2. හෙතුචතුක්කවණ්ණනා

244. අභාවතොති භාවාභාවතො. යඤ්හි ජාතික්ඛණමත්තෙයෙව භවති, න තතො පරං, තං ජාතියා අවිගතපච්චයො සියා අවිගතපච්චයනියමසබ්භාවතො. භවො පන යස්මා ජාතික්ඛණතො පරම්පි භවති, තස්මා න සො තස්සා අවිගතපච්චයො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘තතො උද්ධං භාවතොති අත්ථො’’ති. භවෙති භවපදෙ, භවෙ වා නිප්ඵාදෙතබ්බෙ. එස නයො ජාතිආදීසූති එත්ථාපි. ‘‘යථා පනා’’තිආදිනා ‘‘අවිගතපච්චයස්ස අභාවතො, නියමාභාවතො චා’’ති වුත්තානං හෙතූනං වුත්තනයෙන අබ්‍යාපිභාවවිභාවනෙන අකාරණතං දස්සෙති අයාවභාවිනො පච්චයුප්පන්නස්ස, පච්චයධම්මස්ස ච අවිගතපච්චයභාවදස්සනතො. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙතිආදි මග්ගසොධනවසෙන වුත්තං. තස්ස පරිහාරං සයමෙව වදති. සො ඛණො එතස්ස අත්ථීති තඞ්ඛණිකො, න තඞ්ඛණිකො අතඞ්ඛණිකො, තස්ස සබ්භාවා, අයාවභාවිකසබ්භාවාති අත්ථො. යථා පන හෙතූ හොන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛතලක්ඛණානං පනා’’තිආදිමාහ.

එවන්ති එවං යථාවුත්තනයෙ සති, එවං සන්තෙති අත්ථො. ‘‘න හි…පෙ… අත්ථී’’ති ඉමිනා ජාතිආදීනං අවිගතපච්චයවසෙන පච්චයුප්පන්නභාවො විය පච්චයභාවොපි නත්ථීති දස්සෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අසභාවධම්මත්තා’’ති.

කථං පන අසභාවධම්මානං ජාතිආදීනං පච්චයුප්පන්නතා, පච්චයතා චාති ආහ ‘‘ජායමානානං පනා’’තිආදි. තස්සාති ජාතිජරාමරණස්ස. වත්තබ්බපදෙසොති ‘‘ඨපෙත්වා’’ති වත්තබ්බපදෙසො. කො පන සොති? යථාවුත්තං නාමං, නාමරූපඤ්ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙන රූපක්ඛන්ධෙන ච ජරාමරණානං සඞ්ගහිතත්තා. ‘‘යො භවො ජාතියා පච්චයො’’ති එතෙන භවසඞ්ගහිතානිපි ජාතිආදීනි ජාතියා අප්පච්චයත්තා එව ‘‘ඨපෙත්වා’’ති න වුත්තානීති දස්සෙති, පච්චයභාවාසඞ්කා එව නෙසං තස්සා නත්ථීති අධිප්පායො. තෙනෙව ඨපෙතබ්බගහෙතබ්බවිසෙසෙ සතීති සාසඞ්කං වදති.

හෙතුචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.