4. අඤ්ඤමඤ්ඤචතුක්කවණ්ණනා

246. පච්චයුප්පන්නස්සාති පච්චයුප්පන්නභාවිනො. විසුං ඨිතස්සාති භවෙන අසඞ්ගහිතස්ස. සප්පදෙසමෙව ගහිතං ඉධ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්සෙව අධිප්පෙතත්තා නිරුළ්හත්තා ච. පච්චයුප්පන්නං ඨපෙත්වා පච්චයභූතංයෙව නාමං ගහිතං, අවිගතපච්චයනියමාභාවො විය භවෙ උපාදානස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයනියමාභාවොති යොජනා. වුත්තනයෙනාති ‘‘සඞ්ඛතලක්ඛණානං පනා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන.

අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො විය අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයොති අයමත්ථො ඉධාධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ…පෙ… අධිප්පෙතො සියා’’ති ආහ. තථා ච වදන්ති ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්චෙත්ථ න පට්ඨානෙ ආගතඅඤ්ඤමඤ්ඤවසෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති. චක්ඛායතනුපචයාදීනන්ති උපරූපරි චිතානි විය උප්පන්නචක්ඛායතනාදීනි, චක්ඛායතනාදීනං වා උපත්ථම්භකානි චක්ඛායතනුපචයාදීනි.

අඤ්ඤමඤ්ඤචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සඞ්ඛාරාදිමූලකනයමාතිකාවණ්ණනා

247. යදිපි සාමඤ්ඤතො ගතවිසෙසො, තථාපි සාමඤ්ඤග්ගහණෙන නයගතො විසෙසො සරූපතො දස්සිතො හොතීති ‘‘නාමපච්චයා අවිජ්ජා’’ති වත්වාපි නාමවිසෙසානං තස්සා පච්චයභාවො දස්සෙතබ්බොති ආහ ‘‘නාමවිසෙසානං…පෙ… වුත්තා’’ති. ‘‘යදෙව පන නාම’’න්තිආදි කස්මා වුත්තං, නනු නාමග්ගහණෙන අග්ගහිතොපි ජාතිආදි භවග්ගහණෙන ගහිතොති දස්සිතොවායමත්ථොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘භවග්ගහණෙන චා’’තිආදි. ඉධාපීති ‘‘භවපච්චයා අවිජ්ජා’’ති ඉධාපි. න සියාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා අවිජ්ජා’’ති වුත්තං න සියා. තස්මාති යස්මා සාමඤ්ඤචොදිතං විසෙසචොදිතමෙව න හොති, තස්මා. සොති භවො. තෙනාති සභාවාසභාවධම්මසඞ්ගහණෙන.

උපාදානස්සපි භවෙකදෙසත්තා වුත්තං ‘‘උපාදානපච්චයා…පෙ… අග්ගහිතෙ’’ති. ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති ඉදං වචනං සන්ධායාහ ‘‘භවසද්දො…පෙ… වුච්චමානො’’ති. ‘‘නාමපච්චයා අවිජ්ජා’’ති එත්ථ පච්චයුප්පන්නං ඨපෙත්වා පච්චයස්ස ගහණතො අවිජ්ජාවිනිමුත්තා එව චත්තාරො ඛන්ධා නාමසද්දෙන වුච්චන්තීති ආහ ‘‘න නාමසද්දො නිරවසෙසබොධකො’’ති. න චෙත්ථ එකංසතො කාරණං මග්ගිතබ්බං. යෙන භව-සද්දො නිරවසෙසබොධකො, න නාම-සද්දොති ආහ ‘‘එවංසභාවා හි එතා නිරුත්තියො’’ති. ඉමිනා අධිප්පායෙනාති භවසද්දො නිරවසෙසබොධකො උපාදින්නචතුක්ඛන්ධවිසයත්තාති ඉමිනා අධිප්පායෙන. ජායමානාදිධම්මවිකාරභාවතො ජායමානාදික්ඛන්ධපටිබද්ධා ජාතිආදයො වුච්චෙය්‍යුං, න පන ජාතිආදිපටිබද්ධා ජායමානාදික්ඛන්ධාති න එකචිත්තක්ඛණෙ ජාතිආදීනං අවිජ්ජාය පච්චයභාවො සම්භවතීති ඉමමත්ථමාහ ‘‘ජායමානානං පනා’’තිආදිනා. නානාචිත්තක්ඛණෙ පන ජාතිආදයො අවිජ්ජාය උපනිස්සයපච්චයො හොන්තීති ‘‘එකචිත්තක්ඛණෙ’’ති විසෙසිතං. තෙනෙවාති අසම්භවෙනෙව.

මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අකුසලනිද්දෙසවණ්ණනා

248-9. තන්ති දිට්ඨුපාදානං. ඉතරස්සාති කාමුපාදානස්ස. තණ්හාගහණෙනාති ‘‘තණ්හාපච්චයා’’ති එත්ථ තණ්හාගහණෙන ගහිතත්තා. යදි එවං නාමග්ගහණෙන ගහිතා තණ්හා කස්මා පුන වුත්තාති ආහ ‘‘නාමෙ විය විසෙසපච්චයත්තාභාවා’’ති. ‘‘නාමපච්චයා ඡට්ඨායතන’’න්ති එත්ථ හි කාමතණ්හාපි නාමෙ සඞ්ගහිතාති නාමස්ස යථාරහං ඡට්ඨායතනස්ස පච්චයභාවො වුත්තොති අත්ථි තත්ථ විසෙසපච්චයත්තං, උපාදානස්ස පන භවසඞ්ගහොපි අත්ථීති ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති එතෙන ‘‘කාමුපාදානපච්චයා භවො’’ති එතස්ස නත්ථෙව විසෙසොති වුත්තං ‘‘නාමෙ විය විසෙසපච්චයත්තාභාවා’’ති. තණ්හා එතිස්සා පච්චයොති තණ්හාපච්චයා, දිට්ඨි. භවස්ස පච්චයභූතාති දුවිධස්සපි භවස්ස කාරණභූතා. උභයෙනපි උපාදානස්ස භවනිද්දෙසෙ ඨපෙතබ්බතංයෙව විභාවෙති. පච්චයුප්පන්නං පච්චයො ච එකමෙවාති ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති එත්ථ වුත්තපච්චයුප්පන්නං, ‘‘උපාදානපච්චයා භවො’’ති එත්ථ වුත්තපච්චයො ච එකො එවත්ථො, තස්මා පච්චයො විසුං පච්චයුප්පන්නතො භින්නං කත්වා න විභත්තො.

252. උපත්ථම්භකසමුට්ඨාපනපච්ඡාජාතපච්චයවසෙනාති උපත්ථම්භකස්ස චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස සමුට්ඨාපනවසෙන, පච්ඡාජාතපච්චයවසෙන ච.

254. පඤ්චන්නන්ති චක්ඛායතනාදීනං පඤ්චන්නං. සහජාතාදිපච්චයොති සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයො. වත්ථුසඞ්ඛාතං රූපං. පුරෙජාතාදිපච්චයොති පුරෙජාතනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයො. පච්ඡාජාතාදිපච්චයොති පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයො. ඡට්ඨස්ස සහජාතාදීති ආදි-සද්දෙන අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදයො ගහිතා.

264. යස්සාති ‘‘යස්ස ච හොතී’’ති එත්ථ වුත්තං ‘‘යස්සා’’ති පදං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘හොතීති යොජෙතබ්බ’’න්ති.

280. තස්සාති ‘‘බලවකිලෙසභූතාය විචිකිච්ඡායා’’ති (විභ. අට්ඨ. 280) පදස්ස. තෙනාති ‘‘තණ්හාට්ඨානෙ’’ති පදෙන. චිත්තුප්පාදකණ්ඩාදීසූති ආදි-සද්දෙන ඉමස්මිං පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයාදිං සඞ්ගණ්හාති.

අකුසලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුසලාබ්‍යාකතනිද්දෙසවණ්ණනා

306. සබ්‍යාපාරානීති සඋස්සාහානි, විපාකධම්මානීති අත්ථො. පරිහීනං අවිජ්ජාට්ඨානං එතෙසන්ති පරිහීනාවිජ්ජාට්ඨානා.

සන්ධායාති අධිප්පායං විභාවෙන්තො විය වදති, සරූපෙනෙව පන ‘‘න ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි රූපං සමුට්ඨාපෙන්තී’’ති (විභ. අට්ඨ. 306) අට්ඨකථායං වුත්තං. නාමරූපං න න ලබ්භතීති යොජනා.

කුසලාබ්‍යාකතනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අවිජ්ජාමූලකකුසලනිද්දෙසවණ්ණනා

334. කුසලඵලෙති කුසලවිපාකපටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ගහිතත්තා තස්ස සාදුරසවිසරුක්ඛබීජසදිසතා වුත්තා.

යදිපි ‘‘සඞ්ඛාරහෙතුක’’න්තිආදිනා යොජනා ලබ්භති, අවිගතචතුක්කාදීනි පන න ලබ්භන්ති යථාලාභයොජනාය දස්සිතත්තා.

අවිජ්ජාමූලකකුසලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුසලමූලකවිපාකනිද්දෙසවණ්ණනා

343. කම්මං විය පච්චයො හොති විපාකභාවතොති අධිප්පායො. විපාකස්ස කම්මං පච්චයො හොන්තං සාතිසයං හොතීති තස්ස නිප්පරියායතා, තංසම්පයුත්තානං පරියායතා සියාති අධිප්පායෙන ‘‘පරියායෙන උපනිස්සයපච්චයොති වුත්තානී’’ති ආහ. ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො (පට්ඨා. 1.1.423), අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස (පට්ඨා. 1.1.423), විපාකධම්මධම්මො නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.3.103) පන වචනතො නිප්පරියායෙන සබ්බෙපි කුසලාකුසලා ධම්මා විපාකස්ස උපනිස්සයපච්චයො හොතීති අයමත්ථො දිස්සති. ‘‘කුසලමූලං අකුසලමූල’’න්ති ඉමෙසං අන්වාදෙසොපි පච්චයසද්දාපෙක්ඛාය ‘‘එසා’’ති පුල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එසාති…පෙ… යොජෙතබ්බ’’න්ති.

‘‘මනසිකාරොපී’’තිආදිනා අප්පහීනාවිජ්ජානම්පි කිරියාය කුසලාකුසලමූලානි, අවිජ්ජා ච උපනිස්සයා න හොන්තීති දස්සෙති. කම්මවට්ටවිපාකවට්ටභූතානියෙව සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානි පච්ඡිමනයෙ අධිප්පෙතානීති වුත්තං ‘‘කිරියානි පන…පෙ… ගච්ඡන්තී’’ති. තෙසං පච්චයානං වසෙන අනෙකප්පකාරතොති අධිප්පායොති යොජනා.

නවාදිභෙදානන්ති නවඅට්ඨසත්තඡාති එවංපභෙදානං. චතුන්නං චතුක්කානන්ති පුරිමනයෙ පච්ඡිමනයෙ ච ආගතානං යථාලාභං චතුන්නං චතුන්නං චතුක්කානං. ‘‘කුසලාකුසලානං පන විපාකෙ චා’’ති ච-සද්දෙන කුසලාකුසලෙ චාති සමුච්චෙතබ්බොති ආහ ‘‘කුසල…පෙ… වත්තබ්බ’’න්ති. මූලපදෙකපච්චයතාවසෙනාති මූලපදස්ස එකපච්චයභාවවසෙන උපනිස්සයපච්චයතාවසෙන. එකස්සෙව නයස්සාති කුසලාකුසලෙසු අවිජ්ජාමූලකස්ස, විපාකෙසු කුසලාකුසලමූලකස්සාති එවං එකස්සෙව නයස්ස වසෙන. ධම්මපච්චයභෙදෙති ධම්මස්ස පච්චයභූතස්ස, පච්චයුප්පන්නස්ස වා පච්චයභාවෙන භෙදෙති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අවිජ්ජාදීන’’න්තිආදිං වත්වා පුන තමෙව ‘‘තංතංචිත්තුප්පාදා’’තිආදිනා පකාරන්තරෙන විභාවෙති.

කුසලමූලකවිපාකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.