9. උජ්ජයසුත්තවණ්ණනා

39. නවමෙ අනුකුලයඤ්ඤන්ති අනුකුලං කුලානුක්කමං උපාදාය දාතබ්බදානං. තෙනාහ ‘‘අම්හාකං…පෙ… කුලානුකුලවසෙන යජිතබ්බ’’න්ති. වංසපරම්පරාය පච්ඡා දුග්ගතපුරිසෙහි පදාතබ්බදානං. එවරූපං කුලං සීලවන්තෙ උද්දිස්ස නිබද්ධදානං, තස්මිං කුලෙ දලිද්දානිපි න උපච්ඡින්දන්ති. තත්‍රිදං වත්ථු – අනාථපිණ්ඩිකස්ස ඝරෙ පඤ්ච සලාකභත්තසතානි දීයිංසු. දන්තමයසලාකානං පඤ්චසතානි අහෙසුං. අථ තං කුලං අනුක්කමෙන දාලිද්දියෙන අභිභූතං. එකා තස්මිං කුලෙ දාරිකා එකසලාකතො උද්ධං දාතුං නාසක්ඛි. සාපි පච්ඡා සාතවාහනං රට්ඨං ගන්ත්වා ඛලං සොධෙත්වා ලද්ධධඤ්ඤෙන තං සලාකං අදාසි. එකො ථෙරො රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. සා තතො පට්ඨාය පුන පඤ්චපි සලාකසතානි පවත්තෙසි.

අස්සමෙධන්තිආදීසු පොරාණකරාජකාලෙ කිර සස්සමෙධං, පුරිසමෙධං, සම්මාපාසං, වාචාපෙය්‍යන්ති චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි අහෙසුං, යෙහි රාජානො ලොකං සඞ්ගණ්හිංසු. තත්ථ නිප්ඵන්නසස්සතො දසමභාගග්ගහණං සස්සමෙධං නාම, සස්සසම්පාදනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො. මහායොධානං ඡමාසිකභත්තවෙතනානුප්පදානං පුරිසමෙධං නාම, පුරිසසඞ්ගණ්හනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො. දලිද්දමනුස්සානං හත්ථෙ ලෙඛං ගහෙත්වා තීණි වස්සානි විනා වඩ්ඪියා සහස්සද්විසහස්සමත්තධනානුප්පදානං සම්මාපාසං නාම. තඤ්හි සම්මා මනුස්සෙ පාසෙති හදයෙ බන්ධිත්වා විය ඨපෙති, තස්මා සම්මාපාසන්ති වුච්චති. ‘‘තාත, මාතුලා’’තිආදිනා පන සණ්හවාචාභණනං වාචාපෙය්‍යං නාම, පෙය්‍යවජ්ජං පියවචනතාති අත්ථො. එවං චතූහි වත්ථූහි සඞ්ගහිතං රට්ඨං ඉද්ධඤ්චෙව හොති ඵීතඤ්ච පහූතඅන්නපානං ඛෙමං නිරබ්බුදං, මනුස්සා මුදා මොදනා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා අපාරුතඝරද්වාරා විහරන්ති. ඉදං ඝරද්වාරෙසු අග්ගළානං අභාවතො නිරග්ගළන්ති වුච්චති. අයං පොරාණිකා පවෙණී. අපරභාගෙ පන ඔක්කාකරාජකාලෙ බ්‍රාහ්මණා ඉමානි චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි ඉමඤ්ච රට්ඨසම්පත්තිං පරිවත්තෙන්තා උම්මූලං කත්වා අස්සමෙධං පුරිසමෙධන්තිආදිකෙ පඤ්ච යඤ්ඤෙ නාම අකංසු. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා බ්‍රාහ්මණධම්මියසුත්තෙ –

‘‘තෙසං ආසි විපල්ලාසො, දිස්වාන අණුතො අණුං…පෙ…;

තෙ තත්ථ මන්තෙ ගන්ථෙත්වා, ඔක්කාකං තදුපාගමු’’න්ති. (සු. නි. 301-304);

ඉදානි තෙහි පරිවත්තෙත්වා ඨපිතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අස්සමෙධ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ මෙධන්තීති වධෙන්ති. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහීති මහායඤ්ඤස්ස පුබ්බභාගෙ පච්ඡා ච පවත්තෙතබ්බෙහි ද්වීහි පරිවාරයඤ්ඤෙහි. සත්තනවුතිපඤ්චපසුසතඝාතභිංසනස්සාති සත්තනවුතාධිකානං පඤ්චන්නං පසුසතානං මාරණෙන භෙරවස්ස පාපභීරුකානං භයාවහස්ස. තථා හි වදන්ති –

‘‘ඡසතානි නියුජ්ජන්ති, පසූනං මජ්ඣිමෙ හනි;

අස්සමෙධස්ස යඤ්ඤස්ස, ඌනානි පසූහි තීහී’’ති. (සං. නි. ටී. 1.1.120);

සම්මන්ති යුගච්ඡිද්දෙ පක්ඛිපිතබ්බදණ්ඩකං. පාසන්තීති ඛිපන්ති. සංහාරිමෙහීති සකටෙහි වහිතබ්බෙහි. පුබ්බෙ කිර එකො රාජා සම්මාපාසං යජන්තො සරස්සතිනදිතීරෙ පථවියා විවරෙ දින්නෙ නිමුග්ගොයෙව අහොසි, අන්ධබාලබ්‍රාහ්මණා ගතානුගතිගතා ‘‘අයං තස්ස සග්ගගමනමග්ගො’’ති සඤ්ඤාය තත්ථ සම්මාපාසයඤ්ඤං පට්ඨපෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නිමුග්ගොකාසතො පභුතී’’ති. අයූපො අප්පකදිවසො යාගො, සයූපො බහුදිවසං නෙය්‍යො සත්‍රයාගොති. මන්තපදාභිසඞ්ඛතානං සප්පිමධූනං වාජමිති සමඤ්ඤා. හිරඤ්ඤසුවණ්ණගොමහිංසාදි සත්තරසකදක්ඛිණස්ස. සාරගබ්භකොට්ඨාගාරාදීසු නත්ථි එත්ථ අග්ගළන්ති නිරග්ගළො. තත්ථ කිර යඤ්ඤෙ අත්තනො සාපතෙය්‍යං අනවසෙසතො අනිගූහිත්වා නිය්‍යාතීයති.

මහාරම්භාති බහුපසුඝාතකම්මා. අට්ඨකථායං පන ‘‘විවිධා යත්ථ හඤ්ඤරෙ’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘මහාකිච්චා මහාකරණීයා’’ති පඨමො අත්ථවිකප්පො වුත්තො. දුතියො පන අත්ථවිකප්පො ‘‘මහාරම්භාති පපඤ්චවසෙන අජෙළකා’’තිආදි වුත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘අපිචා’’තිආදිනා ආරද්ධො. නිරාරම්භාති එත්ථාපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නනු ච පාණාතිපාතාදිඅකුසලකම්මස්ස අප්පමත්තකම්පි ඵලං නුපලබ්භති, තස්මා තස්ස නිප්ඵලභාවං අවත්වා ‘‘න තෙ හොන්ති මහප්ඵලා’’ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘නිරවසෙසත්ථෙ’’තිආදි. අනුගතං කුලන්ති අනුකුලං, කුලානුගතන්ති අත්ථො. යෙ නිච්චභත්තාදිං පුබ්බපුරිසෙහි පට්ඨපිතං අපරාපරං අනුපච්ඡින්දන්තා මනුස්සා දදන්ති, තෙ අනුකුලං යජන්ති නාම. තෙනෙවාහ ‘‘යෙ අඤ්ඤෙ අනුකුලං යජන්තී’’තිආදි.

උජ්ජයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.