්ස විවරස්ස භෙදස්ස පටිසන්ථරණං පිදහනං සඞ්ගණ්හනං පටිසන්ථාරො. තං සරූපතො, පටිපත්තිතො ච පාළිදස්සනමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘අභිධම්මෙපී’’තිආදිමාහ. අග්ගං අග්ගහෙත්වාති අග්ගං අත්තනො අග්ගහෙත්වා. උද්දෙසදානන්ති පාළියා, අට්ඨකථාය ච උද්දිසනං. පාළිවණ්ණනාති පාළියා අත්ථවණ්ණනා. ධම්මකථාකථනන්ති සරභඤ්ඤසරභණනාදිවසෙන ධම්මකථනං.

කරුණාති කරුණාබ්‍රහ්මවිහාරමාහ. කරුණාපුබ්බභාගොති තස්ස පුබ්බභාගඋපචාරජ්ඣානං වදති. පාළිපදෙ පන යා කාචි කරුණා ‘‘කරුණා’’ති වුත්තා, කරුණාචෙතොවිමුත්තීති පන අප්පනාප්පත්තාව. මෙත්තායපි එසෙව නයො. සුචි-සද්දතො භාවෙ ය්‍ය-කාරං, ඉ-කාරස්ස ච එ-කාරාදෙසං කත්වා අයං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘සොචෙය්‍යන්ති සුචිභාවො’’ති. හොතු තාව සුචිභාවො සොචෙය්‍යං, තස්ස පන මෙත්තාපුබ්බභාගතා කථන්ති ආහ ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි.

මුට්ඨා සති එතස්සාති මුට්ඨස්සති, තස්ස භාවො මුට්ඨස්සච්චං, සතිපටිපක්ඛො ධම්මො, න සතියා අභාවමත්තං. යස්මා පටිපක්ඛෙ සති තස්ස වසෙන සතිවිගතා විප්පවුත්ථා නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘සතිවිප්පවාසො’’ති. ‘‘අස්සතී’’තිආදීසු අ-කාරො පටිපක්ඛෙ දට්ඨබ්බො, න සත්තපටිසෙධෙ. උදකෙ ලාබු විය යෙන චිත්තං ආරම්මණෙ පිලවන්තා විය තිට්ඨති, න ඔගාහති, සා පිලාපනතා. යෙන ගහිතම්පි ආරම්මණං සම්මුස්සති න සරති, සා සම්මුස්සනතා. යථා විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජා විජ්ජාය පහාතබ්බතො, එවං සම්පජඤ්ඤපටිපක්ඛං අසම්පජඤ්ඤං, අවිජ්ජායෙව.

ඉන්ද්‍රියසංවරභෙදොති ඉන්ද්‍රියසංවරවිනාසො. අප්පටිසඞ්ඛාති අපච්චවෙක්ඛිත්වා අයොනිසො ච ආහාරපරිභොගෙ ආදීනවානිසංසෙ අවීමංසිත්වා.

අප්පටිසඞ්ඛායාති ඉතිකත්තබ්බතාසු අප්පච්චවෙක්ඛණාය නාමං. අඤ්ඤාණං අප්පටිසඞ්ඛාත නිමිත්තං. අකම්පනඤාණන්ති තාය අනභිභවනීයං ඤාණං, තත්ථ තත්ථ පච්චවෙක්ඛණාඤාණඤ්චෙව පච්චවෙක්ඛණාය මුද්ධභූතං ලොකුත්තරඤාණඤ්ච. නිප්පරියායතො මග්ගභාවනා භාවනා නාම, යා ච තදත්ථා, තදුභයඤ්ච භාවෙන්තස්සෙව ඉච්ඡිතබ්බං, න භාවිතභාවනස්සාති වුත්තං ‘‘භාවෙන්තස්ස උප්පන්නං බල’’න්ති. තෙනාහ ‘‘යා කුසලානං ධම්මානං ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම්ම’’න්ති.

කාමං සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවොපි බලට්ඨො එව, පටිපක්ඛෙහි පන අකම්පනීයතා සාතිසයං බලට්ඨොති වුත්තං ‘‘අස්සතියා අකම්පනවසෙනා’’ති. පච්චනීකධම්මසමනතො සමථො සමාධි. අනිච්චාදිනා විවිධෙනාකාරෙන දස්සනතො විපස්සනා පඤ්ඤා. තං ආකාරං ගහෙත්වාති සමාධානාකාරං ගහෙත්වා. යෙනාකාරෙන පුබ්බෙ අලීනං අනුද්ධතං මජ්ඣිමං භාවනාවීථිපටිපන්නං හුත්වා චිත්තං සමාහිතං හොති, තං ආකාරං ගහෙත්වා සල්ලක්ඛෙත්වා. නිමිත්තවසෙනාති කාරණවසෙන. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා පග්ගහොව තං ආකාරං ගහෙත්වා පුන පවත්තෙතබ්බස්ස පග්ගාහස්ස නිමිත්තවසෙන පග්ගාහනිමිත්තන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති, තස්සත්ථො සමථෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො. පග්ගාහො වීරියං කොසජ්ජපක්ඛතො චිත්තස්ස පතිතුං අදත්වා පග්ගණ්හනතො. අවික්ඛෙපො එකග්ගතා වික්ඛෙපස්ස උද්ධච්චස්ස පටිපක්ඛභාවතො. පටිසඞ්ඛානකිච්චනිබ්බත්තිභාවතො ලොකුත්තරධම්මානං පටිසඞ්ඛානබලභාවො, තථා පුබ්බෙ පවත්තාකාරසල්ලක්ඛණවසෙන සමථපග්ගාහානං උපරි පවත්තිසබ්භාවතො සමථනිමිත්තදුකස්සපි මිස්සකතා වුත්තා.

යථාසමාදින්නස්ස සීලස්ස භෙදකරො වීතික්කමො. සීලවිනාසකො අසංවරො. සම්මාදිට්ඨිවිනාසිකාති ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදි (ම. නි. 1.441; 2.94; විභ. 793) නයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා දූසිකා.

සීලස්ස සම්පාදනං නාම සබ්බභාගතො තස්ස අනූනතාපාදනන්ති ආහ ‘‘සම්පාදනතො පරිපූරණතො’’ති. පාරිපූරත්ථො හි සම්පදා-සද්දොති. මානසිකසීලං නාම සීලවිසොධනවසෙන අභිජ්ඣාදිප්පහානං. දිට්ඨිපාරිපූරිභූතං ඤාණන්ති අත්ථිකදිට්ඨිආදිසම්මාදිට්ඨියා පාරිපූරිභාවෙන පවත්තං ඤාණං.

විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථන්ති චිත්තවිසුද්ධිආදිඋපරිවිසුද්ධියා පච්චයො භවිතුං සමත්ථං. සුවිසුද්ධමෙව හි සීලං තස්සා පදට්ඨානං හොතීති. විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථං දස්සනන්ති ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං, පරමත්ථවිසුද්ධිනිබ්බානඤ්ච පාපෙතුං උපනෙතුං සමත්ථං කම්මස්සකතාඤාණාදිසම්මාදස්සනං. තෙනාහ ‘‘අභිධම්මෙ’’තිආදි. එත්ථ ච ‘‘ඉදං අකුසලං කම්මං නො සකං, ඉදං පන කම්මං සක’’න්ති එවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච කම්මස්සකතාජානනඤාණං කම්මස්සකතාඤාණං. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. ‘‘පරෙන කතම්පී’’ති ඉදං නිදස්සනවසෙන වුත්තං යථා පරෙන කතං, එවං අත්තනා කතම්පි සකකම්මං නාම න හොතීති. අත්තනා වා උස්සාහිතෙන පරෙන කතංපීති එවං වා අත්ථො දට්ඨබ්බො. යඤ්හි තං පරස්ස උස්සාහනවසෙන කතං, තම්පි සකකම්මං නාම හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. අත්ථභඤ්ජනතොති දිට්ඨධම්මිකාදිසබ්බඅත්ථවිනාසනතො. අත්ථජනනතොති ඉධලොකත්ථපරලොකත්ථපරමත්ථානං උප්පාදනතො. ආරබ්භකාලෙ ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ති පවත්තම්පි වචීසච්චඤ්ච ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣන්තං විපස්සනාඤාණං අනුලොමෙති තත්ථෙව පටිවිජ්ඣනතො. පරමත්ථසච්චඤ්ච නිබ්බානං න විලොමෙති න විරොධෙති එකන්තෙනෙව සම්පාපනතො.

ඤාණදස්සනන්ති ඤාණභූතං දස්සනං, තෙන මග්ගං වදති. තංසම්පයුත්තමෙව වීරියන්ති පඨමමග්ගසම්පයුත්තං වීරියමාහ. සබ්බාපි මග්ගපඤ්ඤා දිට්ඨිවිසුද්ධියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. අයමෙව ච නයො අභිධම්මපාළියා (ධ. ස. 550) සමෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’ති ආදිං අවොච.

යස්මා සංවෙගො නාම සහොත්තප්පඤාණං, තස්මා සංවෙගවත්ථුං භයතො භායිතබ්බතො දස්සනවසෙන පවත්තඤාණං. තෙනාහ ‘‘ජාතිභය’’න්තිආදි. භායන්ති එතස්මාති භයං, ජාති එව භයං ජාතිභයං. සංවෙජනීයන්ති සංවිජ්ජිතබ්බං භායිතබ්බං උත්තාසිතබ්බං. ඨානන්ති කාරණං, වත්ථූති අත්ථො. සංවෙගජාතස්සාති උප්පන්නසංවෙගස්ස. උපායපධානන්ති උපායෙන පවත්තෙතබ්බං වීරියං.

කුසලානං ධම්මානන්ති සීලාදීනං අනවජ්ජධම්මානං. භාවනායාති උප්පාදනෙන වඩ්ඪනෙන ච. අසන්තුට්ඨස්සාති ‘‘අලං එත්තාවතා, කථං එත්තාවතා’’ති සඞ්කොචාපත්තිවසෙන න සන්තුට්ඨස්ස. භිය්‍යොකම්‍යතාති භිය්‍යො භිය්‍යො උප්පාදනිච්ඡා. වොසානන්ති සඞ්කොචං අසමත්ථන්ති. තුස්සනං තුට්ඨි සන්තුට්ඨි, නත්ථි එතස්ස සන්තුට්ඨීති අසන්තුට්ඨි, තස්ස භාවො අසන්තුට්ඨිතා. වීරියප්පවාහෙ වත්තමානෙ අන්තරා එව පටිගමනං නිවත්තනං පටිවානං, තං තස්ස අත්ථීති පටිවානී, න පටිවානී අප්පටිවානී, තස්ස භාවො අප්පටිවානිතා. සක්කච්චකිරියතාති කුසලානං කරණෙ සක්කච්චකිරියතා ආදරකිරියතා. සාතච්චකිරියතාති සතතමෙව කරණං. අට්ඨිතකිරියතාති අන්තරා අට්ඨපෙත්වා ඛණ්ඩං අකත්වා කරණං. අනොලීනවුත්තිතාති න ලීනප්පවත්තිතා. අනික්ඛිත්තඡන්දතාති කුසලච්ඡන්දස්ස අනික්ඛිපනං. අනික්ඛිත්තධුරතාති කුසලකරණෙ වීරියධුරස්ස අනික්ඛිපනං. ආසෙවනාති ආදරෙන සෙවනා. භාවනාති වඩ්ඪනා බ්‍රූහනා. බහුලීකම්මන්ති පුනප්පුනං කරණං.

තිස්සො විජ්ජාති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, දිබ්බචක්ඛුඤාණං ආසවක්ඛයඤාණන්ති ඉමා තිස්සො විජ්ජා. පටිපක්ඛවිජ්ඣනට්ඨෙන පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධාදීනං විදිතකරණට්ඨෙන විසිට්ඨා මුත්තීති විමුත්ති. ස්වායං විසෙසො පටිපක්ඛවිගමනෙන, පටියොගිවිගමනෙන ච ඉච්ඡිතබ්බොති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යෙන විසෙසෙන සමාපත්තියො පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු මුත්තා, තතො නිරාසඞ්කතාය ආරම්මණෙ ච අභිරතා, තං විසෙසං උපාදාය තා අධිකං මුච්චනතො, ආරම්මණෙ අධිමුච්චනතො ච අධිමුත්තියො නාමාති වුත්තං ‘‘චිත්තස්ස ච අධිමුත්තී’’ති. මුත්තත්තාති සබ්බසඞ්ඛාරෙහි විසෙසෙන නිස්සටත්තා විමුත්ති.

ඛයෙ ඤාණන්ති සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙතීති ඛයො, අරියමග්ගො, තප්පරියාපන්නං ඤාණං ඛයෙ ඤාණං.පටිසන්ධිවසෙනාති කිලෙසානං තංතංමග්ගවජ්ඣානං උප්පන්නමග්ගෙ ඛන්ධසන්තානෙ පුන සන්දහනවසෙන. අනුප්පාදභූතෙති තංතංඵලෙ. අනුප්පාදපරියොසානෙති අනුප්පාදකරො මග්ගො අනුප්පාදො, තස්ස පරියොසානෙ, කිලෙසානං වා අනුප්පජ්ජනසඞ්ඛාතෙ පරියොසානෙ, භඞ්ගෙති අත්ථොති.

දුකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තිකවණ්ණනා

305. ධම්මතො අඤ්ඤො කත්තා නත්ථීති දස්සෙතුං කත්තුසාධනවසෙන ‘‘ලුබ්භතීති ලොභො’’ති වුත්තං. ලුබ්භති තෙන, ලුබ්භනමත්තමෙතන්ති කරණභාවසාධනවසෙනපි අත්ථො යුජ්ජතෙව. දුස්සති මුය්හතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. අකුසලඤ්ච තං අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන එකන්තාකුසලභාවතො මූලඤ්ච අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනතො, න අකුසලභාවසාධනතො. න හි මූලකතො අකුසලානං අකුසලභාවො, කුසලාදීනඤ්ච කුසලාදිභාවො. තථා සති මොමූහචිත්තද්වයෙ මොහස්ස අකුසලභාවො න සියා. තෙසන්ති ලොභාදීනං. ‘‘න ලුබ්භතීති අලොභො’’තිආදිනා පටිපක්ඛනයෙන.

දුට්ඨු චරිතානීති පච්චයතො, සම්පයුත්තධම්මතො, පවත්තිආකාරතො ච න සුට්ඨු අසම්මා පවත්තිතානි. විරූපානීති බීභච්ඡානි සම්පති, ආයතිඤ්ච අනිට්ඨරූපත්තා. කායෙනාති කායද්වාරෙන කරණභූතෙන. කායතොති කායද්වාරතො. ‘‘සුට්ඨු චරිතානී’’තිආදීසු වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්ස සික්ඛාපදස්ස වීතික්කමෙ කායසමුට්ඨානා ආපත්ති හොති, තං කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං. අවීතික්කමො කායසුචරිතන්ති වාරිත්තසීලස්ස වසෙන වදති, චාරිත්තසීලස්සපි වා, යස්ස අකරණෙ ආපත්ති හොති. වචීදුච්චරිතසුචරිතනිද්ධාරණම්පි වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. උභයත්ථ පඤ්ඤත්තස්සාති කායද්වාරෙ, වචීද්වාරෙ ච පඤ්ඤත්තස්ස. සික්ඛාපදස්ස වීතික්කමොව මනොදුච්චරිතං මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තස්ස සික්ඛාපදස්ස අභාවතො, තයිදං ද්වාරද්වයෙ අකිරියසමුට්ඨානාය ආපත්තියා වසෙන වෙදිතබ්බං. අවීතික්කමොති යථාවුත්තාය ආපත්තියා අවීතික්කමො මනොසුචරිතං. ‘‘සබ්බස්සාපි සික්ඛාපදස්ස අවීතික්කමො මනොසුචරිත’’න්ති කෙචි. තදුභයඤ්හි චාරිත්තසීලං උද්දිස්සපඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං, තස්ස අවීතික්කමො සියා කායසුචරිතං, සියා වචීසුචරිතන්ති.

පාණො අතිපාතීයති එතායාති පාණාතිපාතො, තථාපවත්තා චෙතනා, එවං අදින්නාදානාදයොපීති ආහ ‘‘පාණාතිපාතාදයො පන තිස්සො චෙතනා’’ති. වචීද්වාරෙපි උප්පන්නා කායදුච්චරිතං ද්වාරන්තරෙ උප්පන්නස්සාපි කම්මස්ස සනාමාපරිච්චාගතො යෙභුය්‍යවුත්තියා, තබ්බහුලවුත්තියා ච. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා –

‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානි, න ද්වාරා ද්වාරචාරිනො;

තස්මා ද්වාරෙහි කම්මානි, අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතා’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. කාමාවචරකුසලද්වාරකථා);

වචීදුච්චරිතං කායද්වාරෙපි වචීද්වාරෙපි උප්පන්නාති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. චෙතනාසම්පයුත්තධම්මාති මනොකම්මභූතාය චෙතනාය සම්පයුත්තධම්මා. කායවචීකම්මභූතාය පන චෙතනාය සම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො තං තං පක්ඛිකා වා හොන්ති අබ්බොහාරිකා වාති. චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොසුචරිතන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තිවිධස්ස දුච්චරිතස්ස අකරණවසෙන පවත්තා තිස්සො චෙතනාපි විරතියොපි කායසුචරිතං කායිකස්ස වීතික්කමස්ස අකරණවසෙන පවත්තනතො, කායෙන පන සික්ඛාපදානං සමාදියනෙ සීලස්ස කායසුචරිතභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එසෙව නයො වචීසුචරිතෙ.

කාමපටිසංයුත්තොති එත්ථ ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමො ච කිලෙසකාමො ච. තත්ථ වත්ථුකාමපක්ඛෙ ආරම්මණකරණවසෙන කාමෙහි පටිසංයුත්තො විතක්කො කාමවිතක්කො. කිලෙසකාමපක්ඛෙ පන සම්පයොගවසෙන කාමෙන පටිසංයුත්තොති යොජෙතබ්බං. ‘‘බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො’’තිආදීසු සම්පයොගවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. බ්‍යාපාදවත්ථුපටිසංයුත්තොපි බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තොති ගය්හමානෙ උභයථාපි යොජනා ලබ්භතෙව. විහිංසාපටිසංයුත්තොති එත්ථාපි එසෙව නයො. විහිංසන්ති එතාය සත්තෙ, විහිංසනං වා එසා සත්තානන්ති විහිංසා, තාය පටිසංයුත්තො විහිංසාපටිසංයුත්තොති එවං සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො. අප්පියෙ අමනාපෙ සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ බ්‍යාපාදවිතක්කප්පවත්ති අට්ඨානාඝාතවසෙන දීපෙතබ්බා. බ්‍යාපාදවිතක්කස්ස අවධිං දස්සෙතුං ‘‘යාව විනාසනා’’ති වුත්තං. විනාසනං පන පාණාතිපාතො එවාති. ‘‘සඞ්ඛාරො’’ හි දුක්ඛාපෙතබ්බො නාම නත්ථී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු යෙ ‘‘දුක්ඛාපෙතබ්බා’’ති ඉච්ඡිතා සත්තසඤ්ඤිතා, තෙපි අත්ථතො සඞ්ඛාරා එවාති? සච්චමෙතං, යෙ පන ඉන්ද්‍රියබද්ධා සවිඤ්ඤාණකතාය දුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති, තස්මා තෙ විහිංසාවිතක්කස්ස විසයා ඉච්ඡිතා සත්තසඤ්ඤිතා. යෙ පන න දුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති වුත්තලක්ඛණායොගතො, තෙ සන්ධාය ‘‘විහිංසාවිතක්කො සඞ්ඛාරෙසු නුප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. යත්ථ පන උප්පජ්ජති, යථා ච උප්පජ්ජති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙ සත්තා’’තිආදි වුත්තං.

නෙක්ඛම්මං වුච්චති ලොභතො නික්ඛන්තත්තා අලොභො, නීවරණෙහි නික්ඛන්තත්තාපි පඨමජ්ඣානං, සබ්බාකුසලෙහි නික්ඛන්තත්තා සබ්බො කුසලො ධම්මො, සබ්බසඞ්ඛතෙහි පන නික්ඛන්තත්තා, නිබ්බානං. උපනිස්සයතො, සම්පයොගතො, ආරම්මණකරණතො ච නෙක්ඛම්මෙන පටිසංයුත්තොති නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො. නෙක්ඛම්මවිතක්කො සම්මාසඞ්කප්පො. ඉදානි තං භූමිවිභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘සො’’තිආදි වුත්තං. අසුභපුබ්බභාගෙති අසුභජ්ඣානස්ස පුබ්බභාගෙ. අසුභග්ගහණඤ්චෙත්ථ කාමවිතක්කස්ස උජුවිපච්චනීකදස්සනත්ථං කතං. කාමවිතක්කපටිපක්ඛො හි නෙක්ඛම්මවිතක්කොති. එවඤ්ච කත්වා උපරිවිතක්කද්වයස්ස භූමිං දස්සෙන්තෙන සපුබ්බභාගානි මෙත්තාකරුණාඣානාදීනි උද්ධටානි. අසුභජ්ඣානෙති අසුභාරම්මණෙ පඨමජ්ඣානෙ. අවයවෙ හි සමුදායවොහාරං කත්වා නිද්දිසති යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. ඣානං පාදකං කත්වාති නිදස්සනමත්තං. තං ඣානං සම්මසිත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙපි හි සො ලොකුත්තරොති. බ්‍යාපාදස්ස පටිපක්ඛො, කිඤ්චිපි න බ්‍යාපාදෙති එතෙනාති වා අබ්‍යාපාදො, මෙත්තා, තාය පටිසංයුත්තො අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො. මෙත්තාඣානෙති මෙත්තාභාවනාවසෙන අධිගතෙ පඨමජ්ඣානෙ. කරුණාඣානෙති එත්ථාපි එසෙව නයො. විහිංසාය පටිපක්ඛො, න විහිංසන්ති වා එතාය සත්තෙති අවිහිංසා, කරුණා.

නනු ච අලොභාදොසානං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිරහතො තෙසං වසෙන උප්පජ්ජනකානං ඉමෙසං නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරණතො වවත්ථානං න හොතීති? නොති දස්සෙතුං ‘‘යදා’’තිආදි ආරද්ධං. අලොභො සීසං හොතීති අලොභො පධානො හොති. නියමිතපරිණතසමුදාචාරාදිවසෙන යදා අලොභප්පධානො නෙක්ඛම්මගරුකො චිත්තුප්පාදො හොති, තදා ලද්ධාවසරො නෙක්ඛම්මවිතක්කො පතිට්ඨහති. තංසම්පයුත්තස්ස පන අදොසලක්ඛණස්ස අබ්‍යාපාදස්ස වසෙන යො තස්සෙව අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවො සම්භවෙය්‍ය, සති ච අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවෙ කස්සචිපි අවිහෙඨනජාතිකතාය අවිහිංසාවිතක්කභාවො ච සම්භවෙය්‍ය, තෙ ඉතරෙ ද්වෙ. තදන්වයිකාති තස්සෙව නෙක්ඛම්මවිතක්කස්ස අනුගාමිනො, සරූපතො අදිස්සනතො ‘‘තස්මිං සති හොන්ති, අසති න හොන්තී’’ති තදනුමානනෙය්‍යා භවන්ති. සෙසද්වයෙපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘කාමපටිසංයුත්තො සඞ්කප්පො කාමසඞ්කප්පො’’තිආදිනා විතක්කත්තිකෙ වුත්තනයෙනෙව (දී. නි. 3.288) වෙදිතබ්බො අත්ථතො අභින්නත්තා. යදි එවං කස්මා පුන දෙසනා කතාති? තථා දෙසනාය බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාමත්තමෙවෙතං.

කාමවිතක්කාදීනං විය උප්පජ්ජනාකාරො වෙදිතබ්බො ‘‘තාසු ද්වෙ සත්තෙසුපි සඞ්ඛාරෙසුපි උප්පජ්ජන්තී’’තිආදිනා. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තංසම්පයුත්තායෙව හි එතා’’ති. තථෙවාති යථා නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීනං ‘‘අසුභපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොතී’’තිආදිනා කාමාවචරාදිභාවො වුත්තො, තථෙව තාසම්පි නෙක්ඛම්මසඤ්ඤාදීනම්පි කාමාවචරාදිභාවො වෙදිතබ්බො.

කාමපටිසංයුත්තොති සම්පයොගවසෙන කාමෙන පටිසංයුත්තො. තක්කනවසෙන තක්කො. විසෙසතො තක්කනවසෙන විතක්කො. සඞ්කප්පනපරිකප්පනවසෙන සඞ්කප්පො. අඤ්ඤෙසුපි කාමපටිසංයුත්තෙසු ධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු විතක්කෙ එව කාමොපපදො ධාතු-සද්දො නිරුළ්හො වෙදිතබ්බො විතක්කස්ස කාමසඞ්කප්පප්පවත්තියා සාතිසයත්තා. එස නයො බ්‍යාපාදධාතුආදීසු. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ හීනජ්ඣාසයෙහි කාමිතබ්බධාතුභාවතො කිලෙසකාමස්ස ආරම්මණසභාවත්තාති අත්ථො. විහෙඨෙතීති විබාධති. තත්ථාති තස්මිං යථාවුත්තෙ කාමධාතුත්තිකෙ. සබ්බාකුසලසඞ්ගාහිකාය කාමධාතුයා ඉතරා ද්වෙ සඞ්ගහෙත්වා කථනං සබ්බසඞ්ගාහිකා කථා. තිස්සො ධාතුයො අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො කථා අසම්භින්නා. ඉතරා ද්වෙ ගහිතාව හොන්තීති ඉතරා ද්වෙ ධාතුයො ගහිතා එව හොන්ති සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ’’ති වුත්තත්තා සාමඤ්ඤජොතනාය සවිසයස්ස අතිබ්‍යාපනෙන. තතොති ඉතරධාතුද්වයසඞ්ගාහිකාය කාමධාතුයා. නීහරිත්වාති නිද්ධාරෙත්වා. දස්සෙතීති එවං භගවා දස්සෙතීති වත්තුං වට්ටති. බ්‍යාපාදධාතුං…පෙ… කථෙසි. කස්මා? පගෙව අපවාදා අභිනිවිසන්ති, තතො පරං උස්සග්ගො පවත්තති, ඨපෙත්වා වා අපවාදවිසයං තං පරිහරන්තොව උස්සග්ගො පවත්තතීති, ඤායො හෙස ලොකෙ නිරුළ්හොති.

ද්වෙ කථාති ‘‘සබ්බසඞ්ගාහිකා, අසම්භින්නා චා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.305) අනන්තරත්තිකෙ වුත්තා ද්වෙ කථා. තත්ථ වුත්තනයෙන ආනෙත්වා කථනවසෙන වෙදිතබ්බා. තස්මා තත්ථ වුත්තඅත්ථො ඉධාපි ආහරිත්වා වෙදිතබ්බො ‘‘නෙක්ඛම්මධාතුයා ගහිතාය ඉතරා ද්වෙ ගහිතාව හොන්තී’’තිආදිනා.

සුඤ්ඤතට්ඨෙනාති අත්තසුඤ්ඤතාය. කාමභවො කාමො උත්තරපදලොපෙන සුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතු චාති කාමධාතු. බ්‍රහ්මලොකන්ති පඨමජ්ඣානභූමිසඤ්ඤිතං බ්‍රහ්මලොකං. ධාතුයා ආගතට්ඨානම්හීති ‘‘කාමධාතු රූපධාතූ’’තිආදිනා ධාතුග්ගහණෙ කතෙ. භවෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බාති ‘‘කාමභවො රූපභවො’’තිආදිනා භවවසෙන තදත්ථො පරිච්ඡින්දිතබ්බො, න යාය කායචි ධාතුයා වසෙන. යදග්ගෙන ච ධාතුයා ආගතට්ඨානෙ භවෙන පරිච්ඡෙදො කාතබ්බො, තදග්ගෙන භවස්ස ආගතට්ඨානෙ ධාතුයා පරිච්ඡෙදො කාතබ්බො භවවසෙන ධාතුයා පරිච්ඡිජ්ජනතො. නිරුජ්ඣති කිලෙසවට්ටමෙත්ථාති නිරොධො, සා එව සුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතූති නිරොධධාතු, නිබ්බානං. නිරුද්ධෙ ච කිලෙසවට්ටෙ කම්මවිපාකවට්ටා නිරුද්ධා එව හොන්ති.

හීනධාතුත්තිකො අභිධම්මෙ (ධ. ස. තිකමාතිකා 14) හීනත්තිකෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බොති වුත්තං ‘‘හීනා ධාතූති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා’’ති. තෙ හි ලාමකට්ඨෙන හීනධාතු. හීනපණීතානං මජ්ඣෙ භවාති මජ්ඣිමධාතු, අවසෙසා තෙභූමකධම්මා. උත්තමට්ඨෙන අතප්පකට්ඨෙන ච පණීතධාතු, නවලොකුත්තරධම්මා.

පඤ්චකාමගුණා විසයභූතා එතස්ස සන්තීති පඤ්චකාමගුණිකො, කාමරාගො. රූපාරූපභවෙසූති රූපාරූපූපපත්තිභවෙසු යථාධිගතෙසු. අනධිගතෙසු පන සො පත්ථනා නාම න හොතීති භවවසෙන පත්ථනාති ඉමිනාව ගහිතො. ඣානනිකන්තීති රූපාරූපජ්ඣානෙසු නිකන්ති. භවවසෙන පත්ථනාති භවෙසු පත්ථනාති. එවං චතූහිපි පදෙහි යථාක්කමං මහග්ගතූපපත්තිභවවිසයා, මහග්ගතකම්මභවවිසයා, භවදිට්ඨිසහගතා, භවපත්ථනාභූතා ච තණ්හා ‘‘භවතණ්හා’’ති වුත්තා. විභවදිට්ඨි විභවො උත්තරපදලොපෙන, විභවසහගතා තණ්හා විභවතණ්හා. රූපාදිපඤ්චවත්ථු කාමවිසයා බලවරාගභූතා තණ්හා කාමතණ්හාති පඨමනයො, ‘‘සබ්බෙපි තෙභූමකධම්මා කාමනීයට්ඨෙන කාමා’’ති (මහානි. 1) වචනතො තෙ ආරබ්භ පවත්තා දිට්ඨිවිප්පයුත්තා සබ්බාපි තණ්හා කාමතණ්හාති දුතියනයොති අයමෙතෙසං විසෙසො.

අභිධම්මෙ පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො, තෙන පඤ්චකාමගුණිකරාගතො අඤ්ඤොපි කාමාවචරධම්මවිසයො ලොභො අභිධම්මෙ (විභ. 915) ‘‘කාමතණ්හා’’ති ආගතොති ඉමං විසෙසං ජොතෙති. තිකන්තරම්පි සමානං තණ්හංයෙව නිස්සාය පවත්තිතදෙසනානන්තරතාය තං ‘‘වාරො’’ති වත්තබ්බතං අරහතීති ‘‘ඉමිනා වාරෙනා’’ති වුත්තං. ඉමිනා වාරෙනාති ඉමිනා පරියායෙනාති අත්ථො. රජනීයට්ඨෙනාති කාමනීයට්ඨෙන. පරියාදියිත්වාති පරිග්ගහෙත්වා. තතොති කාමතණ්හාය. නීහරිත්වාති නිද්ධාරෙත්වා. ඉතරා ද්වෙ තණ්හාති රූපතණ්හං, අරූපතණ්හඤ්ච දස්සෙති. එතෙන ‘‘කාමතණ්හා’’ති සාධාරණවචනමෙතං සබ්බස්සපි ලොභස්ස, තස්ස පන ‘‘රූපතණ්හා අරූපතණ්හා’’ති විසෙසවචනං යථා කාමගුණිකරාගො රූපරාගො අරූපරාගොති දස්සෙති. නිරොධතණ්හාති භවනිරොධෙ භවසමුච්ඡෙදෙ තණ්හා. යස්මා හි උච්ඡෙදදිට්ඨි මනුස්සත්තභාවෙ, කාමාවචරදෙවත්තභාවෙ, රූපාවචරඅරූපාවචරත්තභාවෙ ඨිතස්ස අත්තනො සම්මා සමුච්ඡෙදො හොතීති භවනිරොධං ආරබ්භ පවත්තති, තස්මා තංසහගතාපි තණ්හා තමෙව ආරබ්භ පවත්තතීති.

වට්ටස්මින්ති තිවිධෙපි වට්ටෙ. යථා තෙ හි නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන කම්මවිපාකවට්ටෙ තංසමඞ්ගිසත්තං තෙසං පරාපරුප්පත්තියා පච්චයභාවෙන සංයොජෙන්ති, එවං කිලෙසවට්ටෙපීති. සතීති පරමත්ථතො විජ්ජමානෙ. රූපාදිභෙදෙති රූපවෙදනාදිවිභාගෙ. කායෙති ඛන්ධසමූහෙ. විජ්ජමානාති සතී පරමත්ථතො උපලබ්භමානා. දිට්ඨියා පරිකප්පිතො හි අත්තාදි පරමත්ථතො නත්ථි, දිට්ඨි පන අයං අත්ථෙවාති. විචිනන්තොති ධම්මසභාවං වීමංසන්තො. කිච්ඡතීති කිලමති. පරාමසතීති පරතො ආමසති. ‘‘සීලෙන සුද්ධි, වතෙන සුද්ධී’’ති ගණ්හන්තො හි විසුද්ධිමග්ගං අතික්කමිත්වා තස්ස පරතො ආමසති නාම. වීසතිවත්ථුකා දිට්ඨීති රූපාදි-ධම්මෙ, පච්චෙකං තෙ වා නිස්සිතං, තෙසං වා නිස්සයභූතං, සාමිභූතං වා කත්වා පරිකප්පනවසෙන පවත්තියා වීසතිවත්ථුකා අත්තදිට්ඨි වීසති. විමතීති ධම්මෙසු සම්මා, මිච්ඡා වා මනනාභාවතො සංසයිතට්ඨෙන අමති, අප්පටිපජ්ජනන්ති අත්ථො. විපරියාසග්ගාහොති අසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘සුද්ධිමග්ගො’’ති විපරීතග්ගාහො.

චිරපාරිවාසියට්ඨෙනාති චිරපරිවුත්ථතාය පුරාණභාවෙන. ආසවනට්ඨෙනාති සන්දනට්ඨෙන, පවත්තනට්ඨෙනාති අත්ථො. සවතීති පවත්තති. අවධිඅත්ථො ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිභෙදතො දුවිධො. තත්ථ මරියාදො කිරියං බහි කත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආ පාටලිපුත්තා වුට්ඨො දෙවො’’ති. අභිවිධි කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති යථා ‘‘ආ භවග්ගා භගවතො යසො පවත්තො’’ති. අභිවිධිඅත්ථො අයං ආ-කාරො වෙදිතබ්බො.

කත්ථචි ද්වෙ ආසවා ආගතාති විනයපාළිං (පාරා. 39) සන්ධායාහ. තත්ථ හි ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39) ද්විධා ආසවා ආගතාති. කත්ථචීති තිකනිපාතෙ ආසවසුත්තෙ, (ඉතිවු. 56; සං. නි. 5.163) අඤ්ඤෙසු ච සළායතනසුත්තාදීසු (සං. නි. 4.321). සළායතනසුත්තෙසුපි හි ‘‘තයොමෙ ආවුසො ආසවා කාමාසවො භවාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති තයො එව ආගතාති. නිරයං ගමෙන්තීති නිරයගාමිනීයා. යස්මා ඉධ සාසවං කුසලාකුසලං කම්මං ආසවපරියායෙන දෙසිතං, තස්මා පඤ්චගතිසංවත්තනීයභාවෙන ආසවා ආගතා. ඉමස්මිං සඞ්ගීතිසුත්තෙ තයො ආගතාති. එත්ථ යස්මා අඤ්ඤෙසු ච ආ භවග්ගං ආ ගොත්‍රභුං පවත්තන්තෙසු මානාදීසු විජ්ජමානෙසු අත්තත්තනියාදිග්ගාහවසෙන, අභිබ්‍යාපනමදකරණවසෙන ආසවසදිසතා ච එතෙසංයෙව, න අඤ්ඤෙසං, තස්මා එතෙස්වෙව ආසව-සද්දො නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. න චෙත්ථ ‘‘දිට්ඨාසවො නාගතො’’ති චින්තෙතබ්බං භවතණ්හාය, භවදිට්ඨියාපි භවාසවග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා. කාමාසවො නාම කාමනට්ඨෙන, ආසවනට්ඨෙන ච. වුත්තායෙව අත්ථතො නින්නානාකරණතො.

කාමෙ එසති ගවෙසති එතායාති කාමෙසනා, කාමානං අභිපත්ථනාවසෙන, පරියෙට්ඨිවසෙන, පරිභුඤ්ජනවසෙන වා පවත්තරාගො. භවෙසනා පන භවපත්ථනා, භවාභිරතිභවජ්ඣොසානවසෙන පවත්තරාගො. දිට්ඨිගතිකසම්මතස්සාති අඤ්ඤතිත්ථියෙහි පරිකප්පිතස්ස, සම්භාවිතස්ස ච. බ්‍රහ්මචරියස්සාති තපොපක්කමස්ස. තදෙකට්ඨන්ති තාහි රාගදිට්ඨීහි සහජෙකට්ඨං. කම්මන්ති අකුසලකම්මං. තම්පි හි කාමාදිකෙ නිබ්බත්තනාධිට්ඨානාදිවසෙන පවත්තං ‘‘එසතී’’ති වුච්චති. අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨීති නිදස්සනමත්තමෙතං. යා කාචි පන මිච්ඡාදිට්ඨි තපොපක්කමහෙතුකා බ්‍රහ්මචරියෙසනා එව.

ආකාරසණ්ඨානන්ති විසිට්ඨාකාරාවට්ඨානං කථංවිධන්ති හි කෙන පකාරෙන සණ්ඨිතං, සමවට්ඨිතන්ති අත්ථො. සද්දත්ථතො පන විදහනං විසිට්ඨාකාරෙන අවට්ඨානං විධා, විධීයති විසදිසාකාරෙන ඨපීයතීති විධා, කොට්ඨාසො. විදහනතො හීනාදිවසෙන විවිධෙනාකාරෙන දහනතො උපධාරණතො විධා, මානොව. සෙය්‍යසදිසහීනානං වසෙනාති සෙය්‍යසදිසහීනභාවානං යාථාවා’ යාථාවභූතානං වසෙන. තයො මානා වුත්තා සෙය්‍යස්සෙව උප්පජ්ජනකා. එස නයො සදිසහීනෙසුපි. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හි මානො’’තිආදි. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨෙ නවවිධෙපි මානෙ වත්ථුවිභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. රාජූනඤ්චෙව පබ්බජිතානඤ්ච උප්පජ්ජති කස්මා? තෙ විසෙසතො අත්තානං සෙය්‍යතො දහන්තීති. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘රාජා හී’’තිආදිමාහ. කො මයා සදිසො අත්ථීති කො-සද්දො පටික්ඛෙපත්ථො, අඤ්ඤො සදිසො නත්ථීති අධිප්පායො. එතෙසංයෙවාති රාජූනං, පබ්බජිතානඤ්ච. උප්පජ්ජති සෙට්ඨවත්ථුකත්තා තස්ස. ‘‘හීනොහමස්මී’’ති මානෙපි එසෙව නයො.

‘‘කො මයා සදිසො අඤ්ඤො රාජපුරිසො අත්ථී’’ති වා ‘‘මය්හං අඤ්ඤෙහි සද්ධිං කිං නානාකරණ’’න්ති වා ‘‘අමච්චො ති නාමාමෙව…පෙ… නාමාහ’’න්ති වාති සදිසස්ස සෙය්‍යමානාදීනං තිණ්ණං පවත්තිආකාරදස්සනං.

දාසාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන භතික කම්මකරාදීනං පරාධීනවුත්තිකානං ගහණං. ආදි-සද්දෙන වා ගහිතෙ එව ‘‘පුක්කුසචණ්ඩාලාදයොපී’’ති සයමෙව දස්සෙති. නනු ච මානො නාමායං සංපග්ගහරසො, සො කථං ඔමානෙ සම්භවතීති? සොපි අවකරණමුඛෙන විධානවත්ථුනා පග්ගණ්හනවසෙනෙව පවත්තතීති නායං විරොධො. තෙනෙවාහ ‘‘කිං දාසො නාම අහන්ති එතෙ මානෙ කරොතී’’ති. තථා හිස්ස යාථාවමානතා වුත්තා.

යාථාවමානා භවනිකන්ති විය, අත්තදිට්ඨි විය ච න මහාසාවජ්ජා, තස්මා තෙ න අපායගමනීයා. යථාභූතවත්ථුකතාය හි තෙ යාථාවමානා. ‘‘අරහත්තමග්ගවජ්ඣා’’ති ච තස්ස අනවසෙසප්පහායිතාය වුත්තං. දුතියතතියමග්ගෙහි ච තෙ යථාක්කමං පහීයන්ති, යෙ ඔළාරිකතරා, ඔළාරිකතමා ච. මානො හි ‘‘අහං අස්මී’’ති පවත්තියා උපරිමග්ගෙසු සම්මාදිට්ඨියා උජුවිපච්චනීකො හුත්වා පහීයති. අයාථාවමානා නාම අයථාභූතවත්ථුකතාය, තෙනෙව තෙ මහාසාවජ්ජභාවෙන පඨමමග්ගවජ්ඣා වුත්තා.

අතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධා, කාලොති ආහ ‘‘තයො අද්ධාති තයො කාලා’’ති. සුත්තන්තපරියායෙනාති භද්දෙකරත්තසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.283) ආගතනයෙන. තත්ථ හි ‘‘යො චාවුසො මනො, යෙ ච ධම්මා, උභයමෙතං පච්චුප්පන්නං, තස්මිං චෙ පච්චුප්පන්නෙ ඡන්දරාගපටිබද්ධං හොති විඤ්ඤාණං, ඡන්දරාගපටිබද්ධත්තා විඤ්ඤාණස්ස තදභිනන්දති, තදභිනන්දන්තො පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරතී’’ති (ම. නි. 3.284) අද්ධාපච්චුප්පන්නං සන්ධාය එවං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ’’තිආදි. තදන්තරන්ති තෙසං චුතිපටිසන්ධීනං වෙමජ්ඣං පච්චුප්පන්නො අද්ධා, යො පුබ්බන්තාපරන්තානං වෙමජ්ඣතාය ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තෙ කඞ්ඛති, (ධ. ස. 1123) පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණ’’න්ති (ධ. ස. 1067, 1106, 1128) එවමාදීසු ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තො’’ති ච වුච්චති. භඞ්ගො ධම්මො අතීතංසෙන සඞ්ගහිතොති ආහ ‘‘භඞ්ගතො උද්ධං අතීතො අද්ධා නාමා’’ති. තථා අනුප්පන්නො ධම්මො අනාගතංසෙන සඞ්ගහිතොති ආහ ‘‘උප්පාදතො පුබ්බෙ අනාගතො අද්ධා නාමා’’ති. ඛණත්තයෙති උප්පාදො, ඨිති, භඞ්ගොති තීසු ඛණෙසු. යදා හි ධම්මො හෙතුපච්චයස්ස සමවායෙ උප්පජ්ජති, යදා ච වෙති, ඉති ද්වීසුපි ඛණෙසු ඨිතික්ඛණෙ විය පච්චුප්පන්නොති. ධම්මානඤ්හි පාකභාවූපාධිකං පත්තබ්බං උදයො, විද්ධංසභාවූපාධිකං වයො, තදුභයවෙමජ්ඣං ඨිති. යදි එවං අද්ධා නාමායං ධම්මො එව ආපන්නොති? න ධම්මො, ධම්මස්ස පන අවත්ථාභෙදො, තඤ්ච උපාදාය ලොකෙ කාලසමඤ්ඤාති දස්සෙතුං ‘‘අතීතාදිභෙදො ච නාම අය’’න්තිආදි වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. තෙනෙව වොහාරෙනාති තං තං අවත්ථාවිසෙසං උපාදාය ධම්මො ‘‘අතීතො අනාගතො පච්චුප්පන්නො’’ති යෙන වොහාරෙන වොහරීයති, ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය හි පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි කාලො තස්සෙව ධම්මස්ස පවත්තිඅවත්ථාවිසෙසං උපාදාය තෙනෙව වොහාරෙන ‘‘අතීතො අද්ධා’’තිආදිනා වුත්තො.

අන්ත-සද්දො ලොකෙ පරියොසානෙ, කොටියං නිරුළ්හොති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අන්තොයෙව අන්තො’’ති ආහ, කොටි අන්තොති අත්ථො. පරභාගොති පාරිමන්තො. අමති ගච්ඡති භවප්පබන්ධො නිට්ඨානං එත්ථාති අන්තො, කොටි. අමනං නිට්ඨානගමනන්ති අන්තො, ඔසානං. සො පන ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති (ම. නි. 3.393; සං. නි. 2.51) වුත්තත්තා දුක්ඛණ්ණවස්ස පාරිමන්තොති ආහ ‘‘පරභාගො’’ති. අම්මති පරිභුය්‍යති හීළීයතීති අන්තො, ලාමකො. අම්මති භාගසො ඤායතීති අන්තො, අංසොති ආහ ‘‘කොට්ඨාසො අන්තො’’ති. සන්තො පරමත්ථතො විජ්ජමානො කායො ධම්මසමූහොති සක්කායො, ඛන්ධා, තෙ පන අරියසච්චභූතා ඉධාධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති. පුරිමතණ්හාති යෙසං නිබ්බත්තිකා, තන්නිබ්බත්තිතො පගෙව සිද්ධා තණ්හා. අප්පවත්තිභූතන්ති නප්පවත්තති තදුභයං එත්ථාති තෙසං අප්පවත්තිට්ඨානභූතං. යදි ‘‘සක්කායො අන්තො’’තිආදිනා අඤ්ඤමඤ්ඤං විභත්තිතාය දුක්ඛසච්චාදයො ගහිතා, අථ කස්මා මග්ගො න ගහිතොති ආහ ‘‘මග්ගො පනා’’තිආදි. තත්ථ උපායත්තාති උපායභාවතො, සම්පාපකහෙතුභාවතොති අත්ථො.

යදි පන හෙතුමන්තග්ගහණෙනෙව හෙතු ගහිතො හොති, නනු එවං සක්කායග්ගහණෙනෙව තස්ස හෙතුභූතො සක්කායසමුදයො ගහිතො හොතීති? තස්ස ගහණෙ සඞ්ඛතදුකො විය, සප්පච්චයදුකො විය ච දුකොවායං ආපජ්ජති, න තිකො. යථා පන සක්කායං ගහෙත්වා සක්කායසමුදයොපි ගහිතො, එවං සක්කායනිරොධං ගහෙත්වා සක්කායනිරොධුපායො ගය්හෙය්‍ය, එවං සති චතුක්කො අයං ආපජ්ජෙය්‍ය, න තිකො, තස්මා හෙතුමන්තග්ගහණෙන හෙතුග්ගහණං න චින්තෙතබ්බං. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො සියා – ඉධ සක්කායසක්කායසමුදයා අනාදිකාලිකා, අසති මග්ගභාවනායං පච්චයානුපරමෙන අපරියන්තා ච, නිබ්බානං පන අප්පච්චයත්තා අත්තනො නිච්චතාය එව සබ්බදාභාවීති අනාදිකාලිකො, අපරියන්තො ච. ඉති ඉමානි තීණි සච්චානි මහාථෙරො ඉමාය සභාගතාය ‘‘තයො අන්තා’’ති තිකං කත්වා දස්සෙති. අරියමග්ගො පන කදාචි කරහචි ලබ්භමානො න තථාති තස්ස අතිවිය දුල්ලභපාතුභාවතං දීපෙතුං තිකතො බහිකතොති අයමෙත්ථ අත්තනොමති.

දුක්ඛතාති දුක්ඛභාවො, දුක්ඛංයෙව වා යථා දෙවො එව දෙවතා. දුක්ඛ-සද්දො චායං අදුක්ඛසභාවෙසුපි සුඛුපෙක්ඛාසු කඤ්චි අනිට්ඨතාවිසෙසං උපාදාය පවත්තතීති තතො නිවත්තෙන්තො සභාවදුක්ඛවාචිනා එකෙන දුක්ඛ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ‘‘දුක්ඛදුක්ඛතා’’ති ආහ. භවති හි එකන්තතො තංසභාවෙපි අත්ථෙ අඤ්ඤස්ස ධම්මස්ස යෙන කෙනචි සදිසතාලෙසෙන බ්‍යභිචාරාසඞ්කාති විසෙසිතබ්බතා යථා ‘‘රූපරූපං තිලතෙල’’න්ති (විභ. අට්ඨ. පකිණ්ණකථා) ච. සඞ්ඛාරභාවෙනාති සඞ්ඛතභාවෙන. පච්චයෙහි සඞ්ඛරීයන්තීති සඞ්ඛාරා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනා. සඞ්ඛරියමානත්තා එව හි අසාරකතාය පරිදුබ්බලභාවෙන භඞ්ගභඞ්ගාභිමුඛක්ඛණෙසු විය අත්තලාභක්ඛණෙපි විබාධප්පත්තා එව හුත්වා සඞ්ඛාරා පවත්තන්තීති ආහ ‘‘සඞ්ඛතත්තා උප්පාදජරාභඞ්ගපීළිතා’’ති. තස්මාති යථාවුත්තකාරණතො. අඤ්ඤදුක්ඛසභාවවිරහතොති දුක්ඛදුක්ඛතාවිපරිණාමදුක්ඛතාසඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤස්ස දුක්ඛසභාවස්ස අභාවතො. විපරිණාමෙති පරිණාමෙ, විගමෙති අත්ථො. තෙනාහ පපඤ්චසූදනියං ‘‘විපරිණාමදුක්ඛාති නත්ථිභාවො දුක්ඛ’’න්ති. අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානඤ්හි සුඛවෙදනුපරමො දුක්ඛතො උපට්ඨාති, ස්වායමත්ථො පියවිප්පයොගෙන දීපෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සුඛස්ස හී’’තිආදි. පුබ්බෙ වුත්තනයො පදෙසනිස්සිතො වෙදනාවිසෙසමත්තවිසයත්තාති අනවසෙසතො සඞ්ඛාරදුක්ඛතං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’ති දුතියනයො වුත්තො. නනු ච ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති (ධ. ප. 278) වචනතො සුඛදුක්ඛවෙදනානම්පි සඞ්ඛාරදුක්ඛතා ආපන්නාති? සච්චමෙතං, සා පන සාමඤ්ඤජොතනාඅපවාදභූතෙන ඉතරදුක්ඛතාවචනෙන නිවත්තීයතීති නායං විරොධො. තෙනෙවාහ ‘‘ඨපෙත්වා දුක්ඛවෙදනං සුඛවෙදනඤ්චා’’ති.

මිච්ඡාසභාවොති ‘‘හිතසුඛාවහො මෙ භවිස්සතී’’ති එවං ආසීසිතොපි තථා අභාවතො, අසුභාදීසුයෙව ‘‘සුභ’’න්තිආදිවිපරීතප්පවත්තිතො ච මිච්ඡාසභාවො, මුසාසභාවොති අත්ථො. මාතුඝාතකාදීසු පවත්තමානාපි හි හිතසුඛං ඉච්ඡන්තාව පවත්තන්තීති තෙ ධම්මා ‘‘හිතසුඛාවහා මෙ භවිස්සන්තී’’ති ආසීසිතා හොන්ති. තථා අසුභාසුඛානිච්චානත්තෙසු සුභාදිවිපරියාසදළ්හතාය ආනන්තරියකම්මනියතමිච්ඡාදිට්ඨීසු පවත්ති හොතීති තෙ ධම්මා අසුභාදීසු සුභාදිවිපරීතප්පවත්තිකා හොන්ති. විපාකදානෙ සති ඛන්ධභෙදානන්තරමෙව විපාකදානතො නියතො, මිච්ඡත්තො ච සො නියතො චාති මිච්ඡත්තනියතො. අනෙකෙසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු යං තත්ථ බලවං, තං විපච්චති, න ඉතරානීති එකන්තවිපාකජනකතාය නියතතා න සක්කා වත්තුන්ති ‘‘විපාකදානෙ සතී’’ති වුත්තං. ඛන්ධභෙදානන්තරන්ති චුතිඅනන්තරන්ති අත්ථො. චුති හි මරණනිද්දෙසෙ ‘‘ඛන්ධානං භෙදො’’ති (දී. නි. 2.390; ම. නි. 1.123; 3.373; විභ. 193) වුත්තා, එතෙන වචනෙන සති ඵලදානෙ චුතිඅනන්තරො එව එතෙසං ඵලකාලො, න අඤ්ඤොති ඵලකාලනියමෙන නියතතා වුත්තා හොති, න ඵලදානනියමෙනාති නියතඵලකාලානං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං, දිට්ඨධම්මවෙදනීයානම්පි නියතතා ආපජ්ජති, තස්මා විපාකධම්මධම්මානං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අවිපච්චමානානම්පි අත්තනො සභාවෙන විපාකධම්මතා විය බලවතා ආනන්තරියෙන විපාකෙ දින්නෙ අවිපච්චමානානම්පි ආනන්තරියානං ඵලදානෙ නියතසභාවා, ආනන්තරියසභාවා ච පවත්තීති අත්තනො සභාවෙන ඵලදානනියමෙනෙව නියතතා, ආනන්තරියතා ච වෙදිතබ්බා. අවස්සඤ්ච නියතසභාවා, ආනන්තරියසභාවා ච තෙසං පවත්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං අඤ්ඤස්ස බලවතො ආනන්තරියස්ස අභාවෙ චුතිඅනන්තරං එකන්තෙන ඵලදානතො.

නනු එවං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං අඤ්ඤස්මිං විපාකදායකෙ අසති චුතිඅනන්තරමෙව එකන්තෙන ඵලදානතො ආනන්තරියසභාවා, නියතසභාවා ච පවත්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති අසමානජාතිකෙන චෙතොපණිධිවසෙන, උපඝාතකෙන ච නිවත්තෙතබ්බවිපාකත්තා අනන්තරෙකන්තඵලදායකත්තාභාවා, න පන ආනන්තරියානං පඨමජ්ඣානාදීනං දුතියජ්ඣානාදීනි විය අසමානජාතිකං ඵලනිවත්තකං අත්ථි සබ්බානන්තරියානං අවීචිඵලත්තා, න ච හෙට්ඨූපපත්තිං ඉච්ඡතො සීලවතො චෙතොපණිධි විය උපරූපපත්තිජනකකම්මබලං ආනන්තරියබලං නිවත්තෙතුං සමත්ථො චෙතොපණිධි අත්ථි අනිච්ඡන්තස්සෙව අවීචිපාතනතො, න ච ආනන්තරියුපඝාතකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි. තස්මා තෙසංයෙව අනන්තරෙකන්තවිපාකජනකසභාවා පවත්තීති. අනෙකානි ච ආනන්තරියානි කතානි එකන්තෙ විපාකෙ නියතත්තා උපරතාවිපච්චනසභාවාසඞ්කත්තා නිච්ඡිතානි සභාවතො නියතානෙව. චුතිඅනන්තරං පන ඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි, තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි අනන්තරපයොජනානි චාති සභාවතො ආනන්තරියානෙව ච හොන්ති. තෙසු පන සමානසභාවෙසු එකෙන විපාකෙ දින්නෙ ඉතරානි අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා න දුතියං තතියඤ්ච පටිසන්ධිං කරොන්ති, න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති නත්ථි තෙසං නියතානන්තරියතානිවත්තීති. න හි සමානසභාවං සමානසභාවස්ස සමත්ථතං විහනතීති. එකස්ස පන අඤ්ඤානිපි උපත්ථම්භකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බානීති. සම්මාසභාවෙති සච්චසභාවෙ. නියතො එකන්තිකො අනන්තරමෙව ඵලදානෙනාති සම්මත්තනියමතො.න නියතොති උභයථාපි න නියතො. අවසෙසානං ධම්මානන්ති කිලෙසානන්තරියකම්මනිය්‍යානිකධම්මෙහි අඤ්ඤෙසං ධම්මානං.

තමන්ධකාරොති තමො අන්ධකාරොති පදවිභාගො. අවිජ්ජා තමො නාම ආරම්මණස්ස ඡාදනට්ඨෙන. තෙනෙවාහ ‘‘තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො (ම. නි. 1.385; පාරා. 12), තමොක්ඛන්ධො පදාලිතො’’ති (සං. නි. 1.164) ච ආදි. අවිජ්ජාසීසෙන විචිකිච්ඡා වුත්තා මහතා සම්මොහෙන සබ්බකාලං අවියුජ්ජනතො. ආගම්මාති පත්වා. කඞ්ඛතීති ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) කඞ්ඛං උප්පාදෙති සංසයං ආපජ්ජති. අධිමුච්චිතුං න සක්කොතීති පසාදාධිමොක්ඛවසෙන අධිමුච්චිතුං න සක්කොති. තෙනාහ ‘‘න සම්පසීදතී’’ති. යාවත්තකඤ්හි යස්මිං වත්ථුස්මිං විචිකිච්ඡා න විගච්ඡති, තාව තත්ථ සද්ධාධිමොක්ඛො අනවසරොව. න කෙවලං සද්ධාධිමොක්ඛො, නිච්ඡයාධිමොක්ඛොපි තත්ථ න පතිට්ඨහති එව.

න රක්ඛිතබ්බානීති ‘‘ඉමානි මයා රක්ඛිතබ්බානී’’ති එවං කත්ථචි රක්ඛාකිච්චං නත්ථි පරතො රක්ඛිතබ්බස්සෙව අභාවතො. සතියා එව රක්ඛිතානීති මුට්ඨස්සච්චස්ස බොධිමූලෙ එව සවාසනං සමුච්ඡින්නත්තා සතියා රක්ඛිතබ්බානි නාම සබ්බදාපි රක්ඛිතානි එව. නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිතන්ති තථාගතස්ස කායදුච්චරිතං නාම නත්ථෙව, යතො සුපරිසුද්ධො කායසමාචාරො භගවතො. නො අපරිසුද්ධා, පරිසුද්ධා එව අපරිසුද්ධිහෙතූනං කිලෙසානං පහීනත්තා. තථාපි විනයෙ අපකතඤ්ඤුතාවසෙන සියා තෙසං අපාරිසුද්ධිලෙසො, න භගවතොති දස්සෙතුං ‘‘න පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ විහාරකාරං ආපත්තින්ති එකවචනවසෙන ‘‘ආපත්තියො’’ති එත්ථ ආපත්ති-සද්දං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. අභිධෙය්‍යානුරූපඤ්හි ලිඞ්ගවචනානි හොන්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘මනොද්වාරෙ’’ති ඉදං තස්සා ආපත්තියා අකිරියසමුට්ඨානතාය වුත්තං. න හි මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තා ආපත්ති අත්ථීති. සඋපාරම්භවසෙනාති සවත්තබ්බතාවසෙන, න පන දුච්චරිතලක්ඛණාපත්තිවසෙන, යතො නං භගවා පටික්ඛිපති. යථා ආයස්මතො මහාකප්පිනස්සාපි ‘‘ගච්ඡෙය්‍යං වාහං උපොසථං, න වා ගච්ඡෙය්‍යං. ගච්ඡෙය්‍යං වාහං සඞ්ඝකම්මං, න වා ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 137) පරිවිතක්කිතං. මනොදුච්චරිතන්ති මනොද්වාරිකං අප්පසත්ථං චරිතං. සත්ථාරා අප්පසත්ථතාය හි තං දුච්චරිතං නාම ජාතං, න සභාවතො.

යස්මා මහාකාරුණිකො භගවා සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතසුඛාය එව පටිපජ්ජමානො අච්චන්තවිවෙකජ්ඣාසයතාය තබ්බිධුරං ධම්මසෙනාපතිනො චිත්තුප්පාදං පටික්ඛිපන්තො ‘‘න ඛො තෙ…පෙ… උප්පාදෙතබ්බ’’න්ති අවොච, තස්මා සො ථෙරස්ස චිත්තුප්පාදො භගවතො න පාසංසොති කත්වා මනොදුච්චරිතං නාම ජාතො, තස්ස ච පටික්ඛෙපො උපාරම්භොති ආහ ‘‘තස්මිං මනොදුච්චරිතෙ උපාරම්භං ආරොපෙන්තො’’ති. භගවතො පන එත්තකම්පි නත්ථි, යතො පවාරණාසුත්තෙ ‘‘හන්ද දානි, භික්ඛවෙ, පවාරෙමි වො, න ච මෙ කිඤ්චි ගරහථ කායිකං වා වාචසිකං වා’’ති (සං. නි. 1.215) වුත්තො භික්ඛුසඞ්ඝො ‘‘න ඛො මයං භන්තෙ භගවතො කිඤ්චි ගරහාම කායිකං වා වාචසිකං වා’’ති සත්ථු පරිසුද්ධකායසමාචාරාදිකං සිරසා සම්පටිච්ඡි. අයඤ්හි ලොකනාථස්ස දුච්චරිතාභාවො බොධිසත්තභූමියම්පි චරියාචිරානුගතො අහොසි, පගෙව බුද්ධභූමියන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අනච්ඡරියඤ්චෙත’’න්තිආදිමාහ.

බුද්ධානංයෙව ධම්මා ගුණා, න අඤ්ඤෙසන්ති බුද්ධධම්මා. තථා හි තෙ බුද්ධානං ආවෙණිකධම්මාති වුච්චන්ති. තත්ථ ‘‘නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිත’’න්තිආදිනා කායවචීමනොදුච්චරිතාභාවවචනං යථාධිකාරං කායකම්මාදීනං ඤාණානුපරිවත්තිතාය ලද්ධගුණකිත්තනං, න ආවෙණිකධම්මන්තරදස්සනං. සබ්බස්මිඤ්හි කායකම්මාදිකෙ ඤාණානුපරිවත්තිනි කුතො කායදුච්චරිතාදීනං සම්භවො. ‘‘බුද්ධස්ස අප්පටිහතඤාණ’’න්තිආදිනා වුත්තානි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො විසුංයෙව තීණි ඤාණානි චතුයොනිපඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණානි වියා’’ති වදන්ති. එකංයෙව හුත්වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං නාම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව. නත්ථි ඡන්දස්ස හානීති සත්තෙසු හිතඡන්දස්ස හානි නත්ථි. නත්ථි වීරියස්ස හානීති ඛෙමපවිවෙකවිතක්කානුගතස්ස වීරියස්ස හානි නත්ථි. ‘‘නත්ථි දවාති ඛිඩ්ඩාධිප්පායෙන කිරියා නත්ථි. නත්ථි රවාති සහසා කිරියා නත්ථී’’ති වදන්ති, සහසා පන කිරියා දවා ‘‘අඤ්ඤං කරිස්සාමී’’ති අඤ්ඤකරණං රවා. ඛලිතන්ති විරජ්ඣනං ඤාණෙන අප්ඵුටං. සහසාති වෙගායිතත්තං තුරිතකිරියා. අබ්‍යාවටො මනොති නිරත්ථකො චිත්තසමුදාචාරො. අකුසලචිත්තන්ති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛමාහ, අයඤ්ච දීඝභාණකානං පාඨො ආකුලො විය. අයං පන පාඨො අනාකුලො –

අතීතංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතඤාණං, අනාගතංසෙ, පච්චුප්පන්නංසෙ. ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ති, සබ්බං වචීකම්මං, සබ්බං මනොකම්මං. ඉමෙහි ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි ඡන්දස්ස හානි, නත්ථි ධම්මදෙසනාය, නත්ථි වීරියස්ස, නත්ථි සමාධිස්ස, නත්ථි පඤ්ඤාය, නත්ථි විමුත්තියා. ඉමෙහි ද්වාදසහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො නත්ථි දවා, නත්ථි රවා, නත්ථි අප්ඵුටං, නත්ථි වෙගායිතත්තං, නත්ථි අබ්‍යාවටමනො, නත්ථි අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති.

තත්ථ අප්පටිසඞ්ඛානුපෙක්ඛාති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා. සෙසං වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච තථාගතස්ස ආජීවපාරිසුද්ධිං කායවචීමනොසමාචාරපාරිසුද්ධියාව සඞ්ගහෙත්වා සමාචාරත්තයවසෙන මහාථෙරෙන තිකො දෙසිතො.

කිඤ්චනාති කිඤ්චික්ඛා. ඉමෙ පන රාගාදයො පලිබුන්ධනට්ඨෙන කිඤ්චනා වියාති කිඤ්චනා. තෙනාහ ‘‘කිඤ්චනාති පලිබොධා’’ති.

අනුදහනට්ඨෙනාති අනු අනු දහනට්ඨෙන. රාගාදයො අරූපධම්මා ඉත්තරක්ඛණා කථං අනුදහන්තීති ආසඞ්කං නිවත්තෙතුං ‘‘තත්ථ වත්ථූනී’’ති වුත්තං, දට්ඨබ්බානීති වචනසෙසො. තත්ථාති තස්මිං රාගාදීනං අනුදහනට්ඨෙ. වත්ථූනීති සාසනෙ, ලොකෙ ච පාකටත්තා පච්චක්ඛභූතානි කාරණානි. රාගො උප්පන්නො තිඛිණකරො හුත්වා. තස්මා තංසමුට්ඨානා තෙජොධාතු අතිවිය තිඛිණභාවෙන සද්ධිං අත්තනා සහජාතධම්මෙහි හදයප්පදෙසං ඣාපෙසි යථා තං බාහිරා තෙජොධාතු සනිස්සයං. තෙන සා භික්ඛුනී සුපතො විය බ්‍යාධි ඣායිත්වා මතා. තෙනාහ ‘‘තෙනෙව ඣායිත්වා කාලමකාසී’’ති. දොසස්ස නිස්සයානං දහනතා පාකටා එවාති ඉතරං දස්සෙතුං ‘‘මොහවසෙන හී’’තිආදි වුත්තං. අතිවත්තිත්වාති අතික්කමිත්වා.

කාමං ආහුනෙය්‍යග්ගිආදයො තයො අග්ගී බ්‍රාහ්මණෙහි ඉච්ඡිතා සන්ති, තෙ පන තෙහි ඉච්ඡිතමත්තා, න සත්තානං තාදිසා අත්ථසාධකා. යෙ පන සත්තානං අත්ථසාධකා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘ආහුනං වුච්චතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආදරෙන හුනනං පූජනං ආහුනන්ති සක්කාරො ‘‘ආහුන’’න්ති වුච්චති, තං ආහුනං අරහන්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘ආහුනෙය්‍යාති භික්ඛවෙ මාතාපිතූනමෙතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 106). යදග්ගෙන ච තෙ පුත්තානං බහුකාරතාය ආහුනෙය්‍යාති තෙසු සම්මාපටිපත්ති නෙසං හිතසුඛාවහා, තදග්ගෙන තෙසු මිච්ඡාපටිපත්ති අහිතදුක්ඛාවහාති ආහ ‘‘තෙසු…පෙ… නිබ්බත්තන්තී’’ති. ස්වායමත්ථොති යො මාතාපිතූනං අත්තනො උපරි විප්පටිපන්නානං පුත්තානං අනුදහනස්ස පච්චයභාවෙන අනුදහනට්ඨො, සො අයමත්ථො. මිත්තවින්දකවත්ථුනාති මිත්තවින්දකස්ස නාම මාතරි විප්පටිපන්නස්ස පුරිසස්ස තාය එව විප්පටිපත්තියා චිරතරං කාලං ආපායිකදුක්ඛානුභවනදීපනෙන වත්ථුනා වෙදිතබ්බො.

ඉදානි තමත්ථං කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ පවත්තං විභාවෙතුං ‘‘මිත්තවින්දකො හී’’තිආදි වුත්තං. ධනලොභෙන, න ධම්මච්ඡන්දෙනාති අධිප්පායො. අකුතොභයං කෙනචි අනුට්ඨාපනීයතාය. නිවාරෙසි සමුද්දපයාතා නාම බහ්වන්තරායාති අධිප්පායෙන. අන්තරං කත්වාති අතික්කමනවසෙන ද්වින්නං පාදානං අන්තරෙ කත්වා.

නාවා අට්ඨාසි තස්ස පාපකම්මබලෙන වාතස්ස අවායනතො. එකදිවසං රක්ඛිතඋපොසථකම්මානුභාවෙන සම්පත්තිං අනුභවන්තො. යථා පුරිමාහි පරතො මා අගමාසීති වුත්තො, එවං අපරාපරාහිපීති ආහ ‘‘තාහි ‘පරතො පරතො මා අගමාසී’ති වුච්චමානො’’ති. ඛුරචක්කධරන්ති ඛුරධාරූපමචක්කධරං එකං පුරිසං. උපට්ඨාසි පාපකම්මස්ස බලෙන.

චතුබ්භීති චතූහි අච්ඡරාසදිසීහි විමානපෙතීහි, සම්පත්තිං අනුභවිත්වාති වචනසෙසො. අට්ඨජ්ඣගමාති රූපාදිකාමගුණෙහි තතො විසිට්ඨතරා අට්ඨ විමානපෙතියො අධිගච්ඡි. අත්‍රිච්ඡන්ති අත්‍රිච්ඡාසඞ්ඛාතෙන අතිලොභෙන සමන්නාගතත්තා අත්‍ර අත්‍ර කාමගුණෙ ඉච්ඡන්තො. චක්කන්ති ඛුරචක්කං. ආසදොති අනත්ථාවහභාවෙන ආසාදෙති.

සොති ගෙහසාමිකො භත්තා. පුරිමනයෙනෙවාති අනුදහනස්ස පච්චයතාය.

අතිචාරිනීති සාමිකං අතික්කමිත්වා චාරිනී මිච්ඡාචාරිනී. රත්තිං දුක්ඛන්ති අත්තනො පාපකම්මානුභාවසමුපට්ඨිතෙන සුනඛෙන ඛාදිතබ්බතාදුක්ඛං. වඤ්චෙත්වාති තං අජානාපෙත්වාව කාරණට්ඨානගමනං සන්ධාය වුත්තං. පටපටන්තීති පටපටා කත්වා. අනුරවදස්සනඤ්හෙතං. මුට්ඨියොගො කිරායං තස්ස සුනඛන්තරධානස්ස, යදිදං ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසනං. තෙන වුත්තං ‘‘සො තථා අකාසි.සුනඛා අන්තරධායිංසූ’’ති.

දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා දිය්‍යමානා දක්ඛන්ති එතෙහි හිතසුඛානීති. තං දක්ඛිණං අරහතීති දක්ඛිණෙය්‍යො, භික්ඛුසඞ්ඝො. රෙවතීවත්ථු විමානවත්ථුපෙතවත්ථූසු (වි. ව. 861 ආදයො) තෙසං අට්ඨකථායඤ්ච (වි. ව. 977-980; පෙ. ව. අට්ඨ. 714-736) ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං.

‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’ති එත්ථ නනු සඞ්ගහො එකවිධොව, සො කස්මා ‘‘චතුබ්බිධො’’ති වුත්තොති? ‘‘සඞ්ගහො’’ති අත්ථං අවත්වා අනිද්ධාරිතත්ථස්ස සද්දස්සෙව වුත්තත්තා. ‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. රූපකණ්ඩ-තිකෙ) පදෙසු සඞ්ගහ-සද්දො තාව අත්තනො අත්ථවසෙන චතුබ්බිධොති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අත්ථොපි වා අනිද්ධාරිතවිසෙසො සාමඤ්ඤෙන ගහෙතබ්බතං පත්තො ‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’තිආදීසු (ධ. ස. රූපකණ්ඩ-තිකෙ) ‘‘සඞ්ගහො’’ති වුත්තොති න කොචි දොසො. නිද්ධාරිතෙ හි විසෙසෙ තස්ස එකවිධතා සියා, න තතො පුබ්බෙති. ‘‘ජාතිසඞ්ගහො’’ති වුත්තෙපි ජාති-සද්දස්ස සාපෙක්ඛසද්දත්තා අත්තනො ජාතියා සඞ්ගහොති අයමත්ථො විඤ්ඤායතෙව සම්බන්ධාරහස්ස අඤ්ඤස්ස අවුත්තත්තා යථා ‘‘මාතාපිතු උපට්ඨාන’’න්ති (ඛු. පා. 5.6; සු. නි. 265). අට්ඨකථායං පන යථාධිප්පෙතමත්ථං අපරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘ජාතිසඞ්ගහො’’ ඉච්චෙව වුත්තං. සමානජාතිකානං සඞ්ගහො, සමානජාතියා වා සඞ්ගහො සජාතිසඞ්ගහො. සඤ්ජායති එත්ථාති සඤ්ජාති, සඤ්ජාතියා සඞ්ගහො සඤ්ජාතිසඞ්ගහො, සඤ්ජාතිදෙසෙන සඞ්ගහොති අත්ථො. කිරියාය එවරූපාය සඞ්ගහො කිරියාසඞ්ගහො. රූපක්ඛන්ධගණනන්ති ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ති ගණනං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති රුප්පනසභාවත්තා. තීහි කොට්ඨාසෙහි රූපගණනාති වක්ඛමානෙහි තීහි භාගෙහි රූපස්ස සඞ්ගහො, ගණෙතබ්බතාති අත්ථො.

රූපායතනං නිපස්සති පච්චක්ඛතො විජානාතීති නිදස්සනං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, නිදස්සතීති වා නිදස්සනං, දට්ඨබ්බභාවො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ගොචරභාවො, තස්ස ච රූපායතනතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි රූපායතනං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා ‘‘සහ නිදස්සනෙනාති සනිදස්සන’’න්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ධම්මසභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො සභාවො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොතීති. චක්ඛුපටිහනනසමත්ථතොති චක්ඛුනො ඝට්ටනසමත්ථතාය. ඝට්ටනං විය ච ඝට්ටනං දට්ඨබ්බං. දුතියෙන අත්ථවිකප්පෙන දට්ඨබ්බභාවසඞ්ඛාතං නාස්ස නිදස්සනන්ති අනිදස්සනන්ති යොජනා. එත්ථ ච දසන්නං ආයතනානං යථාරහං සයං, නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං, අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං පටිහනනං, යෙන බ්‍යාපාරාදිවිකාරපච්චයන්තරසන්නිධානෙ චක්ඛාදීනං විසයෙසු විකාරුප්පත්ති. තත්ථ බ්‍යාපාරො චක්ඛාදීනං සවිසයෙසු ආවිච්ඡන්නං, රූපාදීනං ඉට්ඨානිට්ඨතා, තත්ථ ච චිත්තස්ස ආභුජනන්ති ඉමෙ ආදිසද්දසඞ්ගහිතා. තෙහි විකාරප්පත්තියා පච්චයන්තරබ්‍යාපාරතො අඤ්ඤන්ති කත්වා අනුග්ගහූපඝාතො විකාරො. උපනිස්සයො පන අප්පධානස්ස පච්චයො ඉධ ගහිතො. කාරණකාරණම්පි කාරණමෙවාති ගය්හමානෙ සියා තස්සාපි සඞ්ගහොති. වුත්තප්පකාරන්ති ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාත’’න්ති වුත්තප්පකාරං. නාස්ස පටිඝොති එත්ථාපි ‘‘වුත්තප්පකාර’’න්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. අවසෙසං සොළසවිධං සුඛුමරූපං.

සඞ්ඛරොන්තීති සම්පිණ්ඩෙන්ති. චෙතනා හි ආයූහනරසතාය යථා සම්පයුත්තධම්මෙ යථාසකං කිච්චෙසු සංවිදහන්තී විය අභිසන්දහන්තී වත්තමානා තෙනෙව කිච්චවිසෙසෙන තෙ සම්පිණ්ඩෙන්තී විය හොති, එවං අත්තනො විපාකධම්මෙපි පච්චයසමවායෙ සඞ්ඛරොන්තී සම්පිණ්ඩෙන්තී විය හොති. තෙනාහ ‘‘සහජාත…පෙ… රාසී කරොන්තී’’ති. අභිසඞ්ඛරොතීති අභිවිසිට්ඨං කත්වා සඞ්ඛරොති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො හි අත්තනො ඵලං ඉතරස්ස ඵලතො අතිවිය විසිට්ඨං භින්නං කත්වා සඞ්ඛරොති පච්චයතො, සභාවතො, පවත්තිආකාරතො ච සයං ඉතරෙහි විසිට්ඨසභාවත්තා. එස නයො ඉතරෙහිපි. පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනතො, අත්තනො සන්තානස්ස පුනනතො ච පුඤ්ඤො.

මහාචිත්තචෙතනානන්ති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුනිප්ඵාදනාදිමහානුභාවතාය මහාචිත්තෙසු පවත්තචෙතනානං. අට්ඨෙව චෙතනා හොන්ති, යා කාමාවචරා කුසලා. ‘‘තෙරසපී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු ‘‘නවා’’ති වත්තබ්බං. න හි භාවනා ඤාණරහිතා යුත්තාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. කසිණපරිකම්මං කරොන්තස්සාති කසිණෙසු ඣානපරිකම්මං කරොන්තස්ස. ‘‘පථවී පථවී’’තිආදි භාවනා හි කසිණපරිකම්මං. තස්ස හි පරිකම්මස්ස සුපගුණභාවතො අනුයුත්තස්ස තත්ථ ආදරාකරණෙන සියා ඤාණරහිතචිත්තං. ඣානපච්චවෙක්ඛණායපි එසෙව නයො. කෙචි මණ්ඩලකරණම්පි භාවනං භජාපෙන්ති.

දානවසෙන පවත්තචිත්තචෙතසිකධම්මා දානං, තත්ථ බ්‍යාපාරභූතා ආයූහනචෙතනා දානං ආරබ්භ, දානඤ්ච අධිකිච්ච උප්පජ්ජතීති වුත්තා. එවං ඉතරෙසුපි. අයං සඞ්ඛෙපදෙසනාති අයං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙ සඞ්ඛෙපතො අත්ථදෙසනා, අත්ථවණ්ණනාති අත්ථො.

සොමනස්සචිත්තෙනාති අනුමොදනාපවත්තිදස්සනමත්තමෙතං දට්ඨබ්බං. උපෙක්ඛාසහගතෙනාපි හි අනුස්සරති එවාති. කාමං නිච්චසීලං, උපොසථසීලං, නියමසීලම්පි සීලමෙව, පරිපුණ්ණං පන සබ්බඞ්ගසම්පන්නං සීලං දස්සෙතුං ‘‘සීලපූරණත්ථායා’’තිආදි වුත්තං. නයදස්සනං වා එතං, තස්මා ‘‘නිච්චසීලං, උපොසථසීලං, නියමසීලං සමාදියිස්සාමී’’ති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස, සමාදියිත්වා සමාදින්නසීලෙ ච තස්මිං, ‘‘සාධු සුට්ඨූ’’ති ආවජ්ජන්තස්ස, තං සීලං සොධෙන්තස්ස ච පවත්තා චෙතනා සීලමයාති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

පුබ්බෙ සමථවසෙන භාවනානයො ගහිතොති ඉදානි සම්මසනනයෙන තං දස්සෙතුං ‘‘පටිසම්භිදායං වුත්තෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනිච්චතොති අනිච්චභාවතො. දුක්ඛතො, අනත්තතොති එත්ථාපි එසෙව නයො.

තත්ථ යෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා නාමරූපභාවෙන පරිග්ගහිතා, තෙ යස්මා ද්වාරාරම්මණෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තධම්මවසෙන විභාගං ලභන්ති, තස්මා ද්වාරඡක්කාදිවසෙන ඡ ඡක්කා ගහිතා. යස්මා පන ලක්ඛණෙසු අනත්තලක්ඛණං දුබ්බිභාවං, තස්මා තස්ස විභාවනාය ඡ ධාතුයො ගහිතා. තතො යෙසු කසිණෙසු ඉතො බාහිරකානං අත්තාභිනිවෙසො, තානි ඉමෙසං ඣානානං ආරම්මණභාවෙන උපට්ඨානාකාරමත්තානි, ඉමානි පන තානි ඣානානීති දස්සනත්ථං දස කසිණානි ගහිතානි. තතො දුක්ඛානුපස්සනාය පරිවාරභාවෙන පටික්කූලාකාරවසෙන ද්වත්තිංස කොට්ඨාසා ගහිතා. පුබ්බෙ ඛන්ධවසෙන සඞ්ඛෙපතො ඉමෙ ධම්මා ගහිතා, ඉදානි නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරනයෙන ච මනසි කාතබ්බාති දස්සනත්ථං ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො ච ගහිතා. තෙසු ඉමෙ ධම්මා සතිපි සුඤ්ඤානිරීහඅබ්‍යාපාරභාවෙ ධම්මසභාවතො ආධිපච්චභාවෙන පවත්තන්තීති අනත්තභාවවිභාවනත්ථං ඉන්ද්‍රියානි ගහිතානි. එවං අනෙකභෙදභින්නාපි ඉමෙ ධම්මා භූමිත්තයපරියාපන්නතාය තිවිධාව හොන්තීති දස්සනත්ථං තිස්සො ධාතුයො ගහිතා. එත්තාවතා නිමිත්තං දස්සෙත්වා පවත්තං දස්සෙතුං කාමභවාදයො නව භවා ගහිතා. එත්තකෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යවිසෙසෙ පවත්තමනසිකාරකොසල්ලෙන සණ්හසුඛුමෙසු නිබ්බත්තිතමහග්ගතධම්මෙසු මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බොති දස්සනත්ථං ඣානඅප්පමඤ්ඤාරූපානි ගහිතානි. තත්ථ ඣානානි නාම වුත්තාවසෙසාරම්මණානි රූපාවචරජ්ඣානානි. පුන පච්චයපච්චයුප්පන්නවිභාගතො ඉමෙ ධම්මා විභජ්ජ මනසිකාතබ්බාති දස්සනත්ථං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානි ගහිතානි. පච්චයාකාරමනසිකාරො හි සුඛෙන, සුට්ඨුතරඤ්ච ලක්ඛණත්තයං විභාවෙති, තස්මා සො පච්ඡතො ගහිතො. එවං එතෙ සම්මසනීයභාවෙන ගහිතා ඛන්ධාදිවසෙන කොට්ඨාසතො පඤ්චවීසතිවිධා, පභෙදතො පන අතීතාදිභෙදං අනාමසිත්වා ගය්හමානා ද්වීහි ඌනානි ද්වෙසතානි හොන්ති. ඉදං තාවෙත්ථ පාළිවවත්ථානං, අත්ථවිචාරං පන ඉච්ඡන්තෙහි පරමත්ථමඤ්ජූසායං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

න පුඤ්ඤොති අපුඤ්ඤො. තස්ස පුඤ්ඤ-සද්දෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සන්තානස්ස ඉඤ්ජනහෙතූනං නීවරණාදීනං සුවික්ඛම්භනතො රූපතණ්හාසඞ්ඛාතස්ස ඉඤ්ජිතස්ස අභාවතො අනිඤ්ජං, අනිඤ්ජමෙව ‘‘ආනෙඤ්ජ’’න්ති වුත්තං. තථා හි රූපාරම්මණං රූපනිමිත්තාරම්මණං සබ්බම්පි චතුත්ථජ්ඣානං නිප්පරියායෙන ‘‘ආනෙඤ්ජ’’න්ති වුච්චති.

චත්තාරො මග්ගට්ඨා, හෙට්ඨිමා තයො ඵලට්ඨාති එවං සත්තවිධො. තිස්සො සික්ඛාති අධිසීලාදිකා තිස්සො සික්ඛා. තාසු ජාතොති වා සෙක්ඛො, අරියපුග්ගලො හි අරියාය ජාතියා ජායමානො සික්ඛාසු ජායති, න යොනියං. සික්ඛනසීලොති වා සෙක්ඛො. පුග්ගලාධිට්ඨානාය වා කථාය සෙක්ඛස්ස අයන්ති අඤ්ඤාසාධාරණමග්ගඵලත්තයධම්මා සෙක්ඛපරියායෙන වුත්තා. අසෙක්ඛොති ච යත්ථ සෙක්ඛභාවාසඞ්කා අත්ථි, තත්ථායං පටිසෙධොති ලොකියනිබ්බානෙසු අසෙක්ඛභාවනාපත්ති දට්ඨබ්බා. සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා හි සික්ඛා අත්තනො පටිපක්ඛකිලෙසෙහිවිප්පමුත්තා පරිසුද්ධා උපක්කිලෙසානං ආරම්මණභාවම්පි අනුපගමනතො එතා ‘‘සික්ඛා’’ති වත්තුං යුත්තා අට්ඨසුපි මග්ගඵලෙසු විජ්ජන්ති, තස්මා චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයසමඞ්ගිනො විය අරහත්තඵලසමඞ්ගීපි තාසු සික්ඛාසු ජාතොති ච තංසමඞ්ගිනො අරහතො ඉතරෙසං විය සෙක්ඛත්තෙ සති සෙක්ඛස්ස අයන්ති ච සික්ඛා සීලං එතස්සාති ච ‘‘සෙක්ඛො’’ති වත්තබ්බො සියාති තන්නිවත්තනත්ථං අසෙක්ඛොති යථාවුත්තසෙක්ඛභාවපටිසෙධො කතො. අරහත්තඵලෙ හි පවත්තමානා සික්ඛා පරිනිට්ඨිතසික්ඛාකිච්චත්තා න සික්ඛාකිච්චං කරොන්ති, කෙවලං සික්ඛාඵලභාවෙනෙව පවත්තන්ති, තස්මා න තා සික්ඛාවචනං අරහන්ති, නාපි තංසමඞ්ගී සෙක්ඛවචනං, න ච ‘‘සික්ඛනසීලො, සික්ඛාසු ජාතො’’ති ච වත්තබ්බතං අරහති. හෙට්ඨිමඵලෙසු පන සික්ඛා සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං උපනිස්සයභාවතො සික්ඛාකිච්චං කරොන්තීති සික්ඛාවචනං අරහන්ති, තංසමඞ්ගිනො ච සෙක්ඛවචනං, ‘‘සික්ඛනසීලා, සික්ඛාසු ජාතා’’ති ච වත්තබ්බතං අරහන්ති.

‘‘සික්ඛතීති සෙක්ඛො’’ති ච අපරියොසිතසික්ඛො දස්සිතොති. අනන්තරමෙව ‘‘ඛීණාසවො’’ති ආදිං වත්වා ‘‘න සික්ඛතීති අසෙක්ඛො’’ති වුත්තත්තා පරියොසිතසික්ඛො දස්සිතො, න සික්ඛාරහිතො තස්ස තතියපුග්ගලභාවෙන ගහිතත්තා. වුද්ධිප්පත්තසික්ඛො වා අසෙක්ඛොති එතස්මිං අත්ථෙ සෙක්ඛධම්මෙසු එව ඨිතස්ස කස්සචි අරියස්ස අසෙක්ඛභාවාපත්තීති අරහත්තමග්ගධම්මා වුද්ධිප්පත්තා, යථාවුත්තෙහි ච අත්ථෙහි සෙක්ඛොති කත්වා තංසමඞ්ගිනො අග්ගමග්ගට්ඨස්ස අසෙක්ඛභාවො ආපන්නොති? න තංසදිසෙසු තබ්බොහාරතො. අරහත්තමග්ගතො හි නින්නානාකරණං අරහත්තඵලං ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණං, විපාකභාවඤ්ච, තස්මා තෙ එව සෙක්ඛධම්මා ‘‘අග්ගඵලධම්මභාවං ආපන්නා’’ති සක්කා වත්තුං, කුසලසුඛතො ච විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරන්ති, වුද්ධිප්පත්තා ච තෙ ධම්මා හොන්තීති තංසමඞ්ගී ‘‘අසෙක්ඛො’’ති වුච්චතීති.

ජාතිමහල්ලකොති ජාතියා වුඩ්ඪතරො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. සො හි රත්තඤ්ඤුතාය යෙභුය්‍යෙන ජාතිධම්මකුලධම්මපදෙසු ථාවරියප්පත්තියා ජාතිථෙරො නාම. ථෙරකරණා ධම්මාති සාසනෙ ථිරභාවකරා ගුණා පටිපක්ඛනිම්මදනකා. ථෙරොති වක්ඛමානෙසු ධම්මෙසු ථිරභාවප්පත්තො. සීලවාති පාසංසෙන සාතිසයෙන සීලෙන සමන්නාගතො, සීලසම්පන්නොති අත්ථො, එතෙන දුස්සීල්‍යසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස අභාවමාහ. සුත්තගෙය්‍යාදි බහු සුතං එතෙනාති බහුස්සුතො, එතෙනාස්ස සුතවිරහසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස අභාවං, පටිසඞ්ඛානබලෙන ච පතිට්ඨිතභාවං වදති. ‘‘චතුන්නං ඣානානං ලාභී’’ති ඉමිනා නීවරණාදිසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස අභාවං, භාවනාබලෙන ච පතිට්ඨිතභාවං කථෙති. ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදිනා අවිජ්ජාසඞ්ඛාතස්ස බාල්‍යස්ස සබ්බසො අභාවං, ඛීණාසවත්ථෙරභාවෙන පතිට්ඨිතභාවඤ්චස්ස දස්සෙති. න චෙත්ථ සමුදායෙ වාක්‍යපරිසමාපනං, අථ ඛො පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එවං වුත්තෙසු ධම්මෙසූ’’තිආදිමාහ. ථෙරනාමකො වා ‘‘ථෙරො’’ති එවං නාමකො වා.

අනුග්ගහවසෙන, පූජාවසෙන වා අත්තනො සන්තකං පරස්ස දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. දානමෙව දානමයං. පදපූරණමත්තං මය-සද්දො. පුඤ්ඤඤ්ච තං යථාවුත්තෙනත්ථෙන කිරියා ච කම්මභාවතොති පුඤ්ඤකිරියා. පරෙසං පියමනාපතාසෙවනීයතාදීනං ආනිසංසානං. පුබ්බෙ…පෙ… වසෙනෙවාති සඞ්ඛාරත්තිකෙ (දී. නි. 3.305; දී. නි. අට්ඨ. 3.305) වුත්තදානමයසීලමයභාවනාමයචෙතනාවසෙනෙව. ඉමානි වෙදිතබ්බානීති සම්බන්ධො. එත්ථාති එතෙසු පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු. කායෙන කරොන්තස්සාති අත්තනො කායෙන පරිච්චාගපයොගං පවත්තෙන්තස්ස. තදත්ථන්ති දානත්ථං. ‘‘ඉමං දෙය්‍යධම්මං දෙහී’’ති වාචං නිච්ඡාරෙන්තස්ස. දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා වාති යථා කෙවලං ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති දානකාලෙ තං දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති, එවං ‘‘ඉමං දානමයං සම්මාසම්බොධියා පච්චයො හොතූ’’ති දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා දානකාලෙපි දානසීසෙනෙව පවත්තිතත්තා. වත්තසීසෙ ඨත්වාති ‘‘එතං දානං නාම මය්හං කුලවංසො කුලතන්ති කුලපවෙණී කුලචාරිත්ත’’න්ති චාරිත්තසීලෙ ඨත්වා දදතො චාරිත්තසීලමයං. යථා දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගවසෙන පවත්තමානාපි දානචෙතනා වත්තසීසෙ ඨත්වා දදතො සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස, අපරභාගචෙතනාය ච තථා පවත්තත්තා, එවං දෙය්‍යධම්මෙ ඛයතො, වයතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා දදතො භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති පුබ්බභාගචෙතනාය, දෙය්‍යධම්මෙ අපරභාගචෙතනාය ච තථා පවත්තත්තා.

අපචීතිචෙතනා අපචිතිසහගතං අපචීයති එතායාති යථා නන්දීරාගො එව නන්දීරාගසහගතා, යථාවුත්තාය වා අපචිතියා සහගතං සහපවත්තන්ති අපචිතිසහගතං. අපචායනවසෙන පවත්තං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. වයසා ගුණෙහි ච වුඩ්ඪතරානං වත්තපටිපත්තීසු බ්‍යාවටො හොති යාය චෙතනාය, සා වෙය්‍යාවච්චං, වෙය්‍යාවච්චමෙව වෙය්‍යාවච්චසහගතං. වෙය්‍යාවච්චසඞ්ඛාතාය වා වත්තපටිපත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනෙව සහගතං පවත්තන්ති වෙය්‍යාවච්චසහගතං, තථාපවත්තං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. අත්තනො සන්තානෙ පත්තං පුඤ්ඤං අනුප්පදීයති එතෙනාති පත්තානුප්පදානං. තථා පරෙන අනුප්පදින්නතාය පත්තං අබ්භනුමොදති එතෙනාති පත්තබ්භනුමොදනං. අනනුප්පදින්නං පන කෙවලං අබ්භනුමොදීයති එතෙනාති අබ්භනුමොදනං. ධම්මං දෙසෙති එතායාති දෙසනා, දෙසනාව දෙසනාමයං. සුණාති එතෙනාති සවනං, සවනමෙව සවනමයං. දිට්ඨියා ඤාණස්ස උජුගමනං දිට්ඨිජුගතං. සබ්බත්ථ ‘‘පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’ති පදං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකලිඞ්ගතා.

පූජාවසෙන සාමීචිකිරියා අපචායනං අපචිති. වයසා ගුණෙහි ච ජෙට්ඨානං ගිලානානඤ්ච තංතංකිච්චකරණං වෙය්‍යාවච්චං. අයමෙතෙසං විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. චත්තාරො පච්චයෙ දත්වා සබ්බසත්තානන්ති ච එකදෙසතො උක්කට්ඨනිද්දෙසො, යං කිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං දත්වා, පුඤ්ඤං වා කත්වා ‘‘කතිපයානං, එකස්සෙව වා පත්ති හොතූ’’ති පරිණාමනම්පි පත්තානුප්පදානමෙව. තං න මහප්ඵලං තණ්හාය පරාමට්ඨත්තා. පරෙසං දෙසෙති හිතඵරණෙන මුදුචිත්තෙනාති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. එවන්ති එවං ඉමං ධම්මං සුත්වා බහුස්සුතො හුත්වා පරෙ ධම්මදෙසනාය අනුග්ගණ්හිස්සාමීති හිතඵරණෙන මුදුචිත්තෙන ධම්මං සුණාති. එවඤ්හිස්ස සවනං අත්තනො, පරෙසඤ්ච සම්මාපටිපත්තියා පච්චයභාවතො මහප්ඵලං භවිස්සතීති. සබ්බෙසන්ති සබ්බෙසම්පි දසන්නං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං. නියමලක්ඛණන්ති මහප්ඵලභාවස්ස නියාමකසභාවං. දිට්ඨියා උජුභාවෙනෙවාති ‘‘අත්ථි, නත්ථී’’ති අන්තද්වයස්ස දුරසමුස්සාරිතතාය ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදි (ම. නි. 2.94; 3.136; විභ. 793) නයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා උජුකමෙව පවත්තියා. දානාදීසු හි යං කිඤ්චි ඉමාය එව සම්මාදිට්ඨියා පරිසොධිතං මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරං භවති.

පුරිමෙහෙව තීහීති පාළියං ආගතෙහෙව තීහි. සීලමයෙ පුඤ්ඤකිරියවත්ථුම්හි සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති චාරිත්තසීලභාවතො. දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති දානසභාවත්තා, දානවිසයත්තා ච. කාමං දෙසනා ධම්මදානසභාවතො දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වත්තුං යුත්තා, කුසලධම්මාසෙවනභාවතො පන විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා පවත්තිතා විය සවනෙන සද්ධිං භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති වුත්තං. ‘‘දිට්ඨිජුගතං භාවනාමයෙ’’ති කෙචි. දිට්ඨිජුගතෙ එව ච අත්තනා කතස්ස පුඤ්ඤස්ස අනුස්සරණං, තස්ස ච පරෙසං අත්ථාය පරිණාමනං, ගුණපසංසා, අඤ්ඤෙහි කරියමානාය පුඤ්ඤකිරියාය, සම්මාපටිපත්තියා ච අනුමොදනං සරණගමනන්ති එවං ආදයො පුඤ්ඤවිසෙසා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති දිට්ඨිජුකම්මවසෙනෙව තෙසං ඉජ්ඣනතො.

පරස්ස පටිපත්තියා සොධනත්ථො අනුයොගො චොදනා, සා යානි නිස්සාය පවත්තති, තානි චොදනාවත්ථූනි දිට්ඨසුතපරිසඞ්කිතානි. තෙනාහ ‘‘චොදනාකාරණානී’’ති. දිට්ඨෙනාති ච හෙතුම්හි කරණවචනං, දිට්ඨෙන හෙතුනාති අත්ථො. කිං පන තං දිට්ඨන්ති ආහ ‘‘වීතික්කම’’න්ති. දිස්වාති ච දස්සනහෙතූති අයමෙත්ථ අත්ථො යථා ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා’’ති. ‘‘සුතෙනා’’තිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරස්සාති පරතො, පරස්ස වා වචනං සුත්වා.දිට්ඨපරිසඞ්කිතෙනාති දිට්ඨානුගතෙන පරිසඞ්කිතෙන, තථා පරිසඞ්කිතෙන වා වීතික්කමෙන. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. චොදෙති වත්ථුසන්දස්සනෙන වා සංවාසප්පටික්ඛෙපෙන වා සාමීචිප්පටික්ඛෙපෙන වා. ඉමස්මිං පන අත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො හොතීති ආහ ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’ති. විත්ථාරං පන ඉච්ඡන්තානං තස්ස අධිගමුපායං දස්සෙන්තො ‘‘විත්ථාරො පන…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ.

කාමූපපත්තියොති කාමෙහි උපපන්නතා, සමන්නාගතතාති අත්ථො. සමන්නාගමො ච තෙසං පටිසෙවනං, සමධිගමො චාති ආහ ‘‘කාමූපසෙවනා කාමපටිලාභා වා’’ති. පච්චුපට්ඨිතකාමාති දුතියතතියරාසීනං විය සයං, පරෙහි ච අනිම්මිතා. උට්ඨානකම්මඵලූපජීවිභාවතො පන තදුභයවසෙන පච්චුපට්ඨිතා කාමා එතෙසන්ති පච්චුපට්ඨිතකාමා. තෙ පන තෙසං යෙභුය්‍යෙන නිබද්ධානි හොන්තීති ‘‘නිබද්ධකාමා’’ති වුත්තං. චතුදෙවලොකවාසිනොති චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය යාව තුසිතා දෙවා. විනිපාතිකාති ආපායිකා. පරනිම්මිතා කාමා එතෙසන්ති පරනිම්මිතකාමා.

පකතිසෙවනවසෙනාති අනුමානතො ජානනං වදති, න පච්චක්ඛතො. වසං වත්තෙන්තීති යථාරුචි පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්ති. ‘‘මෙථුනං පටිසෙවන්තී’’ති ඉදං පන කෙචිවාදපටිසෙධනත්ථං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කෙචි පනා’’තිආදි. තෙ ‘‘යාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලිඞ්ගිතමත්තෙන, තුසිතානං හත්ථාමසනමත්තෙන, නිම්මානරතීනං හසිතමත්තෙන, පරනිම්මිතවසවත්තීනං ඔලොකිතමත්තෙන කාමකිච්චං ඉජ්ඣතී’’ති වදන්ති. ‘‘ඉතරෙසං ද්වින්නං ද්වයංද්වයසමාපත්තියා වා’’ති වදන්ති තාදිසස්ස කාමෙසු විරජ්ජනස්ස තෙසු අභාවතො, කාමානඤ්ච උත්තරුත්තරි පණීතපණීතතරපණීතතමභාවතො. කෙවලං පන නිස්සන්දාභාවො තෙසං වත්තබ්බො. කාමකිච්චන්ති තඞ්ඛණිකපරිළාහූපසමාවහං ඵස්සසුඛං. කාමාති කාමූපභොගා. පාකතිකා එවාති හෙට්ඨිමෙහි එකසදිසා එව. එකසඞ්ඛාතන්ති එකරූපං සමානරූපන්ති, සමඤ්ඤාතං සමානභාවන්ති වා අත්ථො.

සුඛපටිලාභාති සුඛසමධිගමා. හෙට්ඨාති පඨමජ්ඣානභූමිතො හෙට්ඨා මනුස්සෙසු, දෙවෙසු වා. පඨමජ්ඣානසුඛන්ති කුසලපඨමජ්ඣානං. භූමිවසෙනපි හෙට්ඨුපරිභාවො ලබ්භතෙව බ්‍රහ්මකායිකෙසු, බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු වා කුසලජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු, මහාබ්‍රහ්මෙසු වා විපාකසුඛානුභවනස්ස ලබ්භනතො. එත්ථ ච දුතියතතියජ්ඣානභූමිවසෙන දුතියතතියසුඛූපපත්තීනං වුච්චමානත්තා පඨමජ්ඣානභූමිවසෙනෙව පඨමජ්ඣානසුඛූපපත්ති වුත්තා. තින්තාති තෙමිතා, ඣානසුඛෙන චෙව ඣානසමුට්ඨානපණීතරූපඵුට්ඨකායෙන ච පණීතා විත්තාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සමන්තතො තින්තා’’තිආදි. යස්මා කුසලසුඛතො විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරං බහුලඤ්ච පවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘ඉදම්පි විපාකජ්ඣානසුඛං එව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. තෙසන්ති ආභස්සරානං. සප්පීතිකස්ස සුඛස්ස අතිවිය උළාරභාවතො තෙන අජ්ඣොත්ථතචිත්තානං භවලොභො මහා උප්පජ්ජති. සන්තමෙවාති විතක්කවිචාරසඞ්ඛොභපීතිඋබ්බිලාවිවිගමෙන අතිවිය උපසන්තංයෙව. තථා සන්තභාවෙනෙව හි තං අත්තනො පච්චයෙහි පධානභාවං නීතතාය ‘‘පණීත’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘පණීතමෙවා’’ති. අතප්පකෙන සුඛපාරමිප්පත්තෙන සුඛෙන සංයුත්තාය තුසාය පීතියා ඉතා පවත්තාති තුසිතා. යස්මා තෙ තතො උත්තරි සුඛස්ස අභාවතො එව න පත්ථෙන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘තතො…පෙ… සන්තුට්ඨා හුත්වා’’ති. තතියජ්ඣානසුඛන්ති තතියජ්ඣානවිපාකසුඛං.

සත්ත අරියපඤ්ඤාති අට්ඨමකතො පට්ඨාය සත්තන්නං අරියානං තෙසං තෙසං ආවෙණිකපඤ්ඤා. ඨපෙත්වා ලොකුත්තරං පඤ්ඤං අවසෙසා පඤ්ඤා නාම. සබ්බාපි තෙභූමිකා පඤ්ඤා ‘‘සෙක්ඛා’’තිපි න වත්තබ්බා, ‘‘අසෙක්ඛා’’තිපි න වත්තබ්බාති නෙවසෙක්ඛානාසෙක්ඛා, පුථුජ්ජනපඤ්ඤා.

යොගවිහිතෙසූති පඤ්ඤාවිහිතෙසු පඤ්ඤාපරිණාමිතෙසු උපායපඤ්ඤාය සම්පාදිතෙසු. කම්මායතනෙසූති එත්ථ කම්මමෙව කම්මායතනං, කම්මඤ්ච තං ආයතනඤ්ච ආජීවාදීනන්ති වා කම්මායතනං. එස නයො සිප්පායතනෙසුපි. තත්ථ ච දුවිධං කම්මං හීනඤ්ච වඩ්ඪකිකම්මාදි, උක්කට්ඨඤ්ච කසිවාණිජ්ජාදි. සිප්පම්පි දුවිධං හීනඤ්ච නළකාරසිප්පාදි, උක්කට්ඨඤ්ච මුද්දගණනාදි. විජ්ජාව විජ්ජාට්ඨානං, තං ධම්මිකමෙව නාගමණ්ඩලපරිත්තඵුධමනකමන්තසදිසං වෙදිතබ්බං. තානි පනෙතානි එකච්චෙ පණ්ඩිතා බොධිසත්තසදිසා මනුස්සානං ඵාසුවිහාරං ආකඞ්ඛන්තා නෙව අඤ්ඤෙහි කරියමානානි පස්සන්ති, න වා කතානි උග්ගණ්හන්ති. න කරොන්තානං සුණන්ති, අථ ඛො අත්තනො ධම්මතාය චින්තාය කරොන්ති. පඤ්ඤවන්තෙහි අත්තනො ධම්මතාය චින්තාය කතානිපි අඤ්ඤෙහි උග්ගණ්හිත්වා කරොන්තෙහි කතසදිසානෙව හොන්ති. කම්මස්සකතන්ති ‘‘ඉදං කම්මං සත්තානං සකං, ඉදං නො සක’’න්ති එවං ජානනඤාණං. සච්චානුලොමිකන්ති විපස්සනාඤාණං. තඤ්හි සච්චපටිවෙධස්ස අනුලොමනතො ‘‘සච්චානුලොමික’’න්ති වුච්චති. ඉදානිස්ස පවත්තනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘රූපං අනිච්චන්ති වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ වා-සද්දෙන අනියමත්ථෙන දුක්ඛානත්තලක්ඛණානිපි ගහිතානෙවාති දට්ඨබ්බං නානන්තරියකභාවතො. යඤ්හි අනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තදනත්තාති [(සිජ්ඣනතො) අධිකපාඨො විය දිස්සති]. යං එවරූපන්ති යං එවං හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨසභාවං. ‘‘අනුලොමිකං ඛන්ති’’න්තිආදීනි පඤ්ඤාවෙවචනානි. සා හි හෙට්ඨා වුත්තානං කම්මායතනාදීනං පඤ්චන්නං කාරණානං අපච්චනීකදස්සනෙන අනුලොමනතො, තථා සත්තානං හිතචරියාය මග්ගසච්චස්ස, පරමත්ථසච්චස්ස ච නිබ්බානස්ස අවිලොමනතො අනුලොමෙතීති ච අනුලොමිකා. සබ්බානිපි එතානි කාරණානි ඛමති සහති දට්ඨුං සක්කොතීති ඛන්ති. පස්සතීති දිට්ඨි. රොචෙතීති රුචි. මුනාතීති මුති. පෙක්ඛතීති පෙක්ඛා. තෙ ච කම්මායතනාදයො ධම්මා නිජ්ඣායමානා එතාය නිජ්ඣානං ඛමන්තීති ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්ති. පරතො අසුත්වා පටිලභතීති අඤ්ඤස්ස උපදෙසවචනං අසුත්වා සයමෙව චින්තෙන්තො පටිලභති. අයං වුච්චතීති අයං චින්තාමයා පඤ්ඤා නාම වුච්චති. සා පනෙසා අභිඤ්ඤාතානං බොධිසත්තානමෙව උප්පජ්ජති. තත්ථාපි සච්චානුලොමිකඤාණං ද්වින්නමෙව බොධිසත්තානං අන්තිමභවිකානං, සෙසපඤ්ඤා සබ්බෙසම්පි පූරිතපාරමීනං මහාපඤ්ඤානං උප්පජ්ජති.

පරතො සුත්වා පටිලභතීති කම්මායතනාදීනි පරෙන කරියමානානි, පරෙන කතානි වා දිස්වාපි පරස්ස කථයමානස්ස වචනං සුත්වාපි ආචරියසන්තිකෙ උග්ගහෙත්වාපි පටිලද්ධා සබ්බා පරතො සුත්වා පටිලද්ධනාමාති වෙදිතබ්බා. සමාපන්නස්සාති සමාපත්තිසමඞ්ගිස්ස, නිදස්සනමත්තමෙතං. විපස්සනාමග්ගපඤ්ඤා හි ඉධ ‘‘භාවනාපඤ්ඤා’’ති විසෙසතො ඉච්ඡිතාති.

ආවුධං නාම පටිපක්ඛවිමථනත්ථං ඉච්ඡිතබ්බං, රාගාදිසදිසො ච පටිපක්ඛො නත්ථි, තස්ස ච විමථනං බුද්ධවචනමෙවාති ‘‘සුතමෙව ආවුධ’’න්ති වත්වා ‘‘තං අත්ථතො තෙපිටකං බුද්ධවචන’’න්ති ආහ. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තං හී’’ති ආදිං වත්වා ‘‘සුතාවුධො’’තිආදිනා (අ. නි. 7.67) සුත්තපදෙන සමත්ථෙති. තත්ථ අකුසලං පජහතීති තදඞ්ගාදිවසෙන අකුසලං පරිච්චජති. කුසලං භාවෙතීති සමථවිපස්සනාදිකුසලං ධම්මං උප්පාදෙති වඩ්ඪෙති ච. සුද්ධං අත්තානං පරිහරතීති තෙන අකුසලප්පහානෙන, තාය ච කුසලභාවනාය රාගාදිසංකිලෙසතො විසුද්ධං අත්තභාවං පවත්තෙති.

විවෙකට්ඨකායානන්ති ගණසඞ්ගණිකං වජ්ජෙත්වා තතො අපකඩ්ඪිතකායානං. ස්වායං කායවිවෙකො න කෙවලං එකාකීභාවො, අථ ඛො පඨමජ්ඣානාදි නෙක්ඛම්මයොගතොති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මාභිරතාන’’න්ති. චිත්තවිවෙකොති කිලෙසසඞ්ගණිකං පහාය තතො චිත්තස්ස විවිත්තතා. සා පන ඣානවිමොක්ඛාදීනං වසෙන හොතීති ආහ ‘‘පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තාන’’න්ති. උපධිවිවෙකොති නිබ්බානං. තදධිගමෙන හි පුග්ගලස්ස නිරුපධිතා. තෙනාහ ‘‘නිරුපධීනං පුග්ගලාන’’න්ති, විසඞ්ඛාරගතානං අධිගතනිබ්බානානං, ඵලසමාපත්තිසමඞ්ගීනඤ්චාති අත්ථො. සුතම්පි අවස්සයට්ඨෙනෙව ආවුධං වුත්තන්ති ආහ ‘‘අයම්පී’’ති. තථා හි වුත්තං ‘‘තඤ්හි නිස්සායා’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ සුතපවිවෙකාපි පඤ්ඤාවසෙනෙව යථාධිප්පෙතආවුධත්තසාධකා, පඤ්ඤා පන සුතෙන, එකච්චපවිවෙකෙන වා විනාපි ඉධාධිප්පෙතආවුධත්තසාධනීති තතො පඤ්ඤා සාමත්ථියදස්සනත්ථං විසුං ආවුධභාවෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘යස්ස සා අත්ථි, සො න කුතොචී’’තිආදි.

නාඤ්ඤාතං අවිදිතං ධම්මන්ති අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ න අඤ්ඤාතං අවිදිතං අමතධම්මං, චතුසච්චධම්මමෙව වා ජානිස්සාමීති පටිපන්නස්ස ඉමිනා පුබ්බාභොගෙන උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං. යං පාළියං සඞ්ගහවාරෙ ‘‘නව ඉන්ද්‍රියානි හොන්තී’’ති වුත්තං, තං පුබ්බාභොගසිද්ධං පවත්තිආකාරවිසෙසං දීපෙතුං වුත්තං, අත්ථතො පන මග්ගසම්මාදිට්ඨි එව සාති ආහ ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. අඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති ආජානනකඉන්ද්‍රියං, පඨමමග්ගෙන ඤාතමරියාදං අනතික්කමිත්වා තෙසංයෙව තෙන මග්ගෙන ඤාතානං චතුසච්චධම්මානං ජානනකඉන්ද්‍රියන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤාභූතං ආජානනභූතං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති. ආජානාතීති අඤ්ඤො, අඤ්ඤස්ස භූතං, ආජානනවසෙන වා භූතන්ති අඤ්ඤභූතං.අඤ්ඤාතාවීසූති ජානිතබ්බං චතුඅරියසච්චං ආජානිත්වා ඨිතෙසු. තෙනාහ ‘‘ජානනකිච්චපරියොසානප්පත්තෙසූ’’ති, පරිඤ්ඤාදිභෙදස්ස ජානනකිච්චස්ස පරිනිට්ඨානප්පත්තෙසු.

මංසචක්ඛු චක්ඛුපසාදොති මංසචක්ඛු නාම චතස්සො ධාතුයො, වණ්ණො, ගන්ධො, රසො, ඔජා, සම්භවො, සණ්ඨානං, ජීවිතං, භාවො, කායප්පසාදො, චක්ඛුපසාදොති එවං චුද්දසසම්භාරො මංසපිණ්ඩො.

කසිණාලොකං වඩ්ඪෙත්වා තත්ථ රූපදස්සනතො ‘‘දිබ්බචක්ඛු ආලොකනිස්සිතං ඤාණ’’න්ති වුත්තං. දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාවිනිමුත්තා එව ලොකියපඤ්ඤා පඤ්ඤාචක්ඛූති අයමත්ථො අවුත්තසිද්ධො දිබ්බචක්ඛුස්ස විසුං ගහිතත්තාති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාචක්ඛු ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤා’’ති.

අධිකං විසිට්ඨං සීලන්ති අධිසීලං. සික්ඛිතබ්බතොති ආසෙවිතබ්බතො. අධිසීලං නාම අනවසෙසකායිකවාචසිකසංවරභාවතො, මග්ගසීලස්ස පදට්ඨානභාවතො ච. අධිචිත්තං මග්ගසමාධිස්ස අධිට්ඨානභාවතො. අධිපඤ්ඤා මග්ගපඤ්ඤාය අධිට්ඨානභාවතො. ඉදානි නෙසං අධිසීලාදිභාවං කාරණෙන පටිපාදෙතුං ‘‘අනුප්පන්නෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනුප්පන්නෙති අප්පවත්තෙ. අධිසීලමෙව නිබ්බානාධිගමස්ස පච්චයභාවතො. සමාපන්නාති එත්ථ ‘‘නිබ්බානං පත්ථයන්තෙනා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

‘‘කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපකං;

අනුභොති ද්වයම්පෙතුං, අනුබන්ධඤ්හි කාරක’’න්ති. (සං. නි. 1.256);

එවං අතීතෙ, අනාගතෙ ච වට්ටමූලකදුක්ඛසල්ලක්ඛණවසෙන සංවෙගවත්ථුතාය විමුත්තිආකඞ්ඛාය පච්චයභූතා කම්මස්සකතාපඤ්ඤා අධිපඤ්ඤා’’ති වදන්ති. ලොකියසීලාදීනං අධිසීලාදිභාවො පරියායෙනාති නිප්පරියායමෙව තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බං වා’’තිආදි වුත්තං.

පඤ්චද්වාරිකකායොති පඤ්චද්වාරෙසු කායො ඵස්සාදිධම්මසමූහො. කායො ච සො භාවිතභාවෙන භාවනා චාති කායභාවනා නාම. යස්මා ඛීණාසවානං අග්ගමග්ගාධිගමනෙන සබ්බසංකිලෙසා පහීනාති පහීනකාලතො පට්ඨාය සබ්බසො ආසෙවනාභාවතො නත්ථි තෙසං භාවිනියාපි චක්ඛුසොතවිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා, පගෙව කාළකා, තස්මා පඤ්චද්වාරිකකායො සුභාවිතො එව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඛීණාසවස්ස හි…පෙ… සුභාවිතො හොතී’’ති. න අඤ්ඤෙසං විය දුබ්බලා දුබ්බලභාවකරානං කිලෙසානං සබ්බසො පහීනත්තා.

විපස්සනා දස්සනානුත්තරියං අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන සඞ්ඛාරානං සම්මදෙව දස්සනතො. මග්ගො පටිපදානුත්තරියං තදුත්තරිපටිපදාය අභාවතො. ඵලං විමුත්තානුත්තරියං අකුප්පභාවතො. ඵලං වා දස්සනානුත්තරියං දිවසම්පි නිබ්බානං පච්චක්ඛතො දිස්වා පවත්තනතො. නිබ්බානං විමුත්තානුත්තරියං සබ්බසඞ්ඛතවිනිස්සටත්තා. දස්සන-සද්දං කම්මසාධනං ගහෙත්වා නිබ්බානස්ස දස්සනානුත්තරියතා වුත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘තතො උත්තරඤ්හි දට්ඨබ්බං නාම නත්ථී’’ති ආහ. නත්ථි ඉතො උත්තරන්ති අනුත්තරං, අනුත්තරමෙව අනුත්තරියන්ති ආහ ‘‘උත්තමං ජෙට්ඨක’’න්ති.

සෙසොති වුත්තාවසෙසො පඤ්චකනයෙන, චතුක්කනයෙන ච තිවිධො සමාධි, ඉමිනා එව ච සමාධිත්තයාපදෙසෙන සුත්තන්තෙසුපි පඤ්චකනයො ආගතො එවාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරමත්ථමඤ්ජූසායං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. ටී. 1.38) වුත්තමෙව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ආගච්ඡති නාමං එතස්මාති ආගමනං, තතො ආගමනතො.සගුණතොති සරසතො. ආරම්මණතොති ආරම්මණධම්මතො. අනත්තතො අභිනිවිසිත්වාති ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනත්තා’’ති විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා. අනත්තතො දිස්වාති පඨමං සඞ්ඛාරානං ‘‘අනත්තා’’ති අනත්තලක්ඛණං පටිවිජ්ඣිත්වා. අනත්තතො වුට්ඨාතීති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය අනත්තාකාරතො පවත්තාය මග්ගවුට්ඨානං පාපුණාති. අසුඤ්ඤතත්තකාරකානං කිලෙසානං අභාවාති අත්තාභිනිවෙසපච්චයානං දිට්ඨෙකට්ඨානං කිලෙසානං වික්ඛම්භනතො විපස්සනා සුඤ්ඤතා නාම අත්තසුඤ්ඤතාය යාථාවතො ගහණතො. නනු එවං විපස්සනාය සගුණතො සුඤ්ඤතා, න ආගමනතොති නිප්පරියායතො නත්ථීති? සච්චමෙතං නාමලාභෙ, න පන නාමදානෙති නායං දොසො. අථ වා සුත්තන්තකථා නාම පරියායකථා, න අභිධම්මකථා විය නිප්පරියායාති භිය්‍යොපි න කොචි දොසො.

යස්මා සගුණතො, ආරම්මණතො ච නාමලාභෙ සඞ්කරො හොති එකස්සෙව නාමන්තරලාභසම්භවතො. ආගමනතො පන නාමලාභෙ සඞ්කරො නත්ථි නාමන්තරලාභාභාවතො, අසම්භවතො ච, තස්මා ‘‘අපරො’’තිආදි වුත්තං. නිමිත්තකාරකකිලෙසාභාවාති නිච්චනිමිත්තාදිග්ගාහකපච්චයානං කිලෙසානං වික්ඛම්භනතො. කාමඤ්චායං විපස්සනා නිච්චනිමිත්තාදිං උග්ඝාටෙන්තී පවත්තති, සඞ්ඛාරනිමිත්තස්ස පන අවිස්සජ්ජනතො න නිප්පරියායතො අනිමිත්තනාමං ලභතීති. පරියායෙන පනෙතං වුත්තං. තථා හි නිප්පරියායදෙසනත්තා අභිධම්මෙ මග්ගස්ස අනිමිත්තනාමං උද්ධටං. සුත්තෙ ච –

‘‘අනිමිත්තඤ්ච භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහ;

තතො මානාභිසමයා, උපසන්තො චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 344; සං. නි. 1.212);