1. පච්චයචතුක්කවණ්ණනා

පච්චයසහිතපච්චයුප්පන්නානි අඞ්ගභාවෙන වුත්තානි, න කෙවලං පච්චයා. තස්මා ‘‘ඡට්ඨායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති එත්ථ න ඡට්ඨායතනස්ස අඞ්ගතා. තෙන වුත්තං ‘‘න, තස්ස අනඞ්ගත්තා’’ති. එවඤ්ච කත්වාති පච්චයසහිතස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස අඞ්ගභාවතො. තීසු පකාරෙසූති ‘‘පඨමො සබ්බසඞ්ගාහිකට්ඨෙනා’’තිආදිනා (විභ. අට්ඨ. 243) අට්ඨකථායං වුත්තෙසු තීසුපි පකාරෙසු. පච්චයවිසෙසාදීති එත්ථ නාමං, ඡට්ඨායතනඤ්ච පච්චයවිසෙසො. ආදි-සද්දෙන යොනිවිසෙසො, ආයතනානං අපාරිපූරිපාරිපූරිභවවිසෙසො ච ගහිතො. තෙ හි දුතියවාරාදීනං නානත්තකරා. අත්ථවිසෙසෙනාති යදිපි අඤ්ඤත්ථ ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති සළායතනපච්චයො වුත්තො, තථාපි සහජාතාදිනාමසන්නිස්සයෙන පවත්තනතො නාමමත්තපච්චයාපි සො හොතීති පටිච්චසමුප්පාදස්ස නානානයවිචිත්තතානුමිතස්ස ගම්භීරභාවස්ස විභාවනසඞ්ඛාතෙන, අනවසෙසනාමපච්චයදස්සනසඞ්ඛාතෙන ච අත්ථවිසෙසෙන. තථා හි ‘‘යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි යෙහි ලිඞ්ගෙහි යෙහි නිමිත්තෙහි යෙහි උද්දෙසෙහි නාමකායස්ස පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු…පෙ… උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො රූපකායෙ අධිවචනසම්ඵස්සො පඤ්ඤායෙථා’’ති (දී. නි. 2.114) ඵස්සස්ස නාමපච්චයතාවිභාවනවසෙන මහානිදානදෙසනා පවත්තා. තථා ‘‘නාමරූපපච්චයා ඵස්සොති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්ති (දී. නි. 2.97) ‘‘නාමරූපපච්චයා’’ති වදන්තෙන ‘‘නාමපච්චයා’’තිපි වුත්තමෙව හොතීති.

වාරචතුක්කෙ ‘‘සඞ්ඛාරො’’ති වුත්තං, සොකාදයො න වුත්තා, පුරිමස්මිං වාරද්වයෙ රූපං න වුත්තං, වාරත්තයෙ සළායතනං න වුත්තන්ති යොජෙතබ්බං.

සබ්බ…පෙ… රණතොති සබ්බස්ස විඤ්ඤාණස්ස පවත්තිට්ඨානභූතසබ්බභවසාධාරණතො, විඤ්ඤාණස්ස වා පවත්තිට්ඨානභූතසබ්බභවසාධාරණතො. සමානං ඵලං සමානො පච්චයො සහජාතාදිපච්චයෙහි උපකත්තබ්බතො, උපකාරකතො ච. තස්ස විඤ්ඤාණස්ස. විඤ්ඤාණාහරණන්ති විපාකවිඤ්ඤාණනිබ්බත්තනං. අස්ස විඤ්ඤාණස්ස.

ගතිසූචකොති හි-සද්දං ලොකෙ ගතිඅත්ථං වදන්තීති කත්වා වුත්තං. ‘‘විගත’’න්ති එත්ථ වි-සද්දො පටිසෙධදීපකොති ද්වෙ පටිසෙධා පකතිං ඤාපෙන්තීති ආහ ‘‘විගතතානිවාරණවසෙන ගති එව හොතී’’ති.

තිධා චතුධා පඤ්චධා වාති එත්ථ සඤ්ඤාමනසිකාරාදයො සහජාතනිස්සයඅත්ථිපච්චයවසෙන තිධා, ඵස්සචෙතනාදයො තෙසඤ්චෙව ආහාරාදීනඤ්ච වසෙන චතුධා, වෙදනාවිතක්කාදයො තෙසඤ්චෙව ඣානින්ද්‍රියාදීනඤ්ච වසෙන පඤ්චධා. යථා සමාධි, එවං වීරියම්පි දට්ඨබ්බං. තම්පි හි අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයෙහි ඡධා පච්චයො හොති.

‘‘වචනවසෙනා’’ති ඉමිනා ඉමස්මිං චතුක්කෙ සහජාතපච්චයං ධුරං කත්වා දෙසනා පවත්තාති තෙසං අධිප්පායොති දස්සෙති. අත්ථොති පච්චයධම්මො. කත්ථචීති කිස්මිඤ්චි වාරෙ අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස යථාසකෙහි පච්චයො න න හොති. ‘‘අත්ථතො’’ති ච පාඨො. ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’තිආදි න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්ච තං. තස්මා සහජාතපච්චයවසෙනෙව පඨමචතුක්කො වුත්තොති න ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘න ච තං න වුත්ත’’න්තිආදි. ඉමස්ස ච ‘‘භවපච්චයා ජාතීතිආදි න වත්තබ්බං සියා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පච්චයවචනමෙවාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිආදීසු වුත්තපච්චයවචනමෙව ච. තෙසන්ති තෙසං ආචරියානං. අයොජෙත්වා වුත්තන්ති සම්බන්ධො. කථං පන වුත්තන්ති ආහ ‘‘සාමඤ්ඤෙන…පෙ… සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එත්ථ ච ‘‘සහජාතසූචක’’න්තිආදිනා යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස වචනතො අසිද්ධිමාහ, ‘‘සහජාතතො’’තිආදිනා පන අත්ථාපත්තිතො. අසම්භවෙ හි අඤ්ඤස්ස අත්ථතො සිජ්ඣෙය්‍ය වචනතො වා අත්ථතො වා අධිප්පෙතත්ථසාධනාති.

අඤ්ඤත්ථාති අඤ්ඤස්මිං සුත්තෙ. අතීතද්ධං නිද්ධාරෙත්වා පච්චුප්පන්නානාගතෙහි සද්ධිං අද්ධත්තයදස්සනත්ථං. තංදෙසනාපරිග්ගහත්ථන්ති මහානිදානදෙසනාපරිග්ගහත්ථං. සො ච උභින්නං දෙසනානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසන්දනභාවදස්සනත්ථං. එවං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධභාසිතා දෙසනා අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දතීති.

ඉමස්සාති ඉමස්ස තතියවාරස්ස.

අපරාපෙක්ඛතාය, අපරිකිලිට්ඨුපපත්තිතාය, අසුචිඅමක්ඛිතතාය කාමාවචරදෙවානං, සබ්බෙසඤ්ච බ්‍රහ්මානං තථා උපපජ්ජනතො ච ඔපපාතිකයොනියා පධානතා වෙදිතබ්බා. සඞ්ගහනිදස්සනවසෙනාති ඔපපාතිකයොනියා එව සංසෙදජයොනියා සඞ්ගහස්ස නිදස්සනවසෙන උදාහරණවසෙන. ආරම්මණපච්චයස්සාපි ඵස්සස්ස සතිපි පවත්තිහෙතුභාවෙ සො පන සහජාතාදිපච්චයභූතස්ස අජ්ඣත්තිකස්ස ඡට්ඨායතනස්ස විය න සාතිසයොති වුත්තං ‘‘ආරම්මණපච්චයො චෙත්ථ පවත්තකො න හොතී’’ති.

කෙසඤ්චීති පරිපුණ්ණායතනානං ගබ්භසෙය්‍යකානං. ‘‘පච්ඡිම…පෙ… සදා සම්භවතී’’ති ඉදං ගබ්භසෙය්‍යකානං විය ඉතරයොනිකානං කමෙන ආයතනුප්පත්ති නත්ථීති වුත්තං. තථා චාහ අට්ඨකථායං ‘‘සහුප්පත්තිදීපනතො’’ති.

පච්චයචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.