2. අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා

243. තං පටිච්චසමුප්පාදං. එකෙකචිත්තාවරුද්ධන්ති අභිධම්මභාජනීයෙ විය එකෙකස්මිං චිත්තෙ අවරුද්ධං අන්තොගධං අකත්වා. අසහජාතානඤ්ච ‘‘අසහජාතානං, සහජාතානඤ්චා’’ති එවං පඨමපදෙ එකසෙසනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති අසහජාතායෙව පච්චයපච්චයුප්පන්නා දස්සිතා විපාකවිඤ්ඤාණස්සෙව අධිප්පෙතත්තා. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති (විභ. 225) ච එවමාදීසු අසහජාතා, සහජාතා ච. ‘‘එකෙකෙන නයෙනා’’ති පුරාතනො පාඨො, එතරහි පන ‘‘එකෙකෙන චතුක්කෙන’’ ඉච්චෙව බහූසු පොත්ථකෙසු පාඨො. නයචතුක්කවාරාති නයෙසු චතුක්කානං වාරා, අවිජ්ජාමූලකාදීසු නවසු නයෙසු පච්චෙකං පච්චයචතුක්කාදීනං චතුන්නං චතුක්කානං ‘‘නාමපච්චයා ඡට්ඨායතන’’න්තිආදිවිසෙසභින්නා චත්තාරො වාරාති අත්ථො. වවත්ථිතාති යථාවුත්තවිසෙසෙන අසංකිණ්ණා. චතුක්කානන්ති වාරචතුක්කානං වාරසොළසකස්ස නයභාවතොති අධිප්පායො.

1. පච්චයචතුක්කවණ්ණනා

පච්චයසහිතපච්චයුප්පන්නානි අඞ්ගභාවෙන වුත්තානි, න කෙවලං පච්චයා. තස්මා ‘‘ඡට්ඨායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති එත්ථ න ඡට්ඨායතනස්ස අඞ්ගතා. තෙන වුත්තං ‘‘න, තස්ස අනඞ්ගත්තා’’ති. එවඤ්ච කත්වාති පච්චයසහිතස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස අඞ්ගභාවතො. තීසු පකාරෙසූති ‘‘පඨමො සබ්බසඞ්ගාහිකට්ඨෙනා’’තිආදිනා (විභ. අට්ඨ. 243) අට්ඨකථායං වුත්තෙසු තීසුපි පකාරෙසු. පච්චයවිසෙසාදීති එත්ථ නාමං, ඡට්ඨායතනඤ්ච පච්චයවිසෙසො. ආදි-සද්දෙන යොනිවිසෙසො, ආයතනානං අපාරිපූරිපාරිපූරිභවවිසෙසො ච ගහිතො. තෙ හි දුතියවාරාදීනං නානත්තකරා. අත්ථවිසෙසෙනාති යදිපි අඤ්ඤත්ථ ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති සළායතනපච්චයො වුත්තො, තථාපි සහජාතාදිනාමසන්නිස්සයෙන පවත්තනතො නාමමත්තපච්චයාපි සො හොතීති පටිච්චසමුප්පාදස්ස නානානයවිචිත්තතානුමිතස්ස ගම්භීරභාවස්ස විභාවනසඞ්ඛාතෙන, අනවසෙසනාමපච්චයදස්සනසඞ්ඛාතෙන ච අත්ථවිසෙසෙන. තථා හි ‘‘යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි යෙහි ලිඞ්ගෙහි යෙහි නිමිත්තෙහි යෙහි උද්දෙසෙහි නාමකායස්ස පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු…පෙ… උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො රූපකායෙ අධිවචනසම්ඵස්සො පඤ්ඤායෙථා’’ති (දී. නි. 2.114) ඵස්සස්ස නාමපච්චයතාවිභාවනවසෙන මහානිදානදෙසනා පවත්තා. තථා ‘‘නාමරූපපච්චයා ඵස්සොති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්ති (දී. නි. 2.97) ‘‘නාමරූපපච්චයා’’ති වදන්තෙන ‘‘නාමපච්චයා’’තිපි වුත්තමෙව හොතීති.

වාරචතුක්කෙ ‘‘සඞ්ඛාරො’’ති වුත්තං, සොකාදයො න වුත්තා, පුරිමස්මිං වාරද්වයෙ රූපං න වුත්තං, වාරත්තයෙ සළායතනං න වුත්තන්ති යොජෙතබ්බං.

සබ්බ…පෙ… රණතොති සබ්බස්ස විඤ්ඤාණස්ස පවත්තිට්ඨානභූතසබ්බභවසාධාරණතො, විඤ්ඤාණස්ස වා පවත්තිට්ඨානභූතසබ්බභවසාධාරණතො. සමානං ඵලං සමානො පච්චයො සහජාතාදිපච්චයෙහි උපකත්තබ්බතො, උපකාරකතො ච. තස්ස විඤ්ඤාණස්ස. විඤ්ඤාණාහරණන්ති විපාකවිඤ්ඤාණනිබ්බත්තනං. අස්ස විඤ්ඤාණස්ස.

ගතිසූචකොති හි-සද්දං ලොකෙ ගතිඅත්ථං වදන්තීති කත්වා වුත්තං. ‘‘විගත’’න්ති එත්ථ වි-සද්දො පටිසෙධදීපකොති ද්වෙ පටිසෙධා පකතිං ඤාපෙන්තීති ආහ ‘‘විගතතානිවාරණවසෙන ගති එව හොතී’’ති.

තිධා චතුධා පඤ්චධා වාති එත්ථ සඤ්ඤාමනසිකාරාදයො සහජාතනිස්සයඅත්ථිපච්චයවසෙන තිධා, ඵස්සචෙතනාදයො තෙසඤ්චෙව ආහාරාදීනඤ්ච වසෙන චතුධා, වෙදනාවිතක්කාදයො තෙසඤ්චෙව ඣානින්ද්‍රියාදීනඤ්ච වසෙන පඤ්චධා. යථා සමාධි, එවං වීරියම්පි දට්ඨබ්බං. තම්පි හි අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයෙහි ඡධා පච්චයො හොති.

‘‘වචනවසෙනා’’ති ඉමිනා ඉමස්මිං චතුක්කෙ සහජාතපච්චයං ධුරං කත්වා දෙසනා පවත්තාති තෙසං අධිප්පායොති දස්සෙති. අත්ථොති පච්චයධම්මො. කත්ථචීති කිස්මිඤ්චි වාරෙ අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස යථාසකෙහි පච්චයො න න හොති. ‘‘අත්ථතො’’ති ච පාඨො. ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’තිආදි න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්ච තං. තස්මා සහජාතපච්චයවසෙනෙව පඨමචතුක්කො වුත්තොති න ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘න ච තං න වුත්ත’’න්තිආදි. ඉමස්ස ච ‘‘භවපච්චයා ජාතීතිආදි න වත්තබ්බං සියා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පච්චයවචනමෙවාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිආදීසු වුත්තපච්චයවචනමෙව ච. තෙසන්ති තෙසං ආචරියානං. අයොජෙත්වා වුත්තන්ති සම්බන්ධො. කථං පන වුත්තන්ති ආහ ‘‘සාමඤ්ඤෙන…පෙ… සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එත්ථ ච ‘‘සහජාතසූචක’’න්තිආදිනා යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස වචනතො අසිද්ධිමාහ, ‘‘සහජාතතො’’තිආදිනා පන අත්ථාපත්තිතො. අසම්භවෙ හි අඤ්ඤස්ස අත්ථතො සිජ්ඣෙය්‍ය වචනතො වා අත්ථතො වා අධිප්පෙතත්ථසාධනාති.

අඤ්ඤත්ථාති අඤ්ඤස්මිං සුත්තෙ. අතීතද්ධං නිද්ධාරෙත්වා පච්චුප්පන්නානාගතෙහි සද්ධිං අද්ධත්තයදස්සනත්ථං. තංදෙසනාපරිග්ගහත්ථන්ති මහානිදානදෙසනාපරිග්ගහත්ථං. සො ච උභින්නං දෙසනානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසන්දනභාවදස්සනත්ථං. එවං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධභාසිතා දෙසනා අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දතීති.

ඉමස්සාති ඉමස්ස තතියවාරස්ස.

අපරාපෙක්ඛතාය, අපරිකිලිට්ඨුපපත්තිතාය, අසුචිඅමක්ඛිතතාය කාමාවචරදෙවානං, සබ්බෙසඤ්ච බ්‍රහ්මානං තථා උපපජ්ජනතො ච ඔපපාතිකයොනියා පධානතා වෙදිතබ්බා. සඞ්ගහනිදස්සනවසෙනාති ඔපපාතිකයොනියා එව සංසෙදජයොනියා සඞ්ගහස්ස නිදස්සනවසෙන උදාහරණවසෙන. ආරම්මණපච්චයස්සාපි ඵස්සස්ස සතිපි පවත්තිහෙතුභාවෙ සො පන සහජාතාදිපච්චයභූතස්ස අජ්ඣත්තිකස්ස ඡට්ඨායතනස්ස විය න සාතිසයොති වුත්තං ‘‘ආරම්මණපච්චයො චෙත්ථ පවත්තකො න හොතී’’ති.

කෙසඤ්චීති පරිපුණ්ණායතනානං ගබ්භසෙය්‍යකානං. ‘‘පච්ඡිම…පෙ… සදා සම්භවතී’’ති ඉදං ගබ්භසෙය්‍යකානං විය ඉතරයොනිකානං කමෙන ආයතනුප්පත්ති නත්ථීති වුත්තං. තථා චාහ අට්ඨකථායං ‘‘සහුප්පත්තිදීපනතො’’ති.

පච්චයචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. හෙතුචතුක්කවණ්ණනා

244. අභාවතොති භාවාභාවතො. යඤ්හි ජාතික්ඛණමත්තෙයෙව භවති, න තතො පරං, තං ජාතියා අවිගතපච්චයො සියා අවිගතපච්චයනියමසබ්භාවතො. භවො පන යස්මා ජාතික්ඛණතො පරම්පි භවති, තස්මා න සො තස්සා අවිගතපච්චයො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘තතො උද්ධං භාවතොති අත්ථො’’ති. භවෙති භවපදෙ, භවෙ වා නිප්ඵාදෙතබ්බෙ. එස නයො ජාතිආදීසූති එත්ථාපි. ‘‘යථා පනා’’තිආදිනා ‘‘අවිගතපච්චයස්ස අභාවතො, නියමාභාවතො චා’’ති වුත්තානං හෙතූනං වුත්තනයෙන අබ්‍යාපිභාවවිභාවනෙන අකාරණතං දස්සෙති අයාවභාවිනො පච්චයුප්පන්නස්ස, පච්චයධම්මස්ස ච අවිගතපච්චයභාවදස්සනතො. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙතිආදි මග්ගසොධනවසෙන වුත්තං. තස්ස පරිහාරං සයමෙව වදති. සො ඛණො එතස්ස අත්ථීති තඞ්ඛණිකො, න තඞ්ඛණිකො අතඞ්ඛණිකො, තස්ස සබ්භාවා, අයාවභාවිකසබ්භාවාති අත්ථො. යථා පන හෙතූ හොන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛතලක්ඛණානං පනා’’තිආදිමාහ.

එවන්ති එවං යථාවුත්තනයෙ සති, එවං සන්තෙති අත්ථො. ‘‘න හි…පෙ… අත්ථී’’ති ඉමිනා ජාතිආදීනං අවිගතපච්චයවසෙන පච්චයුප්පන්නභාවො විය පච්චයභාවොපි නත්ථීති දස්සෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අසභාවධම්මත්තා’’ති.

කථං පන අසභාවධම්මානං ජාතිආදීනං පච්චයුප්පන්නතා, පච්චයතා චාති ආහ ‘‘ජායමානානං පනා’’තිආදි. තස්සාති ජාතිජරාමරණස්ස. වත්තබ්බපදෙසොති ‘‘ඨපෙත්වා’’ති වත්තබ්බපදෙසො. කො පන සොති? යථාවුත්තං නාමං, නාමරූපඤ්ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙන රූපක්ඛන්ධෙන ච ජරාමරණානං සඞ්ගහිතත්තා. ‘‘යො භවො ජාතියා පච්චයො’’ති එතෙන භවසඞ්ගහිතානිපි ජාතිආදීනි ජාතියා අප්පච්චයත්තා එව ‘‘ඨපෙත්වා’’ති න වුත්තානීති දස්සෙති, පච්චයභාවාසඞ්කා එව නෙසං තස්සා නත්ථීති අධිප්පායො. තෙනෙව ඨපෙතබ්බගහෙතබ්බවිසෙසෙ සතීති සාසඞ්කං වදති.

හෙතුචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. අඤ්ඤමඤ්ඤචතුක්කවණ්ණනා

246. පච්චයුප්පන්නස්සාති පච්චයුප්පන්නභාවිනො. විසුං ඨිතස්සාති භවෙන අසඞ්ගහිතස්ස. සප්පදෙසමෙව ගහිතං ඉධ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්සෙව අධිප්පෙතත්තා නිරුළ්හත්තා ච. පච්චයුප්පන්නං ඨපෙත්වා පච්චයභූතංයෙව නාමං ගහිතං, අවිගතපච්චයනියමාභාවො විය භවෙ උපාදානස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයනියමාභාවොති යොජනා. වුත්තනයෙනාති ‘‘සඞ්ඛතලක්ඛණානං පනා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන.

අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො විය අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයොති අයමත්ථො ඉධාධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ…පෙ… අධිප්පෙතො සියා’’ති ආහ. තථා ච වදන්ති ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්චෙත්ථ න පට්ඨානෙ ආගතඅඤ්ඤමඤ්ඤවසෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති. චක්ඛායතනුපචයාදීනන්ති උපරූපරි චිතානි විය උප්පන්නචක්ඛායතනාදීනි, චක්ඛායතනාදීනං වා උපත්ථම්භකානි චක්ඛායතනුපචයාදීනි.

අඤ්ඤමඤ්ඤචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සඞ්ඛාරාදිමූලකනයමාතිකාවණ්ණනා

247. යදිපි සාමඤ්ඤතො ගතවිසෙසො, තථාපි සාමඤ්ඤග්ගහණෙන නයගතො විසෙසො සරූපතො දස්සිතො හොතීති ‘‘නාමපච්චයා අවිජ්ජා’’ති වත්වාපි නාමවිසෙසානං තස්සා පච්චයභාවො දස්සෙතබ්බොති ආහ ‘‘නාමවිසෙසානං…පෙ… වුත්තා’’ති. ‘‘යදෙව පන නාම’’න්තිආදි කස්මා වුත්තං, නනු නාමග්ගහණෙන අග්ගහිතොපි ජාතිආදි භවග්ගහණෙන ගහිතොති දස්සිතොවායමත්ථොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘භවග්ගහණෙන චා’’තිආදි. ඉධාපීති ‘‘භවපච්චයා අවිජ්ජා’’ති ඉධාපි. න සියාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා අවිජ්ජා’’ති වුත්තං න සියා. තස්මාති යස්මා සාමඤ්ඤචොදිතං විසෙසචොදිතමෙව න හොති, තස්මා. සොති භවො. තෙනාති සභාවාසභාවධම්මසඞ්ගහණෙන.

උපාදානස්සපි භවෙකදෙසත්තා වුත්තං ‘‘උපාදානපච්චයා…පෙ… අග්ගහිතෙ’’ති. ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති ඉදං වචනං සන්ධායාහ ‘‘භවසද්දො…පෙ… වුච්චමානො’’ති. ‘‘නාමපච්චයා අවිජ්ජා’’ති එත්ථ පච්චයුප්පන්නං ඨපෙත්වා පච්චයස්ස ගහණතො අවිජ්ජාවිනිමුත්තා එව චත්තාරො ඛන්ධා නාමසද්දෙන වුච්චන්තීති ආහ ‘‘න නාමසද්දො නිරවසෙසබොධකො’’ති. න චෙත්ථ එකංසතො කාරණං මග්ගිතබ්බං. යෙන භව-සද්දො නිරවසෙසබොධකො, න නාම-සද්දොති ආහ ‘‘එවංසභාවා හි එතා නිරුත්තියො’’ති. ඉමිනා අධිප්පායෙනාති භවසද්දො නිරවසෙසබොධකො උපාදින්නචතුක්ඛන්ධවිසයත්තාති ඉමිනා අධිප්පායෙන. ජායමානාදිධම්මවිකාරභාවතො ජායමානාදික්ඛන්ධපටිබද්ධා ජාතිආදයො වුච්චෙය්‍යුං, න පන ජාතිආදිපටිබද්ධා ජායමානාදික්ඛන්ධාති න එකචිත්තක්ඛණෙ ජාතිආදීනං අවිජ්ජාය පච්චයභාවො සම්භවතීති ඉමමත්ථමාහ ‘‘ජායමානානං පනා’’තිආදිනා. නානාචිත්තක්ඛණෙ පන ජාතිආදයො අවිජ්ජාය උපනිස්සයපච්චයො හොන්තීති ‘‘එකචිත්තක්ඛණෙ’’ති විසෙසිතං. තෙනෙවාති අසම්භවෙනෙව.

මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අකුසලනිද්දෙසවණ්ණනා

248-9. තන්ති දිට්ඨුපාදානං. ඉතරස්සාති කාමුපාදානස්ස. තණ්හාගහණෙනාති ‘‘තණ්හාපච්චයා’’ති එත්ථ තණ්හාගහණෙන ගහිතත්තා. යදි එවං නාමග්ගහණෙන ගහිතා තණ්හා කස්මා පුන වුත්තාති ආහ ‘‘නාමෙ විය විසෙසපච්චයත්තාභාවා’’ති. ‘‘නාමපච්චයා ඡට්ඨායතන’’න්ති එත්ථ හි කාමතණ්හාපි නාමෙ සඞ්ගහිතාති නාමස්ස යථාරහං ඡට්ඨායතනස්ස පච්චයභාවො වුත්තොති අත්ථි තත්ථ විසෙසපච්චයත්තං, උපාදානස්ස පන භවසඞ්ගහොපි අත්ථීති ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති එතෙන ‘‘කාමුපාදානපච්චයා භවො’’ති එතස්ස නත්ථෙව විසෙසොති වුත්තං ‘‘නාමෙ විය විසෙසපච්චයත්තාභාවා’’ති. තණ්හා එතිස්සා පච්චයොති තණ්හාපච්චයා, දිට්ඨි. භවස්ස පච්චයභූතාති දුවිධස්සපි භවස්ස කාරණභූතා. උභයෙනපි උපාදානස්ස භවනිද්දෙසෙ ඨපෙතබ්බතංයෙව විභාවෙති. පච්චයුප්පන්නං පච්චයො ච එකමෙවාති ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති එත්ථ වුත්තපච්චයුප්පන්නං, ‘‘උපාදානපච්චයා භවො’’ති එත්ථ වුත්තපච්චයො ච එකො එවත්ථො, තස්මා පච්චයො විසුං පච්චයුප්පන්නතො භින්නං කත්වා න විභත්තො.

252. උපත්ථම්භකසමුට්ඨාපනපච්ඡාජාතපච්චයවසෙනාති උපත්ථම්භකස්ස චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස සමුට්ඨාපනවසෙන, පච්ඡාජාතපච්චයවසෙන ච.

254. පඤ්චන්නන්ති චක්ඛායතනාදීනං පඤ්චන්නං. සහජාතාදිපච්චයොති සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයො. වත්ථුසඞ්ඛාතං රූපං. පුරෙජාතාදිපච්චයොති පුරෙජාතනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයො. පච්ඡාජාතාදිපච්චයොති පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයො. ඡට්ඨස්ස සහජාතාදීති ආදි-සද්දෙන අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදයො ගහිතා.

264. යස්සාති ‘‘යස්ස ච හොතී’’ති එත්ථ වුත්තං ‘‘යස්සා’’ති පදං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘හොතීති යොජෙතබ්බ’’න්ති.

280. තස්සාති ‘‘බලවකිලෙසභූතාය විචිකිච්ඡායා’’ති (විභ. අට්ඨ. 280) පදස්ස. තෙනාති ‘‘තණ්හාට්ඨානෙ’’ති පදෙන. චිත්තුප්පාදකණ්ඩාදීසූති ආදි-සද්දෙන ඉමස්මිං පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයාදිං සඞ්ගණ්හාති.

අකුසලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුසලාබ්‍යාකතනිද්දෙසවණ්ණනා

306. සබ්‍යාපාරානීති සඋස්සාහානි, විපාකධම්මානීති අත්ථො. පරිහීනං අවිජ්ජාට්ඨානං එතෙසන්ති පරිහීනාවිජ්ජාට්ඨානා.

සන්ධායාති අධිප්පායං විභාවෙන්තො විය වදති, සරූපෙනෙව පන ‘‘න ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි රූපං සමුට්ඨාපෙන්තී’’ති (විභ. අට්ඨ. 306) අට්ඨකථායං වුත්තං. නාමරූපං න න ලබ්භතීති යොජනා.

කුසලාබ්‍යාකතනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අවිජ්ජාමූලකකුසලනිද්දෙසවණ්ණනා

334. කුසලඵලෙති කුසලවිපාකපටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ගහිතත්තා තස්ස සාදුරසවිසරුක්ඛබීජසදිසතා වුත්තා.

යදිපි ‘‘සඞ්ඛාරහෙතුක’’න්තිආදිනා යොජනා ලබ්භති, අවිගතචතුක්කාදීනි පන න ලබ්භන්ති යථාලාභයොජනාය දස්සිතත්තා.

අවිජ්ජාමූලකකුසලනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුසලමූලකවිපාකනිද්දෙසවණ්ණනා

343. කම්මං විය පච්චයො හොති විපාකභාවතොති අධිප්පායො. විපාකස්ස කම්මං පච්චයො හොන්තං සාතිසයං හොතීති තස්ස නිප්පරියායතා, තංසම්පයුත්තානං පරියායතා සියාති අධිප්පායෙන ‘‘පරියායෙන උපනිස්සයපච්චයොති වුත්තානී’’ති ආහ. ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො (පට්ඨා. 1.1.423), අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස (පට්ඨා. 1.1.423), විපාකධම්මධම්මො නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.3.103) පන වචනතො නිප්පරියායෙන සබ්බෙපි කුසලාකුසලා ධම්මා විපාකස්ස උපනිස්සයපච්චයො හොතීති අයමත්ථො දිස්සති. ‘‘කුසලමූලං අකුසලමූල’’න්ති ඉමෙසං අන්වාදෙසොපි පච්චයසද්දාපෙක්ඛාය ‘‘එසා’’ති පුල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එසාති…පෙ… යොජෙතබ්බ’’න්ති.

‘‘මනසිකාරොපී’’තිආදිනා අප්පහීනාවිජ්ජානම්පි කිරියාය කුසලාකුසලමූලානි, අවිජ්ජා ච උපනිස්සයා න හොන්තීති දස්සෙති. කම්මවට්ටවිපාකවට්ටභූතානියෙව සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානි පච්ඡිමනයෙ අධිප්පෙතානීති වුත්තං ‘‘කිරියානි පන…පෙ… ගච්ඡන්තී’’ති. තෙසං පච්චයානං වසෙන අනෙකප්පකාරතොති අධිප්පායොති යොජනා.

නවාදිභෙදානන්ති නවඅට්ඨසත්තඡාති එවංපභෙදානං. චතුන්නං චතුක්කානන්ති පුරිමනයෙ පච්ඡිමනයෙ ච ආගතානං යථාලාභං චතුන්නං චතුන්නං චතුක්කානං. ‘‘කුසලාකුසලානං පන විපාකෙ චා’’ති ච-සද්දෙන කුසලාකුසලෙ චාති සමුච්චෙතබ්බොති ආහ ‘‘කුසල…පෙ… වත්තබ්බ’’න්ති. මූලපදෙකපච්චයතාවසෙනාති මූලපදස්ස එකපච්චයභාවවසෙන උපනිස්සයපච්චයතාවසෙන. එකස්සෙව නයස්සාති කුසලාකුසලෙසු අවිජ්ජාමූලකස්ස, විපාකෙසු කුසලාකුසලමූලකස්සාති එවං එකස්සෙව නයස්ස වසෙන. ධම්මපච්චයභෙදෙති ධම්මස්ස පච්චයභූතස්ස, පච්චයුප්පන්නස්ස වා පච්චයභාවෙන භෙදෙති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අවිජ්ජාදීන’’න්තිආදිං වත්වා පුන තමෙව ‘‘තංතංචිත්තුප්පාදා’’තිආදිනා පකාරන්තරෙන විභාවෙති.

කුසලමූලකවිපාකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.