.නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

චතුක්කනිපාත-ටීකා

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. භණ්ඩගාමවග්ගො

1-2. අනුබුද්ධසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. චතුක්කනිපාතස්ස පඨමෙ අනුබොධො පුබ්බභාගියං ඤාණං, පටිවෙධො අනුබොධෙන අභිසමයො. තත්ථ යස්මා අනුබොධපුබ්බකො පටිවෙධො අනුබොධෙන විනා න හොති. අනුබොධො හි එකච්චො පටිවෙධසම්බද්ධො, තදුභයාභාවහෙතුකඤ්ච වට්ටෙ සංසරණං, තස්මා වුත්තං පාළියං ‘‘අනනුබොධා…පෙ… තුම්හාකඤ්චා’’ති. පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන භවතො භවන්තරූපගමනං සන්ධාවනං, අපරාපරං චවනූපපජ්ජනවසෙන සඤ්චරණං සංසරණන්ති ආහ ‘‘භවතො’’තිආදි. සන්ධාවිතසංසරිතපදානං කම්මසාධනතං සන්ධායාහ ‘‘මයා ච තුම්හෙහි චා’’ති පඨමවිකප්පෙ. දුතියවිකප්පෙ පන භාවසාධනතං හදයෙ කත්වා ‘‘මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චා’’ති යථාරුතවසෙනෙව වුත්තං. දීඝරජ්ජුනා බද්ධසකුණං විය රජ්ජුහත්ථො පුරිසො දෙසන්තරං තණ්හාරජ්ජුනා බද්ධං සත්තසන්තානං අභිසඞ්ඛාරො භවන්තරං නෙති එතායාති භවනෙත්ති. තෙනාහ ‘‘භවරජ්ජූ’’තිආදී.

වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරොති සකලවට්ටදුක්ඛස්ස සකසන්තානෙ පරසන්තානෙ ච විනාසකරො අභාවකරො. බුද්ධචක්ඛුධම්මචක්ඛුදිබ්බචක්ඛුමංසචක්ඛුසමන්තචක්ඛුසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. සවාසනානං කිලෙසානං සමුච්ඡින්නත්තා සාතිසයං කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. දුතියං උත්තානමෙව.

අනුබුද්ධසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3-4. පඨමඛතසුත්තාදිවණ්ණනා

3-4. තතියෙ කලින්ති අපරාධං. විචිනාතීති ආචිනොති පසවති. තෙන ච කලිනා සුඛං න පටිලභතීති තෙන අපරාධෙන සුඛං න වින්දති. නින්දියප්පසංසාය හි පසංසියනින්දාය ච සමකොව විපාකො. පසංසියනින්දාති ච සම්පන්නගුණපරිධංසනවසෙන පවත්තියා මහාසාවජ්ජතාය කටුකතරවිපාකා. නින්දියප්පසංසා පන කථං තාය සමවිපාකාති චෙ? තස්මිං අවිජ්ජමානගුණසමාරොපනෙන අත්තනො පරෙසඤ්ච මිච්ඡාපටිපත්තිහෙතුභාවතො පසංසියෙන තස්ස සබ්භාවකරණතො ච. ලොකෙපි හි අසූරං සූරෙන සමං කරොන්තො ගාරය්හො හොති, පගෙව දුප්පටිපන්නං සුප්පටිපන්නෙන සමං කරොන්තොති. සකෙන ධනෙනාති අත්තනො සාපතෙය්‍යෙන. අප්පමත්තකොව කලීති දිට්ඨධම්මිකත්තා සප්පටිකාරත්තා ච අප්පමත්තකො අපරාධො. අයං…පෙ… මහන්තතරො කලි කතූපචිතත්තා සම්පරායිකත්තා අප්පටිකාරත්තා ච.

නිරබ්බුදොති ගණනාවිසෙසො එසොති ආහ ‘‘නිරබ්බුදගණනායා’’ති, සතසහස්සං නිරබ්බුදාති අත්ථො. නිරබ්බුදපරිමාණං පන වස්සගණනාය එවං වෙදිතබ්බං. යථෙව හි සතං සතසහස්සානං කොටි හොති, එවං සතං සතසහස්සානං කොටියො පකොටි නාම හොති, සතං සතසහස්සානං පකොටියො කොටිපකොටි, සතං සතසහස්සකොටිපකොටියො නහුතං, සතං සතසහස්සනහුතානි නින්නහුතං, සතං සතසහස්සනින්නහුතානි එකං අබ්බුදං, තතො වීසතිගුණිතං නිරබ්බුදං. යං අරියෙ ගරහන්තො නිරයං උපපජ්ජතීති අරියෙ ගරහන්තො යං නිරබ්බුදසඞ්ඛාතං නිරයං උපපජ්ජති, නිරබ්බුදොති ච පාටියෙක්කො නිරයො නත්ථි, අවීචිම්හියෙව පන නිරබ්බුදගණනාය පච්චිතබ්බට්ඨානස්සෙතං නාමං. චතුත්ථං උත්තානමෙව.

පඨමඛතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. අනුසොතසුත්තවණ්ණනා

5. පඤ්චමෙ අනුසොතං ගච්ඡතීති සංසාරසොතස්ස අනුකූලභාවෙන ගච්ඡති. පච්චනීකපටිපත්තියාති සංසාරසොතස්ස පටිකූලවසෙන පවත්තනිබ්බිදානුපස්සනාදිපටිපත්තියා. ඨිතසභාවොති අචලප්පසාදාදිසමන්නාගමෙන ඨිතසභාවො. අනාගාමී හි අස්සද්ධියෙහි කාමරාගබ්‍යාපාදෙහි අකම්පනියචිත්තතාය තම්හා ලොකා අනාවත්තිධම්මතාය ච ඨිතසභාවො නාම. ඔඝං තරිත්වාති කාමොඝාදිචතුබ්බිධං ඔඝං අතික්කමිත්වා. පරතීරං ගතොති නිබ්බානපාරං ගතො. බ්‍රාහ්මණොති බාහිතපාපතාය බ්‍රාහ්මණොති සඞ්ඛං ගතො ඛීණාසවො. තෙනාහ ‘‘සෙට්ඨො නිද්දොසො’’ති. පඤ්චවෙරකම්මන්ති පාණාතිපාතාදිපඤ්චදුච්චරිතං. සහාපි දුක්ඛෙන සහාපි දොමනස්සෙනාති කිලෙසපරියුට්ඨානෙ සති උප්පන්නෙන දුක්ඛදොමනස්සෙන සද්ධිම්පි. පරිපුණ්ණන්ති තිස්සන්නං සික්ඛානං එකායපි අනූනං. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. බ්‍රහ්මචරියන්ති සෙට්ඨචරියං. ඉමිනා වාරෙන සොතාපන්නසකදාගාමිනො කථිතා. කිං පන තෙ රුදන්තා බ්‍රහ්මචරියං චරන්තීති? ආම, කිලෙසරොදනෙන රොදන්තා චරන්ති නාම, සීලසම්පන්නො පුථුජ්ජනභික්ඛු එත්ථෙව සඞ්ගහිතො.

චෙතොවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලඤාණං. ඡහාකාරෙහි පාරගතොති අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ, භාවනාපාරගූ, පහානපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සමාපත්තිපාරගූති එවං ඡහි ආකාරෙහි සබ්බධම්මානං පාරං පරියොසානං ගතො. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අනුසොතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අප්පස්සුතසුත්තවණ්ණනා

6. ඡට්ඨෙ අප්පකං සුතං හොතීති නවඞ්ගසත්ථුසාසනෙ කිඤ්චිදෙව සුතං හොති. තදෙව නවඞ්ගසත්ථුසාසනං දස්සෙතුං ‘‘සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ සුත්තාදීනි විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘උභතොවිභඞ්ගනිද්දෙසක්ඛන්ධකපරිවාරා’’තිආදිමාහ. කථං පනායං විභාගො යුජ්ජෙය්‍ය. සගාථකඤ්හි සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණං. තදුභයවිනිමුත්තඤ්ච සුත්තං උදානාදිවිසෙසසඤ්ඤාරහිතං නත්ථි, යං සුත්තඞ්ගං සියා. මඞ්ගලසුත්තාදීනඤ්ච (ඛු. පා. 5.1 ආදයො; සු. නි. 261 ආදයො) සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා ගාථාභාවතො ධම්මපදාදීනං විය. ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා සගාථකත්තා සගාථාවග්ගස්ස විය. තථා උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානන්ති? වුච්චතෙ –

‘‘සුත්තන්ති සාමඤ්ඤවිධි, විසෙසවිධයො පරෙ;

සනිමිත්තා නිරුළ්හත්තා, සහතාඤ්ඤෙන නාඤ්ඤතො’’. (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා; දී. නි. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා; සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා)

සබ්බස්සපි හි බුද්ධවචනස්ස සුත්තන්ති අයං සාමඤ්ඤවිධි. තෙනෙවාහ ආයස්මා මහාකච්චානො නෙත්තියං (නෙත්ති. සඞ්ගහවාරො) ‘‘නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨී’’ති. එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්නං (පාචි. 655, 1242) සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානීති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) එවමාදි ච එතස්ස අත්ථස්ස සාධකං. විසෙසවිධයො පරෙ සනිමිත්තා තදෙකදෙසෙසු ගෙය්‍යාදයො විසෙසවිධයො තෙන තෙන නිමිත්තෙන පතිට්ඨිතා. තථා හි ගෙය්‍යස්ස සගාථකත්තං තබ්භාවනිමිත්තං. ලොකෙපි හි සසිලොකං සගාථකං වා චුණ්ණියගන්ථං ‘‘ගෙය්‍ය’’න්ති වදන්ති. ගාථාවිරහෙ පන සති පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්තං. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනඤ්හි ‘‘බ්‍යාකරණ’’න්ති වුච්චති. බ්‍යාකරණමෙව වෙය්‍යාකරණං. එවං සන්තෙ සගාථකාදීනම්පි පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තානං වෙය්‍යාකරණභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤානං අනොකාසභාවතො, ‘‘ගාථාවිරහෙ සතී’’ති විසෙසිතත්තා ච. තථා හි ධම්මපදාදීසු කෙවලං ගාථාබන්ධෙසු සගාථකත්තෙපි සොමනස්සඤාණමයිකගාථායුත්තෙසු ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදීවචනසම්බන්ධෙසු අබ්භුතධම්මප්පටිසංයුත්තෙසු ච සුත්තවිසෙසෙසු යථාක්කමං ගාථාඋදානඉතිවුත්තකඅබ්භුතධම්මසඤ්ඤා පතිට්ඨිතා, තථා සතිපි ගාථාබන්ධභාවෙ භගවතො අතීතාසු ජාතීසු චරියානුභාවප්පකාසකෙසු ජාතකසඤ්ඤා, සතිපි පඤ්හවිස්සජ්ජනභාවෙ සගාථකත්තෙ ච කෙසුචි සුත්තන්තෙසු වෙදස්ස ලභාපනතො වෙදල්ලසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති එවං තෙන තෙන සගාථකත්තාදිනා නිමිත්තෙන තෙසු තෙසු සුත්තවිසෙසෙසු ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති විසෙසවිධයො සුත්තඞ්ගතො පරෙ ගෙය්‍යාදයො. යං පනෙත්ථ ගෙය්‍යඞ්ගාදිනිමිත්තරහිතං, තං සුත්තඞ්ගං විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතො. නනු ච සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණන්ති සුත්තඞ්ගං න සම්භවතීති චොදනා තදවත්ථාවාති? න තදවත්ථා සොධිතත්තා. සොධිතඤ්හි පුබ්බෙ ‘‘ගාථාවිරහෙ සති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්ත’’න්ති.

යඤ්ච වුත්තං – ‘‘ගාථාභාවතො මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා’’ති, තං න, නිරුළ්හත්තා. නිරුළ්හො හි මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තභාවො. න හි තානි ධම්මපදබුද්ධවංසාදයො විය ගාථාභාවෙන පඤ්ඤාතානි, අථ ඛො සුත්තභාවෙනෙව, තෙනෙව හි අට්ඨකථායං ‘‘සුත්තනාමක’’න්ති නාමග්ගහණං කතං. යං පන වුත්තං ‘‘සගාථකත්තා ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි නත්ථි, යස්මා සහතාඤ්ඤෙන. සහ ගාථාහීති හි සගාථකං. සහභාවො නාම අත්ථතො අඤ්ඤෙන හොති, න ච මඞ්ගලසුත්තාදීසු ගාථාවිනිමුත්තො කොචි සුත්තප්පදෙසො අත්ථි, යො ‘‘සහ ගාථාහී’’ති වුච්චෙය්‍ය, න ච සමුදායො නාම කොචි අත්ථි. යදපි වුත්තං – ‘‘උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානං ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි න, අඤ්ඤතො. අඤ්ඤා එව හි තා ගාථා ජාතකාදිපරියාපන්නත්තා. අතො න තාහි උභතොවිභඞ්ගාදීනං ගෙය්‍යඞ්ගභාවොති. එවං සුත්තාදීනං අඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්කරාභාවො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය සාරත්ථදීපනියා (සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) අම්හෙහි පකාසිතො, ඉච්ඡන්තෙහි තතොයෙව ගහෙතබ්බො.

න අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො හොතීති අට්ඨකථාඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා ලොකුත්තරධම්මස්ස අනුරූපධම්මං පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො න හොතීති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘න අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා…පෙ… න පටිපන්නො හොතී’’ති.

අප්පස්සුතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සොභනසුත්තවණ්ණනා

7. සත්තමෙ පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙනාති සච්චසම්පටිවෙධාදිපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන. විනයං උපෙතාති තදඞ්ගාදිවසෙන කිලෙසානං විනයං උපෙතා. වෙසාරජ්ජෙනාති සාරජ්ජකරානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිපාපධම්මානං විගමනතො වෙසාරජ්ජෙන, සාරජ්ජරහිතෙනාති අත්ථො. තෙපිටකවසෙන බහු සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. තමෙව පරියත්තිධම්මං ධාරෙන්ති සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසං විය විනස්සන්තං අකත්වා සුප්පගුණසුප්පවත්තිභාවෙන හදයෙ ඨපෙන්තීති ධම්මධරා. එදිසා ච අත්තනා සුතස්ස ධම්මස්ස ආධාරභූතා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘සුතධම්මානං ආධාරභූතා’’ති.

සොභනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. වෙසාරජ්ජසුත්තවණ්ණනා

8. අට්ඨමෙ බ්‍යාමොහවසෙන සරණපරියෙසනං සාරජ්ජනං සාරදො, බ්‍යාමොහභයං. විගතො සාරදො එතස්සාති විසාරදො, තස්ස භාවො වෙසාරජ්ජං. තං පන ඤාණසම්පදං, පහානසම්පදං, දෙසනාවිසෙසසම්පදං ඛෙමඤ්ච නිස්සාය පවත්තං චතුබ්බිධපච්චවෙක්ඛණඤාණං. තෙනාහ ‘‘චතූසු ඨානෙසූ’’තිආදි. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං. සබ්බඤ්ඤුතපටිජානනවසෙන අභිමුඛං ගච්ඡන්ති, අට්ඨ වා පරිසා උපසඞ්කමන්තීති ආසභා, පුබ්බබුද්ධා. ඉදං පනාති බුද්ධානං ඨානං සබ්බඤ්ඤුතමෙව වදති. තිට්ඨමානොවාති අවදන්තොපි තිට්ඨමානොව පටිජානාති නාමාති අත්ථො. උපගච්ඡතීති අනුජානාති.

අට්ඨසු පරිසාසූති ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, අනෙකසතං ඛත්තියපරිසං උපසඞ්කමිතා…පෙ… බ්‍රාහ්මණපරිසං ගහපතිපරිසං, සමණපරිසං, චාතුමහාරාජිකපරිසං, තාවතිංසපරිසං, මාරපරිසං, බ්‍රහ්මපරිසං උපසඞ්කමිතා, තත්‍රපි මයා සන්නිසින්නපුබ්බඤ්චෙව සල්ලපිතපුබ්බඤ්ච සාකච්ඡා ච සමාපජ්ජිතපුබ්බා. තත්‍ර වත මං ‘භයං වා සාරජ්ජං වා ඔක්කමිස්සතී’ති නිමිත්තමෙතං, සාරිපුත්ත, න සමනුපස්සාමී’’ති (ම. නි. 1.151) එවං වුත්තපරිසාසු. අභීතනාදං නදතීති පරතො දස්සිතඤාණයොගෙන විසාරදො අහන්ති අභීතනාදං නදති. සීහනාදසුත්තෙනාති ඛන්ධවග්ගෙ ආගතෙන සීහනාදසුත්තෙන.

‘‘දෙවමනුස්සානං චතුචක්කං වත්තතී’’ති (අ. නි. 4.31) සුත්තසෙසෙන සප්පුරිසූපනිස්සයාදිඵලසම්පත්තිපවත්ති වුත්තා, පුරිමසප්පුරිසූපනිස්සයාදිඋපනිස්සයා පච්ඡිමසප්පුරිසූපනිස්සයාදිසම්පත්තිපවත්ති වා වුත්තා. ආදි-සද්දෙන තත්ථ ච චක්කසද්දස්ස ගහණං වෙදිතබ්බං. විචක්කසණ්ඨානා අසනි එව අසනිවිචක්කං. උරචක්කාදීසූති ආදි-සද්දෙන ආණාසමූහාදීසුපි චක්කසද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා. ‘‘සඞ්ඝභෙදං කරිස්සාම චක්කභෙද’’න්තිආදීසු (පාරා. 409; චූළව. 343) හි ආණා ‘‘චක්ක’’න්ති වුත්තා. ‘‘දෙවචක්කං අසුරචක්ක’’න්තිආදීසු සමූහොති.

පටිවෙධනිට්ඨත්තා අරහත්තමග්ගඤාණං පටිවෙධොති ‘‘ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාමා’’ති වුත්තං. තෙන පටිලද්ධස්සපි දෙසනාඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති පරස්ස බුජ්ඣනමත්තෙන හොතීති ‘‘අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්ති…පෙ… ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාමා’’ති වුත්තං. තතො පරං පන යාව පරිනිබ්බානා දෙසනාඤාණප්පවත්ති තස්සෙව පවත්තිතස්ස ධම්මචක්කස්ස ඨානන්ති වෙදිතබ්බං.

දස්සිතධම්මෙසූති වුත්තධම්මෙසු. වචනමත්තමෙව හි තෙසං, න පන දස්සනං තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස අභාවතො. භගවතො එව වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධො’’ති පරස්ස වචනවසෙන දස්සිතධම්මෙසු. ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 718-721) විය ධම්ම-සද්දො හෙතුපරියායොති ආහ ‘‘සහධම්මෙනාති සහෙතුනා’’ති. හෙතූති ච උපපත්තිසාධනහෙතු වෙදිතබ්බො, න කාරකො, සම්පාපකො වා. නිමිත්තන්ති චොදනාය කාරණං. තත්ථ චොදකො චොදනං කරොතීති කාරණං, ධම්මො චොදනං කරොති එතෙනාති කාරණං. තෙනාහ ‘‘පුග්ගලොපී’’තිආදි. ඛෙමන්ති කෙනචි අප්පටිබාහියභාවෙන අනුපද්දුතං.

අන්තරායො එතෙසං අත්ථි, අන්තරායෙ වා නියුත්තාති අන්තරායිකා. එවංභූතා පන තෙ යස්මා අන්තරායකරා නාම හොන්ති, තස්මා ආහ ‘‘අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා’’ති. අසඤ්චිච්ච වීතික්කමෙ නාතිසාවජ්ජාති කත්වා වුත්තං ‘‘සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තා’’ති. සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධාතිආදි නිදස්සනමත්තං ඉතරෙසම්පි චතුන්නං ‘‘අන්තරායිකා’’ති වුත්තධම්මානං තබ්භාවෙ බ්‍යභිචාරාභාවතො. ඉධ පන මෙථුනධම්මො අධිප්පෙතොති ඉදං අට්ඨුප්පත්තිවසෙන වුත්තං අරිට්ඨසික්ඛාපදං (පාචි. 417) විය. යස්මා තංඛණම්පි කාමානං ආදීනවං දිස්වා විරතො හොති චෙ, විසෙසං අධිගච්ඡති, න කාමෙසු ආසත්තො, තස්මා වුත්තං ‘‘මෙථුන…පෙ…අන්තරායො හොතී’’ති. තත්ථ යස්ස කස්සචීති න කෙවලං පබ්බජිතස්සෙව, අථ ඛො යස්ස කස්සචි. තථා හි වුත්තං ‘‘මෙථුනමනුයුත්තස්ස, මුස්සතෙවාපි සාසන’’න්ති (සු. නි. 820).

තස්මිං අනිය්‍යානිකධම්මෙති තස්මිං පරෙහි පරිකප්පිතඅනිය්‍යානිකධම්මනිමිත්තං. නිමිත්තත්ථෙ හි ඉදං කම්මසංයොගෙ භුම්මං.

උපනිබද්ධාති විරචිතා. තෙනාහ ‘‘අභිසඞ්ඛතා’’ති. පුථුභාවන්ති බහුභාවං. පුථූහි වා සිතාති බහූහි සමණබ්‍රාහ්මණෙහි සිතා උපනිබද්ධා.

වෙසාරජ්ජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. තණ්හුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

9. නවමෙ භවති එතෙන ආරොග්‍යන්ති භවො, ගිලානපච්චයො. පරිවුද්ධො භවො අභවො. වුද්ධිඅත්ථො හි අයමකාරො යථා ‘‘සංවරාසංවරො, ඵලාඵල’’න්ති ච. සප්පිනවනීතාදීනීති ආදි-සද්දෙන තෙලමධුඵාණිතාදීනං ගහණං. සප්පිනවනීතාදිග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං, සබ්බස්සපි ගිලානපච්චයස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. භවාභවොති වා ඛුද්දකො චෙව මහන්තො ච උපපත්තිභවො වෙදිතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘සම්පත්තිභවෙසූ’’තිආදි. භවොති වා සම්පත්ති, අභවොති විපත්ති. භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. තංනිමිත්තඤ්ච තණ්හා උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘භවාභවහෙතු වා’’ති.

තණ්හාදුතියොති තණ්හාසහායො. තණ්හා හි නිරුදකකන්තාරෙ මරීචිකාය උදකසඤ්ඤා විය පිපාසාභිභූතං තසිතං සත්තං අස්සාසදස්සනවසෙන සහායකිච්චං කරොන්තී භවාදීසු අනිබ්බින්නං කත්වා පරිබ්භමාපෙති. තථා හි තං පපාතකං අචින්තෙත්වා මධුග්ගණ්හනකලුද්දකා විය අනෙකාදීනවාකුලෙසු භවෙසු ආනිසංසමෙව දස්සෙන්තී අනත්ථජාලෙ සා පරිබ්භමාපෙති, තස්මා තණ්හා ‘‘පුරිසස්ස දුතියා’’ති වුත්තා. නනු ච අඤ්ඤෙපි කිලෙසාදයො භවනිබ්බත්තිපච්චයාති? සච්චමෙතං, න පන තථා විසෙසපච්චයො, යථා තණ්හා. තථා හි සා කුසලෙහි විනා අකුසලෙහි, කාමාවචරාදිකුසලෙහි ච විනා රූපාවචරාදිකුසලෙහි භවනිබ්බත්තියා විසෙසපච්චයො. යතො සමුදයසච්චන්ති වුච්චතීති. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති ඉත්ථභාවො ච අඤ්ඤථාභාවො ච ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවො, සො එතස්ස අත්ථීති ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවො, සංසාරො, තං ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං. තත්ථ ඉත්ථභාවො මනුස්සත්තං, අඤ්ඤථාභාවො තතො අවසිට්ඨසත්තාවාසා. ඉත්ථභාවො වා තෙසං තෙසං සත්තානං පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, අඤ්ඤථාභාවො අනාගතත්තභාවො. එවරූපො වා අඤ්ඤොපි අත්තභාවො ඉත්ථභාවො, න එවරූපො අඤ්ඤථාභාවො. තෙනෙවාහ ‘‘ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති එත්ථ ඉත්ථභාවො නාම අයං අත්තභාවො’’තිආදි. සංසරණං සංසාරො.

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති’’. (විසුද්ධි. 2.619; දී. නි. අට්ඨ. 2.95 අපසාදනාවණ්ණනා; සං. නි. අට්ඨ. 2.2.60; අ. නි. අට්ඨ. 2.4.199; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; විභ. අට්ඨ. 226 සඞ්ඛාරපදනිද්දෙසො; සු. නි. අට්ඨ. 2.523; උදා. අට්ඨ. 39; ඉතිවු. අට්ඨ. 14);

තෙනාහ ‘‘ඛන්ධධාතුආයතනානං පටිපාටි’’න්ති, ඛන්ධධාතුආයතනානං හෙතුඵලභාවෙන අපරාපරප්පවත්තින්ති අත්ථො.

එවමාදීනවං ඤත්වාති එත්ථ එතමාදීනවං ඤත්වාතිපි පඨන්ති, එතං සකලවට්ටදුක්ඛස්ස සම්භවං සමුදයං තණ්හං ආදීනවං ඤත්වාති අත්ථො. අථ වා එවමාදීනවං ඤත්වාති එතං යථාවුත්තං සංසාරානතිවත්තනආදීනවං දොසං ඤත්වා. නිග්ගහණොති චතුරූපාදානසඞ්ඛාතස්ස සබ්බස්ස ගහණස්ස පටිනිස්සජ්ජනෙන නිග්ගහණො, ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන සඞ්ඛාරප්පවත්තිතො අපගච්ඡෙය්‍යාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

තණ්හුප්පාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. යොගසුත්තවණ්ණනා

10. දසමෙ යොජෙන්තීති කම්මං විපාකෙන භවාදිං, භවන්තරාදීහි දුක්ඛෙන සත්තං යොජෙන්ති ඝටෙන්තීති යොගා. කාමනට්ඨෙන කාමො ච සො යථාවුත්තෙනත්ථෙන යොගො චාති කාමයොගො. භවයොගො නාම භවරාගොති දස්සෙතුං ‘‘රූපාරූපභවෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙසු, තතියො භවදිට්ඨිසහගතො යථා රජ්ජනට්ඨෙන රාගො, එවං යුජ්ජනට්ඨෙන යොගොති වුත්තො. චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණන්ති ඉදං සුත්තන්තනයං නිස්සාය වුත්තං. සුත්තන්තසංවණ්ණනා හෙසාති, තදන්තොගධත්තා වා පුබ්බන්තාදීනං.

සමුදයන්ති ද්වෙ සමුදයා ඛණිකසමුදයො පච්චයසමුදයො ච. උප්පාදක්ඛණො ඛණිකසමුදයො, පච්චයොව පච්චයසමුදයො. සමුදයතෙ සමුදයනං සමුදයො, සමුදෙති එතස්මාති සමුදයොති එවං උභින්නං සමුදයානං සද්දත්ථතොපි භෙදො වෙදිතබ්බො. පච්චයසමුදයං පජානන්තොපි භික්ඛු ඛණිකසමුදයං පජානාති, ඛණිකසමුදයං පජානන්තොපි පච්චයසමුදයං පජානාති. පච්චයතො හි සඞ්ඛාරානං උදයං පස්සතො ඛණතො ච නෙසං උදයදස්සනං සුඛං හොති, ඛණතො ච නෙසං උදයං පස්සතො පගෙව පච්චයානං සුග්ගහිතත්තා පච්චයතො දස්සනං සුඛෙන ඉජ්ඣති. ඉධ පන ඛණිකසමුදයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමුදයන්ති උප්පත්ති’’න්ති.

අත්ථඞ්ගමොපි දුවිධො අච්චන්තත්ථඞ්ගමො, භෙදත්ථඞ්ගමොති. අච්චන්තත්ථඞ්ගමො අප්පවත්තිනිරොධො, නිබ්බානන්ති කෙචි. භෙදත්ථඞ්ගමො ඛණිකනිරොධො. තදුභයං පුබ්බභාගෙ උග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන පස්සතො අඤ්ඤතරදස්සනෙන ඉතරදස්සනම්පි සිද්ධමෙව හොති. පුබ්බභාගෙයෙව ආරම්මණවසෙන ඛයතො වයතො සම්මසනාදිකාලෙ භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සන්තො බ්‍යතිරෙකවසෙන අනුස්සවාදිතො අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සති, මග්ගක්ඛණෙ පන ආරම්මණතො අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සන්තො අසම්මොහතො ඉතරම්පි පස්සති. ඉධ පන භෙදත්ථඞ්ගමං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්ථඞ්ගමන්ති භෙද’’න්ති. කාමානං උප්පත්තිභෙදග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ යථා කාමානං පටිච්චසමුප්පන්නතා විභාවිතා, එවං කාමවත්ථුනොපීති උභයෙසම්පි අනිච්චතා දුක්ඛතා අනත්තතා ච විභාවිතාති දට්ඨබ්බං. මධුරභාවන්ති ඉමිනා කාමසන්නිස්සිතං සුඛං සොමනස්සං දස්සෙති. ‘‘යං ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’’ති (ම. නි. 1.166) හි වුත්තං. අමධුරභාවන්ති ඉමිනා පන කාමහෙතුකං දුක්ඛං දොමනස්සං දස්සෙති.

ඵස්සායතනානන්ති ඡද්වාරිකස්ස ඵස්සස්ස කාරණභූතානං චක්ඛාදිආයතනානං. තෙනාහ ‘‘චක්ඛාදීනං චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකාරණාන’’න්ති. පුනබ්භවකරණං පුනොභවො උත්තරපදලොපෙන, මනො-සද්දස්ස විය ච පුරිමපදස්ස ඔකාරන්තතා දට්ඨබ්බා. පුනොභවො සීලමෙතෙසන්ති පොනොභවිකා. අථ වා සීලත්ථෙන ඉකසද්දෙන ගමිතත්ථත්තා කිරියාවාචකසද්දස්ස අදස්සනං දට්ඨබ්බං යථා අපූපභක්ඛනසීලො ආපූපිකො. අථ වා පුනබ්භවං දෙන්ති, පුනබ්භවාය සංවත්තන්ති, පුනප්පුනබ්භවෙ නිබ්බත්තෙන්තීති පොනොභවිකා. ‘‘තද්ධිතා’’ති හි බහුවචනනිද්දෙසා විචිත්තත්තා වා තද්ධිතානං අභිධානලක්ඛණත්තා වා ‘‘පුනබ්භවං දෙන්තී’’තිආදීසුපි අත්ථෙසු පොනොභවිකසද්දසිද්ධි දට්ඨබ්බා.

විසංයොජෙන්ති පටිපන්නං පුග්ගලං කාමයොගාදිතො වියොජෙන්තීති විසංයොගා, අසුභජ්ඣානාදීනි විසංයොජනකාරණානි. තෙනාහ ‘‘විසංයොගාති විසංයොජනකාරණානී’’තිආදි.

යොගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භණ්ඩගාමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. චරවග්ගො

1. චරසුත්තවණ්ණනා

11. දුතියස්ස පඨමෙ චරතොති ගච්ඡන්තස්ස, චඞ්කමන්තස්ස වා. උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වාති වත්ථුකාමෙසු අවීතරාගතාය තාදිසෙ පච්චයෙ කාමපටිසංයුත්තො වා විතක්කො උප්පජ්ජති චෙ, යදි උප්පජ්ජති. බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වාති ආඝාතවිනයෙ විසෙසෙන චිත්තස්ස අදමිතත්තා ආඝාතනිමිත්තෙ බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො වා විතක්කො, ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීති පරහිංසනවසෙන විහිංසාපටිසංයුත්තො වා විතක්කො උප්පජ්ජති චෙති සම්බන්ධො. තං චෙ භික්ඛු අධිවාසෙතීති තං යථාවුත්තං කාමවිතක්කාදිං යථාපච්චයං අත්තනො චිත්තෙ උප්පන්නං ‘‘ඉතිපායං විතක්කො පාපකො, ඉතිපි අකුසලො, ඉතිපි සාවජ්ජො, සො ච ඛො අත්තබ්‍යාබාධාය සංවත්තතී’’තිආදිනා නයෙන පච්චවෙක්ඛණාය අභාවතො අධිවාසෙති අත්තනො චිත්තං ආරොපෙත්වා වාසෙති. අධිවාසෙන්තොයෙව ච නප්පජහති තදඞ්ගාදිප්පහානවසෙන න පටිනිස්සජ්ජති. තතො එව ච න විනොදෙති අත්තනො චිත්තසන්තානතො න නුදති න නීහරති. තථා අවිනොදනතො න බ්‍යන්තීකරොති න විගතන්තං කරොති. ආතාපී පහිතත්තො යථා තෙසං අන්තොපි නාවසිස්සති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි, එවං කරොති, අයං පන තථා න කරොතීති අත්ථො. තථාභූතො පන න අනභාවං ගමෙති අනු අනු අභාවං න ගමෙති. න පජහති චෙ, න විනොදෙති චෙති ඉතිආදිනා චෙ-සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එවංභූතොති එවං කාමවිතක්කාදීහි පාපවිතක්කෙහි සමඞ්ගිභූතො. අනාතාපීති කිලෙසානං ආතාපයිකස්ස වීරියස්ස අභාවෙන අනාතාපී. පාපුත්‍රාසලක්ඛණස්ස ඔත්තප්පස්ස අභාවෙන අනොත්තාපී. සතතං සමිතං සබ්බකාලං නිරන්තරං. කුසීතො හීනවීරියොති කුසලෙහි ධම්මෙහි පරිහාපයිත්වා අකුසලපක්ඛෙ කුච්ඡිතං සීදනතො කොසජ්ජසමන්නාගමෙන ච කුසීතො, සම්මප්පධානවීරියාභාවෙන හීනවීරියො වීරියවිරහිතොති වුච්චති කථීයති. ඨිතස්සාති ගමනං උපච්ඡින්දිත්වා තිට්ඨතො. සයනඉරියාපථස්ස විසෙසතො කොසජ්ජපක්ඛිකත්තා යථා තංසමඞ්ගිනො භාවිතත්තා සම්භවන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘ජාගරස්සා’’ති වුත්තං.

සුක්කපක්ඛෙ තඤ්චෙ භික්ඛු නාධිවාසෙතීති ආරද්ධවීරියස්සපි විහරතො අනාදිමති සංසාරෙ චිරකාලභාවිතත්තා තථාරූපපච්චයසමායොගෙ සතිසම්මොසෙන වා කාමවිතක්කාදි උප්පජ්ජති චෙ, තං භික්ඛු අත්තනො චිත්තං ආරොපෙත්වා න වාසෙති, අබ්භන්තරෙ න වාසෙතීති අත්ථො. අනධිවාසෙන්තො කිං කරොති? පජහති ඡඩ්ඩෙති. කිං කචවරං විය පිටකෙනාති? න, අපිච ඛො තං විනොදෙති නුදති නීහරති. කිං බලිබද්දං විය පතොදෙනාති? න, අථ ඛො බ්‍යන්තීකරොති විගතන්තං කරොති, යථා තෙසං අන්තොපි නාවසිස්සති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි, තථා තෙ කරොති. කථං පන තෙ තථා කරොති? අනභාවං ගමෙති අනු අනු අභාවං ගමෙති, වික්ඛම්භනප්පහානෙන යථා සුවික්ඛම්භිතා හොන්ති, තථා නෙ කරොතීති වුත්තං හොති.

එවංභූතොතිආදීසු එවං කාමවිතක්කාදීනං අනධිවාසෙන සුවිසුද්ධාසයො සමානො තාය ච ආසයසම්පත්තියා තන්නිමිත්තාය ච පයොගසම්පත්තියා පරිසුද්ධසීලො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො ජාගරියං අනුයුත්තො තදඞ්ගාදිවසෙන කිලෙසානං ආතාපනලක්ඛණෙන වීරියෙන සමන්නාගතත්තා ආතාපී. සබ්බසො පාපුත්‍රාසෙන සමන්නාගතත්තා ඔත්තාපී සතතං රත්තින්දිවං. සමිතං නිරන්තරං සමථවිපස්සනානුයොගවසෙන චතුබ්බිධසම්මප්පධානසිද්ධියා ආරද්ධවීරියො පහිතත්තො. නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තොති වුච්චති කථීයතීති අත්ථො.

ගාථාසු ගෙහනිස්සිතන්ති එත්ථ ගෙහවාසීහි අපරිච්චත්තත්තා ගෙහවාසිසභාවත්තා ගෙහධම්මත්තා වා ගෙහං වුච්චති වත්ථුකාමො. අථ වා ගෙහප්පටිබද්ධභාවතො, කිලෙසකාමානං නිවාසට්ඨානභාවතො වා ගෙහාති වුච්චන්ති, තංවත්ථුකත්තා කාමවිතක්කාදි ගෙහනිස්සිතං නාම. කුම්මග්ගපටිපන්නොති යස්මා අරියමග්ගස්ස උප්පථභාවතො අභිජ්ඣාදයො තදෙකට්ඨධම්මා ච කුම්මග්ගො, තස්මා කාමවිතක්කාදිබහුලො කුම්මග්ගපටිපන්නො. මොහනෙය්‍යෙසු මුච්ඡිතොති මොහසංවත්තනියෙසු රූපාදීසු මුච්ඡිතො සම්මත්තො අජ්ඣොපන්නො. සම්බොධින්ති අරියමග්ගඤාණං. ඵුට්ඨන්ති ඵුසිතුං පත්තුං පාපො සො තාදිසො මිච්ඡාසඞ්කප්පගොචරො පුග්ගලො අභබ්බො, න කදාචි තං පාපුණාතීති අත්ථො.

විතක්කං සමයිත්වානාති යථාවුත්තං මිච්ඡාවිතක්කං පටිසඞ්ඛානභාවනාබලෙන වූපසමෙත්වා. විතක්කූපසමෙ රතොති නවන්නම්පි මහාවිතක්කානං අච්චන්තූපසමභූතෙ අරහත්තෙ, නිබ්බානෙ එව වා අජ්ඣාසයෙන රතො අභිරතො. භබ්බො සොති සො යථාවුත්තො සම්මාපටිපජ්ජමානො පුග්ගලො පුබ්බභාගෙ සමථවිපස්සනාබලෙන සබ්බවිතක්කෙ යථාරහං තදඞ්ගාදිවසෙන වූපසමෙත්වා ඨිතො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාතං නිබ්බානසඞ්ඛාතඤ්ච අනුත්තරං සම්බොධිං ඵුට්ඨුං අධිගන්තුං භබ්බො අරහා. එවමෙත්ථ පාළිවණ්ණනා වෙදිතබ්බා.

චරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සීලසුත්තවණ්ණනා

12. දුතියෙ සම්පන්නසීලාති එත්ථ තිවිධං සම්පන්නං පරිපුණ්ණසමඞ්ගිමධුරවසෙන. තත්ථ –

‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාරං, සුවා භුඤ්ජන්ති කොසිය;

පටිවෙදෙමි තෙ බ්‍රහ්මෙ, න නෙ වාරෙතුමුස්සහෙ’’ති. (ජා. 1.14.1) –

ඉදං පරිපුණ්ණසම්පන්නං නාම. ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපාගතො සමුපාගතො උපපන්නො සම්පන්නො සමන්නාගතො’’ති (විභ. 511) ඉදං සමඞ්ගිසම්පන්නං නාම. ‘‘ඉමිස්සා, භන්තෙ, මහාපථවියා හෙට්ඨිමතලං සම්පන්නං, සෙය්‍යථාපි ඛුද්දමධුං අනීලකං, එවමස්සාද’’න්ති (පාරා. 17) ඉදං මධුරසම්පන්නං නාම. ඉධ පරිපුණ්ණසම්පන්නවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සම්පන්නසීලාති පරිපුණ්ණසීලා’’ති ආහ. සමඞ්ගිසම්පන්නවසෙනපි අත්ථො යුජ්ජතියෙව, තස්මා සම්පන්නසීලාති පරිපුණ්ණසීලා හුත්වාතිපි සීලසමඞ්ගිනො හුත්වාතිපි එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්ථ සීලස්ස අනවසෙසසමාදානෙන අඛණ්ඩාදිභාවප්පත්තියා පරිපුණ්ණසීලා, සමාදානතො පට්ඨාය අවිච්ඡින්දනතො සීලසමඞ්ගිනො. සමාදානවතො හි අච්චන්තවිරොධිධම්මානුප්පත්තියා සීලසමඞ්ගිතා වෙදිතබ්බා, චෙතනාදීනං පන සීලනලක්ඛණානං ධම්මානං පවත්තිලක්ඛණෙන වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

තත්ථ ‘‘පරිපුණ්ණසීලා’’ති ඉමිනා අත්ථෙන ඛෙත්තදොසවිගමෙන ඛෙත්තපාරිපූරී විය සීලදොසවිගමෙන සීලපාරිපූරී වුත්තා හොති. යථා හි ඛෙත්තං බීජඛණ්ඩං, වප්පඛණ්ඩං, උදකඛණ්ඩං, ඌසඛණ්ඩන්ති චතුදොසසමන්නාගතං අපරිපූරං හොති. තත්ථ බීජඛණ්ඩං නාම යත්ථ අන්තරන්තරා බීජානි ඛණ්ඩානි වා පූතීනි වා හොන්ති, තානි යත්ථ පතන්ති, තත්ථ සස්සං න උට්ඨෙති, ඛෙත්තං ඛණ්ඩං හොති, අපරිපූරං හොතීති අත්ථො. වප්පඛණ්ඩං නාම යත්ථ අකුසලො බීජානි වපන්තො අන්තරන්තරා නිපාතෙති. එවඤ්හි සබ්බත්ථ සස්සං න උට්ඨෙති, ඛෙත්තං ඛණ්ඩං හොති. උදකඛණ්ඩං නාම යත්ථ කත්ථචි උදකං අතිබහුං වා හොති, න වා හොති. තත්‍රාපි හි සස්සානි න උට්ඨෙන්ති, ඛෙත්තං ඛණ්ඩං හොති. ඌසඛණ්ඩං නාම යත්ථ කස්සකො කිස්මිඤ්චි පදෙසෙ නඞ්ගලෙන භූමිං චත්තාරො පඤ්ච වාරෙ කසන්තො අතිගම්භීරං කරොති, තතො ඌසං උප්පජ්ජති. තත්‍රාපි හි සස්සං න උට්ඨෙති, ඛෙත්තං ඛණ්ඩං හොති, තාදිසඤ්ච ඛෙත්තං න මහප්ඵලං හොති න මහානිසංසං. තත්‍රාපි බහුම්පි වපිත්වා අප්පං ලභති. ඉමෙසං පන චතුන්නං දොසානං විගමා ඛෙත්තං පරිපුණ්ණං හොති, තාදිසඤ්ච ඛෙත්තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං. එවමෙව ඛණ්ඩං, ඡිද්දං, සබලං, කම්මාසන්ති චතුදොසසමන්නාගතං සීලං අපරිපූරං හොති, තාදිසඤ්ච සීලං න මහප්ඵලං හොති න මහානිසංසං. ඉමෙසං පන චතුන්නං දොසානං විගමා සීලං පරිපුණ්ණං හොති, තාදිසඤ්ච සීලං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං.

‘‘සීලසමඞ්ගිනො’’ති ඉමිනා පනත්ථෙන සීලෙන සමඞ්ගිභූතා සමොධානගතා සමන්නාගතා හුත්වා විහරථාති ඉදමෙව වුත්තං හොති. තත්ථ ද්වීහි කාරණෙහි සම්පන්නසීලතා හොති සීලවිපත්තියා ආදීනවදස්සනෙන, සීලසම්පත්තියා ච ආනිසංසදස්සනෙන. තදුභයම්පි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14) විත්ථාරිතං. තත්ථ ‘‘සම්පන්නසීලාති එත්තාවතා ච කිර භගවා චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’ති ඉමිනා තත්ථ ජෙට්ඨකසීලං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතී’’ති දිවාවිහාරවාසී සුමත්ථෙරො ආහ. අන්තෙවාසිකො පනස්ස තෙපිටකචූළනාගත්ථෙරො ආහ – ‘‘උභයත්ථාපි පාතිමොක්ඛසංවරො භගවතා වුත්තො, පාතිමොක්ඛසංවරොයෙව හි සීලං, ඉතරානි පන තීණි සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම අත්ථී’’ති වත්වා තං අනනුජානන්තො ආහ – ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො නාම ඡද්වාරරක්ඛාමත්තකමෙව, ආජීවපාරිසුද්ධි ධම්මෙන සමෙන පච්චයුප්පත්තිමත්තකං, පච්චයනිස්සිතං පටිලද්ධපච්චයෙ ඉදමත්ථන්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනමත්තකං. නිප්පරියායෙන පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං. යස්ස සො භින්නො, අයං ඡින්නසීසො විය පුරිසො හත්ථපාදෙ, සෙසානි රක්ඛිස්සතීති න වත්තබ්බො. යස්ස පන සො අරොගො, අයං අච්ඡින්නසීසො විය පුරිසො ජීවිතං, සෙසානි පුන පාකතිකානි කත්වා රක්ඛිතුං සක්කොති. තස්මා ‘සම්පන්නසීලා’ති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරං උද්දිසිත්වා ‘සම්පන්නපාතිමොක්ඛා’ති තස්සෙව වෙවචනං වත්වා තං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙන්තො ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’තිආදිමාහා’’ති.

පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙන සංවුතාති යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛන්ති ලද්ධනාමෙන සික්ඛාපදසීලෙන පිහිතකායවචීද්වාරා. එවංභූතා ච තෙන උපෙතා සමන්නාගතා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘උපෙතා හුත්වා’’ති. ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නාති කායිකවාචසිකඅවීතික්කමසඞ්ඛාතෙන ආචාරෙන, න-වෙසියගොචරතාදිසඞ්ඛාතෙන ගොචරෙන ච සම්පන්නා, සම්පන්නආචාරගොචරාති අත්ථො. අණුප්පමාණෙසූති අතිපරිත්තකෙසු අනාපත්තිගමනීයෙසු. දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තෙසූති අපරෙ. දොසෙසූති ගාරය්හෙසු අකුසලධම්මෙසු. භයතො දස්සනසීලාති පරමාණුමත්තම්පි වජ්ජං සිනෙරුප්පමාණං විය කත්වා භායනසීලා. සබ්බසික්ඛාකොට්ඨාසෙසූති මූලපඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිසබ්බත්ථපඤ්ඤත්තිපදෙසපඤ්ඤත්තිආදිභෙදෙසු. තං තං සමාදාතබ්බං සමාදායාති යං කිඤ්චි සික්ඛාකොට්ඨාසෙසු මූලපඤ්ඤත්තිආදිභෙදෙසු සික්ඛිතබ්බං පටිපජ්ජිතබ්බං පූරිතබ්බං කායිකං වාචසිකං වා සීලං, තං සබ්බං සම්මා ආදාය, සම්මදෙව සක්කච්චං සබ්බසො ච ආදියිත්වාති අත්ථො.

උදයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සතීති ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. තණ්හාසමුදයා…පෙ… කම්මසමුදයා…පෙ… ආහාරසමුදයා රූපසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සන්තො ඉමානි පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සති. තථා අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. තණ්හාසමුදයා…පෙ… කම්මසමුදයා…පෙ… ඵස්සසමුදයා වෙදනාසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සන්තො ඉමානි පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සතී’’තිආදිනා නයෙන එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පඤ්ච පඤ්ච කත්වා වුත්තානි පඤ්චවීසති උදයලක්ඛණානි පස්සති.

වයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සතීති ‘‘අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. තණ්හානිරොධා…පෙ… කම්මනිරොධා…පෙ… ආහාරනිරොධා රූපනිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සන්තො ඉමානි පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සති. අවිජ්ජානිරොධා…පෙ… තණ්හානිරොධා…පෙ… ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සතී. වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සන්තො ඉමානි පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සති’’තිආදිනා නයෙන එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පඤ්ච පඤ්ච කත්වා වුත්තානි පඤ්චවීසති වයලක්ඛණානි පස්සති. පෙසිතත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො. කථයන්තීති තථාවිධං භික්ඛුං බුද්ධාදයො අරියා ආචික්ඛන්ති.

යතං චරෙති වායමමානො චරෙය්‍ය, චඞ්කමනාදිවසෙන ගමනං කප්පෙන්තොපි ‘‘අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමතී’’තිආදිනා (විභ. 432) නයෙන වුත්තප්පධානවීරියං කරොන්තො ඝටෙන්තො වායමන්තො යථා අකුසලධම්මා පහීයන්ති, කුසලධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, එවං ගමනං කප්පෙය්‍යාති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසුපි. යතමෙනං පසාරයෙති එතං පසාරෙතබ්බං හත්ථපාදාදිං යතං යතමානො යථාවුත්තවීරියසමඞ්ගී හුත්වා පසාරෙය්‍ය, සබ්බත්ථ පධානං න ජහෙය්‍යාති අධිප්පායො.

ඉදානි යථා පටිපජ්ජන්තො යතං යතන්තො නාම හොති, තං පටිපදං දස්සෙතුං ‘‘උද්ධ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ උද්ධන්ති උපරි. තිරියන්ති පරිතො, පුරත්ථිමදිසාදිවසෙන සමන්තතො දිසාභාගෙසූති අත්ථො. අපාචීනන්ති හෙට්ඨා. යාවතා ජගතො ගතීති යත්තකා සත්තසඞ්ඛාරභෙදස්ස ලොකස්ස පවත්ති, තත්ථ සබ්බත්ථාති අත්ථො. එත්තාවතා අනවසෙසතා සම්මසනඤාණස්ස විසයං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති. සමවෙක්ඛිතාති සමා හෙතුනා ඤායෙන අවෙක්ඛිතා, අනිච්චාදිවසෙන විපස්සිතාති වුත්තං හොති. ධම්මානන්ති සත්තසුඤ්ඤානං. ඛන්ධානන්ති රූපාදීනං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං. උදයබ්බයන්ති උදයඤ්ච වයඤ්ච. ඉදං වුත්තං හොති – උපරි තිරියං අධොති තිධා සඞ්ගහිතෙ සබ්බස්මිං ලොකෙ අතීතාදිභෙදභින්නානං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතානං සබ්බෙසං රූපාරූපධම්මානං අනිච්චාදිසම්මසනාධිගතෙන උදයබ්බයඤාණෙන පඤ්චවීසතියා ආකාරෙහි උදයං, පඤ්චවීසතියා ආකාරෙහි වයං සමවෙක්ඛිතා සමනුපස්සිතා භවෙය්‍යාති.

චෙතොසමථසාමීචින්ති චිත්තසංකිලෙසානං අච්චන්තවූපසමනතො චෙතොසමථසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිං. සික්ඛමානන්ති පටිපජ්ජමානං භාවෙන්තං ඤාණපරම්පරා නිබ්බත්තෙන්තං. සදාති සබ්බකාලං රත්තිඤ්චෙව දිවා ච. සතන්ති චතුසම්පජඤ්ඤසමන්නාගතාය සතියා සතොකාරී. එවම්පෙත්ථ ගාථාවණ්ණනා දට්ඨබ්බා. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

සීලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පධානසුත්තවණ්ණනා

13. තතියෙ උත්තමවීරියානීති සෙට්ඨවීරියානි විසිට්ඨස්ස අත්ථස්ස සාධනතො. මාරො ධිය්‍යති එත්ථාති මාරධෙය්‍යං, කිලෙසමාරස්ස පවත්තිට්ඨානභූතං, තං තෙභූමකවට්ටන්ති ආහ ‘‘තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතං මාරධෙය්‍ය’’න්ති. ජාතිමරණතො ජාතං භයං ජාතිමරණභයං, ජාතිමරණමෙව වා භයහෙතුතො භයන්ති ජාතිමරණභයං. තෙනාහ ‘‘ජාතිඤ්ච මරණඤ්ච…පෙ… භයස්සා’’ති සෙසං උත්තානමෙව.

පධානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. සංවරසුත්තවණ්ණනා

14. චතුත්ථෙ සංවරාදීනං සාධනවසෙන පදහති එතෙහීති පධානානි. සංවරන්තස්ස උප්පන්නවීරියන්ති යථා අභිජ්ඣාදයො න උප්පජ්ජන්ති, එවං සතියා උපට්ඨානෙ චක්ඛාදීනං පිදහනෙ අනලසස්ස උප්පන්නවීරියං. පජහන්තස්සාති විනොදෙන්තස්ස. උප්පන්නවීරියන්ති තස්සෙව පහානස්ස සාධනවසෙන පවත්තවීරියං. භාවෙන්තස්ස උප්පන්නවීරියන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සමාධිනිමිත්තන්ති සමාධි එව. පුරිමුප්පන්නසමාධි හි පරතො උප්පජ්ජනකසමාධිස්ස කාරණං හොතීති ‘‘සමාධිනිමිත්ත’’න්ති වුත්තං.

උපධිවිවෙකත්තාති ඛන්ධූපධිආදිඋපධීහි විවිත්තත්තා විනිස්සටත්තා. තං ආගම්මාති තං නිබ්බානං මග්ගෙන අධිගමහෙතු. රාගාදයො විරජ්ජන්ති එත්ථ, එතෙනාති විරාගො. එවං නිරොධොපි දට්ඨබ්බො. යස්මා ඉධ බොජ්ඣඞ්ගමිස්සකවසෙන ඉච්ඡිතා, තස්මා ‘‘ආරම්මණවසෙන වා අධිගන්තබ්බවසෙන වා’’ති වුත්තං. තත්ථ අධිගන්තබ්බවසෙනාති තන්නින්නතාවසෙන. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති වොස්සග්ගවසෙන පරිණාමිතං පරිච්චජනවසෙන චෙව පක්ඛන්දනවසෙන ච පරිණාමනසීලං. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ වොස්සග්ගා’’තිආදි. ඛන්ධානං පරිච්චජනං නාම තප්පටිබද්ධකිලෙසප්පහානවසෙනාති යෙනාකාරෙන විපස්සනා කිලෙසෙ පජහති, තෙනෙවාකාරෙන තන්නිමිත්තක්ඛන්ධෙ ච පජහතීති වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… පරිච්චජතී’’ති. යස්මා විපස්සනා වුට්ඨානගාමිනිභාවං පාපුණන්තී නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන එකංසතො නිබ්බානං පක්ඛන්දතීති වත්තබ්බතං ලභති, මග්ගො ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ ඛන්ධෙ ච රාගං පරිච්චජති, තස්මා යථාක්කමං විපස්සනාමග්ගානං වසෙන පක්ඛන්දනපරිච්චාගවොස්සග්ගා වෙදිතබ්බා. වොසග්ගත්ථායාති පරිච්චාගවොස්සග්ගත්ථාය චෙව පක්ඛන්දනවොස්සග්ගත්ථාය ච. පරිණමතීති පරිච්චජති. තං පන පරිණාමනං වුට්ඨානගාමිනිභාවප්පත්තියා චෙව අරියමග්ගභාවප්පත්තියා ච ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘විපස්සනාභාවඤ්ච මග්ගභාවඤ්ච පාපුණාතී’’ති. සෙසපදෙසූති ‘‘ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’තිආදීසු සෙසසම්බොජ්ඣඞ්ගකොට්ඨාසෙසු.

භද්දකන්ති අභද්දකානං නීවරණාදිපාපධම්මානං වික්ඛම්භනෙන රාගවිගමනෙන එකන්තහිතත්තා දුල්ලභත්තා ච භද්දකං සුන්දරං. න හි අඤ්ඤං සමාධිනිමිත්තං එවං දුල්ලභං රාගස්ස උජුවිපච්චනීකභූතං අත්ථි. අනුරක්ඛතීති එත්ථ අනුරක්ඛනා නාම අධිගතසමාධිතො යථා පරිහානි න හොති, එවං පටිපත්තිසාසන-තප්පටිපක්ඛවිගමනෙනාති ආහ ‘‘සමාධී’’තිආදි. අට්ඨිකසඤ්ඤාදිකාති අට්ඨිකජ්ඣානාදිකා. සඤ්ඤාසීසෙන හි ඣානං වදති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

සංවරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඤ්ඤත්තිසුත්තවණ්ණනා

15. පඤ්චමෙ අත්තභාවො එතෙසං අත්ථීති අත්තභාවිනො, තෙසං අත්තභාවීනං. තෙනාහ ‘‘අත්තභාවවන්තාන’’න්ති. යාව ඡත්තිංසාය ඉන්දානං ආයුප්පමාණං, තාව පණීතෙ කාමෙ පරිභුඤ්ජීති මන්ධාතුරාජා කිර එකදිවසං අත්තනො පරිණායකරතනං පුච්ඡි – ‘‘අත්ථි නු ඛො මනුස්සලොකතො රමණීයතරං ඨාන’’න්ති. කස්මා දෙව එවං භණසි, කිං න පස්සසි චන්දිමසූරියානං ආනුභාවං, නනු එතෙසං ඨානං ඉතො රමණීයතරන්ති? රාජා චක්කරතනං පුරක්ඛත්වා තත්ථ අගමාසි.

චත්තාරො මහාරාජානො ‘‘මන්ධාතුමහාරාජා ආගතො’’ති සුත්වා ‘‘තාවමහිද්ධිකො මහාරාජා න සක්කා යුද්ධෙන පටිබාහිතු’’න්ති සකරජ්ජං නිය්‍යාතෙසුං. සො තං ගහෙත්වා පුන පුච්ඡි – ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉතො රමණීයතරං ඨාන’’න්ති. අථස්ස තාවතිංසභවනං කථයිංසු. ‘‘තාවතිංසභවනං, දෙව, රමණීයං, තත්ථ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ඉමෙ චත්තාරො මහාරාජානො පාරිචාරිකා දොවාරිකභූමියං තිට්ඨන්ති. සක්කො දෙවරාජා මහිද්ධිකො මහානුභාවො. තස්සිමානි උපභොගට්ඨානානි – යොජනසහස්සුබ්බෙධො වෙජයන්තපාසාදො, පඤ්චයොජනසතුබ්බෙධා සුධම්මදෙවසභා, දියඩ්ඪයොජනසතිකො වෙජයන්තරථො, තථා එරාවණො හත්ථී, දිබ්බරුක්ඛසහස්සප්පටිමණ්ඩිතං නන්දනවනං, චිත්තලතාවනං, ඵාරුසකවනං, යොජනසතුබ්බෙධො පාරිච්ඡත්තකො කොවිළාරො, තස්ස හෙට්ඨා සට්ඨියොජනායාමා පඤ්ඤාසයොජනවිත්ථාරා පඤ්චදසයොජනුබ්බෙධා ජයසුමනපුප්ඵවණ්ණා පණ්ඩුකම්බලසිලා, යස්සා මුදුතාය සක්කස්ස නිසීදතො උපඩ්ඪකායො අනුප්පවිසතී’’ති.

තං සුත්වා රාජා තත්ථ ගන්තුකාමො චක්කරතනං අබ්භුක්කිරි. තං ආකාසෙ උට්ඨහි සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය. අථ ද්වින්නං දෙවලොකානං වෙමජ්ඣතො චක්කරතනං ඔතරිත්වා පථවියා ආසන්නෙ ඨානෙ අට්ඨාසි සද්ධිං පරිණායකරතනප්පමුඛාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය. රාජා එකකොව අත්තනො ආනුභාවෙන තාවතිංසභවනං අගමාසි. සක්කො ‘‘මන්ධාතා ආගතො’’ති සුත්වා තස්ස පච්චුග්ගමනං කත්වා ‘‘ස්වාගතං, මහාරාජ, සකං, තෙ මහාරාජ, අනුසාස මහාරාජා’’ති වත්වා සද්ධිං නාටකෙහි රජ්ජං ද්වෙ භාගෙ කත්වා එකං භාගමදාසි. රඤ්ඤො තාවතිංසභවනෙ පතිට්ඨිතමත්තස්සෙව මනුස්සගන්ධසරීරනිස්සන්දාදිමනුස්සභාවො විගච්ඡි, දෙවලොකෙ පවත්තිවිපාකදායිනො අපරපරියායවෙදනීයස්ස කම්මස්ස කතොකාසත්තා සබ්බදා සොළසවස්සුද්දෙසිකතාමාලාමිලායනාදිදෙවභාවො පාතුරහොසි. තස්ස සක්කෙන සද්ධිං පණ්ඩුකම්බලසිලාය නිසින්නස්ස අක්ඛිනිමිසනමත්තෙන නානත්තං පඤ්ඤායති. තං අසල්ලක්ඛෙන්තා දෙවා සක්කස්ස ච තස්ස ච නානත්තෙ මුය්හන්ති. සො තත්ථ දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවමානො තදා මනුස්සානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකතාය යාව ඡත්තිංස සක්කා උපපජ්ජිත්වා චුතා, තාව සක්කරජ්ජං කාරෙත්වා ‘‘කිං මෙ ඉමිනා උපඩ්ඪරජ්ජෙනා’’ති අතිත්තො කාමෙහි තතො චවිත්වා අත්තනො උය්‍යානෙ පතිතො මනුස්සලොකෙ උතුකක්ඛළතාය වාතාතපෙන ඵුසිතගත්තො කාලමකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘දෙවලොකෙ පන යාව ඡත්තිංසාය ඉන්දානං ආයුප්පමාණං, තාව පණීතෙ කාමෙ පරිභුඤ්ජී’’ති.

පඤ්ඤත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සොඛුම්මසුත්තවණ්ණනා

16. ඡට්ඨෙ සුඛුමලක්ඛණප්පටිවිජ්ඣනකානීති අනිච්චාදිසුඛුමලක්ඛණානං පටිවිජ්ඣනකානි. සුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකඤාණෙනාති සුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකෙන ඤාණෙන. පරතො ජානිත්වාති අවසවත්තනෙන අඤ්ඤතො ජානිත්වා. සඞ්ඛාරා හි ‘‘මා භිජ්ජිංසූ’’ති ඉච්ඡිතාපි භිජ්ජන්තෙව, තස්මා තෙ අවසවත්තිතාය පරෙ නාම. සා ච නෙසං පරතා අනිච්චදස්සනෙ පාකටා හොතීති වුත්තං ‘‘ඉමිනා හි පදෙන අනිච්චානුපස්සනා කථිතා’’ති. සෙසං උත්තානමෙව.

සොඛුම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7-10. පඨමඅගතිසුත්තාදිවණ්ණනා

17-20. සත්තමෙ ඡන්දාගතින්ති එත්ථ සන්ධිවසෙන සරලොපොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡන්දෙන අගති’’න්ති. ඡන්දාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘ඡන්දෙනා’’ති, පෙමෙනාති අත්ථො. ඡන්දසද්දො හෙත්ථ තණ්හාපරියායො, අකුසලච්ඡන්දපරියායො වා. සෙසෙසූති ‘‘දොසාගතිං ගච්ඡතී’’තිආදීසු.

එත්ථ ච යො ‘‘අයං මෙ මිත්තොති වා, සන්දිට්ඨොති වා, ඤාතකොති වා, ලඤ්චං වා පන මෙ දෙතී’’ති ඡන්දවසෙන අස්සාමිකං සාමිකං කරොති, අයං ඡන්දෙන අකත්තබ්බං කරොති නාම. යො ‘‘අයං මෙ වෙරී’’ති චිරකාලානුබද්ධවෙරවසෙන වා, තඞ්ඛණුප්පන්නකොධවසෙන වා සාමිකං අස්සාමිකං කරොති, අයං දොසෙන අකත්තබ්බං කරොති නාම. යො පන මන්දත්තා මොමූහත්තා යං වා තං වා අයුත්තං අකාරණං වත්වා අස්සාමිකං සාමිකං කරොති, අයං මොහෙන අකත්තබ්බං කරොති නාම. යො පන ‘‘අයං රාජවල්ලභොති වා විසමෙ චොරාදිකෙ විසමානි වා කායදුච්චරිතාදීනි සමාදාය වත්තනෙන විසමනිස්සිතො වා, අනත්ථම්පි මෙ කරෙය්‍යා’’ති භීතො අස්සාමිකං සාමිකං කරොති, අයං භයෙන අකත්තබ්බං කරොති නාම.

යො පන කිඤ්චි භාජෙන්තො ‘‘අයං මෙ සන්දිට්ඨො වා සම්භත්තො වා’’ති පෙමවසෙන අතිරෙකං දෙති, ‘‘අයං මෙ වෙරී’’ති දොසවසෙන ඌනකං දෙති, යො මුය්හන්තො දින්නාදින්නං අජානමානො කස්සචි ඌනං, කස්සචි අධිකං දෙති, ‘‘අයං ඉමස්මිං අදීයමානෙ මය්හං අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති සීතො කස්සචි අතිරෙකං දෙති, සො චතුබ්බිධොපි යථානුක්කමෙන ඡන්දාගතිආදීනි ගච්ඡන්තො අකත්තබ්බං කරොති නාම.

නිහීයති තස්ස යසොති තස්ස අගතිගාමිනො කිත්තියසොපි පරිවාරයසොපි නිහීයති පරිහායති. යස්සති තෙන කිත්තීයතීති හි යසො, කිත්ති ථුතිඝොසො. යස්සති තෙන පුරෙචරානුචරභාවෙන පරිවාරයතීති යසො, පරිවාරො. අට්ඨමනවමදසමානි උත්තානත්ථානෙව.

චරවග්ගො දුතියො.

3. උරුවෙලවග්ගො

1. පඨමඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා

21. තතියස්ස පඨමෙ මහාවෙලා විය මහාවෙලා, විපුලවාලිකපුඤ්ජතාය මහන්තො වෙලාතටො වියාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මහාවාලිකරාසීති අත්ථො’’ති. උරු, මරු, සිකතා, වාලුකා, වණ්ණු, වාලිකාති ඉමෙ සද්දා සමානත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. තෙනාහ ‘‘උරූති වාලිකා වුච්චතී’’ති.

නජ්ජාති නදති සද්දායතීති නදී, තස්සා නජ්ජා, නදියා නින්නගායාති අත්ථො. නෙරඤ්ජරායාති ‘‘නෙලඤ්ජලායා’’ති වත්තබ්බෙ ල-කාරස්ස ර-කාරං කත්වා ‘‘නෙරඤ්ජරායා’’ති වුත්තං, කද්දමසෙවාලපණකාදිදොසරහිතසලිලායාති අත්ථො. කෙචි ‘‘නීලං-ජලායාති වත්තබ්බෙ නෙරඤ්ජරායා’’ති වදන්ති. නාමමෙව වා එතං තස්සා නදියාති වෙදිතබ්බං. තස්සා නදියා තීරෙ යත්ථ භගවා විහාසි, තං දස්සෙතුං ‘‘අජපාලනිග්‍රොධෙ’’ති වුත්තං. කස්මා පනායං අජපාලනිග්‍රොධො නාම ජාතොති ආහ ‘‘තස්සා’’තිආදි. කෙචි පන ‘‘යස්මා තත්ථ වෙදෙ සජ්ඣායිතුං අසමත්ථා මහල්ලකබ්‍රාහ්මණා පාකාරපරික්ඛෙපයුත්තානි නිවෙසනානි කත්වා සබ්බෙ වසිංසු, තස්මාස්ස අජපාලනිග්‍රොධොති නාමං ජාත’’න්ති වදන්ති. තත්‍රායං වචනත්ථො – න ජපන්තීති අජපා, මන්තානං අනජ්ඣායකාති අත්ථො. අජපාලන්ති ආදියන්ති නිවාසං එත්ථාති අජපාලොති. අපරෙ පන වදන්ති ‘‘යස්මා මජ්ඣන්හිකසමයෙ අන්තොපවිට්ඨෙ අජෙ අත්තනො ඡායාය පාලෙති රක්ඛති, තස්මා ‘අජපාලො’තිස්ස නාමං රුළ්හ’’න්ති. සබ්බත්ථාපි නාමමෙතං තස්ස රුක්ඛස්ස.

පඨමාභිසම්බුද්ධොති පඨමං අභිසම්බුද්ධො, අනුනාසිකලොපෙනායං නිද්දෙසො. තෙනෙවාහ ‘‘සම්බුද්ධො හුත්වා පඨමමෙවා’’ති. පඨමන්ති ච භාවනපුංසකනිද්දෙසො, තස්මා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා පඨමං අජපාලනිග්‍රොධෙ විහරාමීති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. අයං විතක්කොති අයං ‘‘කින්නු ඛ්වාහං…පෙ… විහරෙය්‍ය’’න්ති එවං පවත්තවිතක්කො. හත්ථී ච වානරො ච තිත්තිරො ච හත්ථිවානරතිත්තිරා.

යෙ වුද්ධමපචායන්තීති ජාතිවුද්ධො, වයොවුද්ධො, ගුණවුද්ධොති තයො වුද්ධා. තෙසු ජාතිසම්පන්නො ජාතිවුද්ධො නාම, වයෙ ඨිතො වයොවුද්ධො නාම, ගුණසම්පන්නො ගුණවුද්ධො නාම. තෙසු ගුණසම්පන්නො වයොවුද්ධො ඉමස්මිං ඨානෙ වුද්ධොති අධිප්පෙතො. අපචායන්තීති ජෙට්ඨාපචායිකාකම්මෙන පූජෙන්ති. ධම්මස්ස කොවිදාති ජෙට්ඨාපචායනධම්මස්ස කොවිදා කුසලා. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. පාසංසාති පසංසාරහා. සම්පරායෙ ච සුග්ගතීති සම්පරෙතබ්බෙ ඉමං ලොකං හිත්වා ගන්තබ්බෙ පරලොකෙපි තෙසං සුගතියෙව. අයං පනෙත්ථ පිණ්ඩත්ථො – ඛත්තියා වා හොන්තු බ්‍රාහ්මණා වා වෙස්සා වා සුද්දා වා ගහට්ඨා වා පබ්බජිතා වා තිරච්ඡානගතා වා, යෙ කෙචි සත්තා ජෙට්ඨාපචිතිකම්මෙන සීලාදිගුණසම්පන්නානං වයොවුද්ධානං අපචිතිං කරොන්ති, තෙ ඉමස්මිඤ්ච අත්තභාවෙ ජෙට්ඨාපචිතිකාරකාති පසංසං වණ්ණනං ථොමනං ලභන්ති, කායස්ස ච භෙදා සග්ගෙ නිබ්බත්තන්තීති.

අඤ්ඤස්මින්ති පරස්මිං. අත්තා න හොතීති අඤ්ඤො, පරො. සො පනෙත්ථ න යො කොචි අධිප්පෙතො, අථ ඛො ගරුට්ඨානියො. තෙනාහ ‘‘කඤ්චි ගරුට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වා’’ති. පතිස්සති ගරුනො ආණං සම්පටිච්ඡතීති පතිස්සො, න පතිස්සො අප්පතිස්සො, පතිස්සයරහිතො, ගරුපස්සයරහිතොති අත්ථො.

සදෙවකෙති අවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො. සදෙවකග්ගහණෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං පාරිසෙසඤායෙන ඉතරෙසං පදන්තරෙහි සඞ්ගහිතත්තා. සමාරකග්ගහණෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං පච්චාසත්තිඤායෙන. තත්ථ හි මාරො ජාතො තන්නිවාසී ච හොති. සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං පච්චාසත්තිඤායෙනෙව. සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායාති සාසනස්ස පච්චත්ථිකසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අපච්චත්ථිකානං අසමිතාබාහිතපාපානඤ්ච සමණබ්‍රාහ්මණානං තෙනෙව වචනෙන ගහිතත්තා. කාමං ‘‘සදෙවකෙ’’තිආදිවිසෙසනානං වසෙන සත්තවිසයො ලොකසද්දොති විඤ්ඤායති තුල්‍යයොගවිසයත්තා තෙසං, ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’තිආදීසු පන අතුල්‍යයොගෙ අයං සමාසො ලබ්භතීති බ්‍යභිචාරදස්සනතො පජාගහණන්ති පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං.

දෙවභාවසාමඤ්ඤෙන මාරබ්‍රහ්මෙසු ගහිතෙසුපි ඉතරෙහි තෙසං ලබ්භමානවිසෙසදස්සනත්ථං විසුං ගහණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘මාරො නාමා’’තිආදිමාහ. මාරො බ්‍රහ්මානම්පි විචක්ඛුකම්මාය පහොතීති ආහ ‘‘සබ්බෙස’’න්ති. උපරීති උපරිභාගෙ. බ්‍රහ්මාති දසසහස්සිබ්‍රහ්මානං සන්ධායාහ. තථා චාහ ‘‘දසහි අඞ්ගුලීහී’’තිආදි. ඉධ දීඝනිකායාදයො විය බාහිරකානම්පි ගන්ථනිකායො ලබ්භතීති ආහ ‘‘එකනිකායාදිවසෙනා’’ති. වත්ථුවිජ්ජාදීති ආදි-සද්දෙන විජ්ජාට්ඨානානි සඞ්ගය්හන්ති. යථාසකං කම්මකිලෙසෙහි පජාතත්තා නිබ්බත්තත්තා පජා, සත්තනිකායො, තස්සා පජාය. සදෙවමනුස්සායාති වා ඉමිනා සම්මුතිදෙවග්ගහණං තදවසිට්ඨමනුස්සලොකග්ගහණඤ්ච දට්ඨබ්බං.

එවං භාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි අභාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙතුං ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. ලොකවසෙන වුත්තානි ‘‘ලොකීයන්ති එත්ථ කම්මං කම්මඵලානී’’ති කත්වා. පජාවසෙන ‘‘හෙතුපච්චයෙහි පජාතා’’ති කත්වා. සීලසම්පන්නතරන්ති එත්ථ පරිපුණ්ණසම්පන්නතා අධිප්පෙතා ‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාර’’න්තිආදීසු (ජා. 1.14.1) විය. තෙනාහ ‘‘අධිකතරන්ති අත්ථො’’ති. පරිපුණ්ණඤ්හි අධිකතරන්ති වත්තුං අරහති. කාරණන්ති යුත්තිං. අත්ථන්ති අවිපරීතත්ථං. වඩ්ඪින්ති අතිවඩ්ඪිනිමිත්තං.

ඉමිනා වචනෙනාති ඉමස්මිං සුත්තෙ අනන්තරං වුත්තවචනෙන. න කෙවලං ඉමිනාව, සුත්තන්තරම්පි ආනෙත්වා පටිබාහිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථී’’තිආදිමාහ. තත්ථ න මෙ ආචරියො අත්ථීති ලොකුත්තරධම්මෙ මය්හං ආචරියො නාම නත්ථි. කිඤ්චාපි ලොකියධම්මානම්පි යාදිසො ලොකනාථස්ස අධිගමො, න තාදිසො අධිගමො පරූපදෙසො අත්ථි. ලොකුත්තරධම්මෙ පනස්ස ලෙසොපි නත්ථි. නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලොති මය්හං සීලාදීහි ගුණෙහි පටිනිධිභූතො පුග්ගලො නාම නත්ථි. සරන්ති කරණෙ එතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘සරන්තෙනා’’ති, සරන්ති වා සරණහෙතු චාති අත්ථො.

යතොති භුම්මත්ථෙ තොසද්දොති ආහ ‘‘යස්මිං කාලෙ’’ති. රත්තියො ජානන්තීති රත්තඤ්ඤූ, අත්තනො පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය බහූ රත්තියො ජානන්ති, චිරපබ්බජිතාති වුත්තං හොති. රත්තඤ්ඤූනං මහන්තභාවො රත්තඤ්ඤුමහන්තං. භාවප්පධානො එස නිද්දෙසො. ‘‘රත්තඤ්ඤුමහත්ත’’න්ති වා පාඨො. එස නයො සෙසෙසුපි. ථෙරනවමජ්ඣිමානං වසෙන විපුලභාවො වෙපුල්ලමහන්තං. සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතස්ස සාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ඣානාභිඤ්ඤාදිවසෙන විපුලභාවො බ්‍රහ්මචරියමහන්තං. විසිට්ඨස්ස පච්චයලාභස්ස විපුලභාවො ලාභග්ගමහන්තං. චතුබ්බිධෙන මහන්තෙනාති චතුබ්බිධෙන මහන්තභාවෙන. මහාපජාපතියා දුස්සයුගදානකාලෙති භගවතො සඞ්ඝෙ ගාරවස්ස පාකටකාලදස්සනමත්තං. න හි භගවා තතො පුබ්බෙ සඞ්ඝෙ ගාරවරහිතො විහාසි.

පඨමඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2.දුතියඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා

22. දුතියෙ හුහුඞ්කජාතිකෙනාති සො කිර දිට්ඨමඞ්ගලිකො මානවසෙන කොධවසෙන ච ‘‘හුහු’’න්ති කරොන්තො විචරති, තස්මා හුහුඞ්කජාතිකොති වුච්චති. ‘‘හුහුක්කජාතිකො’’තිපි පඨන්ති, තෙන සද්ධිං ආගතාති අත්ථො. ජරාජිණ්ණාති ජරාය ඛණ්ඩදන්තපලිතකෙසාදිභාවං ආපාදිතා. වයොවුද්ධාති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වුද්ධිමරියාදප්පත්තා. ජාතිමහල්ලකාති උපපත්තියා මහල්ලකභාවෙන සමන්නාගතා. මහත්තං ලන්ති ගණ්හන්තීති මහල්ලකා, ජාතියා මහල්ලකා, න විභවාදිනාති ජාතිමහල්ලකා. වයොඅනුප්පත්තාති පච්ඡිමවයං සම්පත්තා, පච්ඡිමවයො නාම වස්සසතස්ස පච්ඡිමො තතියො භාගො. ජිණ්ණාති වා පොරාණා, චිරකාලප්පවත්තකුලන්වයාති වුත්තං හොති. වුද්ධාති සීලාචාරාදිගුණවුද්ධියුත්තා. මහල්ලකාති විභවමහන්තතාය සමන්නාගතා. මහද්ධනාති මහාභොගා. අද්ධගතාති මග්ගප්පටිපන්නා බ්‍රාහ්මණානං වතචරියාදිමරියාදං අවීතික්කම්ම චරමානා. වයොඅනුප්පත්තාති ජාතිවුද්ධභාවං අන්තිමවයං අනුප්පත්තා. සුතං නෙතන්ති එත්ථ සුතං නො එතන්ති පදච්ඡෙදො. නොති ච කරණත්ථෙ සාමිවචනං. තෙනාහ ‘‘අම්හෙහි සුත’’න්ති.

අකාලෙති අයුත්තකාලෙ. අසභාවං වදතීති යං නත්ථි, තං වදති. අනත්ථං වදතීති අකාරණනිස්සිතං වදති. අකාරණනිස්සිතන්ති ච නිප්ඵලන්ති අත්ථො. ඵලඤ්හි කාරණනිස්සිතං. අකාරණනිස්සිතතා ච තදවිනාභාවතො අකාරණෙ නිස්සිතං, නිප්ඵලං සම්ඵන්ති වුත්තං හොති. අවිනයං වදතීති න සංවරවිනයප්පටිසංයුත්තං වදති, අත්තනො සුණන්තස්ස ච න සංවරවිනයාවහං වදතීති වුත්තං හොති. න හදයෙ නිධෙතබ්බයුත්තකන්ති අහිතසංහිතත්තා චිත්තං අනුප්පවෙසෙත්වා නිධෙතුං අයුත්තං. කථෙතුං අයුත්තකාලෙනාති ධම්මං කථෙන්තෙන යො අත්ථො යස්මිං කාලෙ වත්තබ්බො, තතො පුබ්බෙ පච්ඡා ච තස්ස අකාලො, තස්මිං අයුත්තකාලෙ වත්තා. අපදෙසරහිතන්ති සුත්තාපදෙසරහිතං. සාපදෙසං සකාරණං කත්වා න කථෙතීති ‘‘භගවතා අසුකෙ සුත්තෙ එවං වුත්ත’’න්ති එවං සාපදෙසං කාරණසහිතං කත්වා න කථෙති.

පරියන්තරහිතන්ති පරිච්ඡෙදරහිතං, සුත්තං වා ජාතකං වා නික්ඛිපිත්වා තස්ස අනුයොගං උපමං වා වත්ථුං වා ආහරිත්වා යං සුත්තං ජාතකං වා නික්ඛිපිතං, තස්ස සරීරභූතං කථං අනාමසිත්වා බාහිරකථංයෙව කථෙති, නික්ඛිත්තං නික්ඛිත්තමත්තමෙව හොති, ‘‘සුත්තං නු ඛො කථෙති ජාතකං නු ඛො, නාස්ස අන්තං වා කොටිං වා පස්සාමා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. යථා වටරුක්ඛසාඛානං ගතගතට්ඨානෙ පාරොහා ඔතරන්ති, ඔතිණ්ණො-තිණ්ණට්ඨානෙ විරුළ්හිං ආපජ්ජිත්වා පුන වඩ්ඪන්තියෙව, එවං අඩ්ඪයොජනම්පි යොජනම්පි ගච්ඡතියෙව. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ පන මූලරුක්ඛො විනස්සති, අනුජාතපාරොහමූලානියෙව තිට්ඨන්ති, එවං අයම්පි නිග්‍රොධධම්මකථිකො නාම හොති. නික්ඛිත්තං නික්ඛිත්තමෙව කත්වා පස්සෙනෙව පරිහරන්තො ගච්ඡති. යො පන බහුම්පි භණන්තො ‘‘එතදත්ථමිදං වුත්ත’’න්ති නික්ඛිත්තසුත්තතො අඤ්ඤම්පි අනුයොගූපමාවත්ථුවසෙන තදුපයොගීනං ආහරිත්වා ආහරිත්වා ජානාපෙතුං සක්කොති, තථාරූපස්ස ධම්මකථිකස්ස බහුම්පි කථෙතුං වට්ටති. න ලොකියලොකුත්තරඅත්ථනිස්සිතන්ති අත්තනො පරෙසඤ්ච න ලොකියලොකුත්තරහිතාවහං.

පකට්ඨානං උක්කට්ඨානං සීලාදිඅත්ථානං බොධනතො සභාවනිරුත්තිවසෙන ච බුද්ධාදීහි භාසිතත්තා පකට්ඨානං වචනප්පබන්ධානං ආළීති පාළි, පරියත්තිධම්මො. පුරිමස්ස අත්ථස්ස පච්ඡිමෙන අත්ථෙන අනුසන්ධානං අනුසන්ධි, අත්ථමුඛෙන පන පාළිප්පදෙසානම්පි අනුසන්ධි හොතියෙව. ස්වායං අනුසන්ධි පුච්ඡානුසන්ධිඅජ්ඣාසයානුසන්ධියථානුසන්ධිආදිවසෙන චතුබ්බිධො, තංතංදෙසනානං පන පුබ්බාපරපාළිවසෙන අනුසන්ධිවසෙන පුබ්බාපරවසෙනාති පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. උග්ගහිතන්ති බ්‍යඤ්ජනසො අත්ථසො ච උද්ධං උද්ධං ගහිතං, පරියාපුණනවසෙන චෙව පරිපුච්ඡාවසෙන ච හදයෙන ගහිතන්ති අත්ථො. වට්ටදුක්ඛනිස්සරණත්ථිකෙහි සොතබ්බතො සුතං, පරියත්තිධම්මො. තං ධාරෙතීති සුතධරො. යො හි සුතධරො, සුතං තස්මිං පතිට්ඨිතං හොති සුප්පතිට්ඨිතං අරොගිකං, තස්මා වුත්තං ‘‘සුතස්ස ආධාරභූතො’’ති. තෙනාහ ‘‘යස්ස හී’’තිආදි. එකං පදං එකක්ඛරම්පි අවිනට්ඨං හුත්වා සන්නිචීයතීති සන්නිචයො, සුතං සන්නිචයො එතස්මින්ති සුතසන්නිචයො. අජ්ඣොසායාති අනුප්පවිසිත්වා. තිට්ඨතීති න සම්මුස්සති.

පගුණාති වාචුග්ගතා. නිච්චලිකන්ති අවිපරිවත්තං. සංසන්දිත්වාති අඤ්ඤෙහි සංසන්දිත්වා. සමනුග්ගාහිත්වාති පරිපුච්ඡාවසෙන අත්ථං ඔගාහිත්වා. පබන්ධස්ස විච්ඡෙදාභාවතො ගඞ්ගාසොතසදිසං. ‘‘භවඞ්ගසොතසදිස’’න්ති වා පාඨො, අකිත්තිමං සුඛප්පවත්තීති අත්ථො. සුත්තෙකදෙසස්ස සුත්තමත්තස්ස ච වචසා පරිචයො ඉධ නාධිප්පෙතො, වග්ගාදිවසෙන පන අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘සුත්තදසක…පෙ… සජ්ඣායිතා’’ති, ‘‘දසසුත්තානි ගතානි, දසවග්ගානි ගතානී’’තිආදිනා සල්ලක්ඛෙත්වා වාචාය සජ්ඣායිතාති අත්ථො. මනසා අනු අනු පෙක්ඛිතා භාගසො නිජ්ඣායිතා චින්තිතා මනසානුපෙක්ඛිතා. රූපගතං විය පඤ්ඤායතීති රූපගතං විය චක්ඛුස්ස විභූතං හුත්වා පඤ්ඤායති. සුප්පටිවිද්ධාති නිජ්ජටං නිග්ගුම්බං කත්වා සුට්ඨු යාථාවතො පටිවිද්ධා.

අධිකං චෙතොති අභිචෙතො, උපචාරජ්ඣානචිත්තං. තස්ස පන අධිකතා පාකතිකකාමාවචරචිත්තෙහි සුන්දරතාය, සා පටිපක්ඛතො සුද්ධියාති ආහ ‘‘අභික්කන්තං විසුද්ධං චිත්ත’’න්ති. අධිචිත්තන්ති සමාධිමාහ. සොපි උපචාරසමාධි දට්ඨබ්බො. විවෙකජං පීතිසුඛං, සමාධිජං පීතිසුඛං, අපීතිජං කායසුඛං, සතිපාරිසුද්ධිජං ඤාණසුඛන්ති චතුබ්බිධම්පි ඣානසුඛං පටිපක්ඛතො නික්ඛන්තතං උපාදාය නෙක්ඛම්මසුඛන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මසුඛං වින්දතී’’ති. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති ඉමිනා තෙසු ඣානෙසු සමාපජ්ජනවසීභාවමාහ. නිකාමලාභීති පන වචනතො ආවජ්ජනාධිට්ඨානපච්චවෙක්ඛණවසියොපි වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බා. සුඛෙනෙව පච්චනීකධම්මෙ වික්ඛම්භෙත්වාති එතෙන තෙසං ඣානානං සුඛප්පටිපදතං ඛිප්පාභිඤ්ඤතඤ්ච දස්සෙති.

විපුලානන්ති වෙපුල්ලං පාපිතානං ඣානානං. විපුලතා නාම සුභාවිතභාවෙන චිරතරප්පවත්තියා, සා ච පරිච්ඡෙදානුරූපාව ඉච්ඡිතබ්බාති ‘‘විපුලාන’’න්ති වත්වා ‘‘යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාතුං සමත්ථොති වුත්තං හොතී’’ති ආහ. පරිච්ඡෙදකාලඤ්හි අප්පත්වාව වුට්ඨහන්තො අකසිරලාභී න හොති යාවදිච්ඡිතං පවත්තෙතුං අසමත්ථත්තා. ඉදානි යථාවුත්තෙ සමාපජ්ජනාදිවසීභාවෙ බ්‍යතිරෙකවසෙන විභාවෙතුං ‘‘එකච්චො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ලාභීයෙව හොතීති ඉදං පටිලද්ධමත්තස්ස ඣානස්ස වසෙන වුත්තං. තථාති ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ. පාරිපන්ථිකෙති වසීභාවස්ස පච්චනීකධම්මෙ. ඣානාධිගමස්ස පන පච්චනීකධම්මා පගෙව වික්ඛම්භිතා, අඤ්ඤථා ඣානාධිගමො එව න සියා. කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙතීති කිච්ඡෙන විසොධෙති. කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණාදීහි කාමච්ඡන්දාදීනං විය අඤ්ඤෙසම්පි සමාධිපාරිපන්ථිකානං දූරසමුස්සාරණං ඉධ වික්ඛම්භනං විසොධනඤ්චාති වෙදිතබ්බං. නාළිකයන්තන්ති කාලමානනාළිකයන්තමාහ.

අට්ඨපිතසඞ්කප්පොති න සම්මාපණිහිතසඞ්කප්පො. අභිඤ්ඤාපාරගූති සබ්බෙසං ලොකියලොකුත්තරධම්මානං අභිඤ්ඤාය පාරං ගතො, සබ්බධම්මෙ අභිවිසිට්ඨාය අග්ගමග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා ඨිතොති අත්ථො. පරිඤ්ඤාපාරගූති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පරිඤ්ඤාය පාරං ගතො, පඤ්චක්ඛන්ධෙ පරිජානිත්වා ඨිතොති අත්ථො. භාවනාපාරගූති චතුන්නං මග්ගානං භාවනාය පාරං ගතො, චත්තාරො මග්ගෙ භාවෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. පහානපාරගූති සබ්බකිලෙසානං පහානෙන පාරං ගතො, සබ්බකිලෙසෙ පජහිත්වා ඨිතොති අත්ථො. සච්ඡිකිරියාපාරගූති නිරොධසච්ඡිකිරියාය පාරං ගතො, නිරොධං සච්ඡිකත්වා ඨිතොති අත්ථො. සමාපත්තිපාරගූති සබ්බසමාපත්තීනං සමාපජ්ජනෙන පාරං ගතො, සබ්බා සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා ඨිතොති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලීති යං බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලං සකලභාවො, තෙන සමන්නාගතො, සකලචතුමග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සකලබ්‍රහ්මචරියො’’ති, පරිපුණ්ණමග්ගබ්‍රහ්මචරියොති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දුතියඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ලොකසුත්තවණ්ණනා

23. තතියෙ ලොකොති ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො. අත්ථතො පුරිමස්මිං අරියසච්චද්වයං, ඉධ පන දුක්ඛං අරියසච්චං වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘ලොකොති දුක්ඛසච්ච’’න්ති. විසංයුත්තොති විසංසට්ඨො න පටිබද්ධො, සබ්බෙසං සංයොජනානං සම්මදෙව සමුච්ඡින්නත්තා තතො විප්පමුත්තොති අත්ථො. ලොකසමුදයොති සුත්තන්තනයෙන තණ්හා, අභිධම්මනයෙන පන අභිසඞ්ඛාරෙහි සද්ධිං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං. ලොකනිරොධොති නිබ්බානං. සච්ඡිකතොති අත්තපච්චක්ඛො කතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදාති සීලාදික්ඛන්ධත්තයසඞ්ගහො අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සො හි ලොකනිරොධං නිබ්බානං ගච්ඡති අධිගච්ඡති, තදත්ථං අරියෙහි පටිපජ්ජීයති චාති ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදාති වුච්චති.

එත්තාවතා තථානි අභිසම්බුද්ධො යාථාවතො ගතොති තථාගතොති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. චත්තාරි හි අරියසච්චානි තථානි නාම. යථාහ –

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ඉදං දුක්ඛන්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090; පටි. ම. 2.8) විත්ථාරො.

අපිච තථාය ගතොති තථාගතො, ගතොති ච අවගතො අතීතො පත්තො පටිපන්නොති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා භගවා සකලලොකං තීරණපරිඤ්ඤාය තථාය අවිපරීතාය ගතො අවගතො, තස්මා ලොකො තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො. ලොකසමුදයං පහානපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අතීතොති තථාගතො. ලොකනිරොධං සච්ඡිකිරියාය තථාය ගතො පත්තොති තථාගතො. ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං තථං අවිපරීතං ගතො පටිපන්නොති තථාගතොති. එවං ඉමිස්සා පාළියා තථාගතභාවදීපනවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ඉති භගවා චතුසච්චාභිසම්බොධවසෙන අත්තනො තථාගතභාවං පකාසෙත්වා ඉදානි තත්ථ දිට්ඨාදිඅභිසම්බොධවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘යං, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. අට්ඨකථායං පන ‘‘චතූහි සච්චෙහි අත්තනො බුද්ධභාවං කථෙත්වා’’ති වුත්තං, තං තථාගතසද්දබුද්ධසද්දානං අත්ථතො නින්නානාකරණතං දස්සෙතුං වුත්තං. තථා චෙව හි පාළි පවත්තාති. දිට්ඨන්ති රූපායතනං දට්ඨබ්බතො. තෙන යං දිට්ඨං යං දිස්සති, යං දක්ඛති, යං සමවායෙ පස්සෙය්‍ය, තං සබ්බං දිට්ඨන්තෙව ගහිතං කාලවිසෙසස්ස අනාමට්ඨභාවතො යථා ‘‘දුද්ධ’’න්ති දස්සෙති. සුතන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. සුතන්ති සද්දායතනං සොතබ්බතො. මුතන්ති සනිස්සයෙ ඉන්ද්‍රියෙ නිස්සයං මුඤ්චිත්වා පාපුණිත්වා ගහෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘පත්වා ගහෙතබ්බතො’’ති. විඤ්ඤාතන්ති විජානිතබ්බං. තං පන දිට්ඨාදිවිනිමුත්තං විඤ්ඤෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘සුඛදුක්ඛාදි ධම්මාරම්මණ’’න්ති. පත්තන්ති යථා තථා පත්වා හත්ථගතං, අධිගතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා’’ති. පරියෙසිතන්ති පත්තියා අත්ථං පරියිට්ඨං. තං පන පත්තං වා සියා අප්පත්තං වා, උභයථාපි පරියෙසිතමෙවාති ආහ ‘‘පත්තං වා අප්පත්තං වා’’ති. ද්වයෙනපි ද්විප්පකාරම්පි පත්තං ද්විප්පකාරම්පි පරියෙසිතං තෙන තෙන පකාරෙන තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධන්ති දස්සෙති. චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතන්ති තෙ පන අපාපෙත්වා චිත්තෙනෙව අනු අනු සඤ්චරිතං, විපරිතක්කිතන්ති අත්ථො.

පීතකන්තිආදීති ආදිසද්දෙන ලොහිතඔදාතාදිසබ්බං රූපාරම්මණභාගං සඞ්ගණ්හාති. සුමනොති රාගවසෙන ලොභවසෙන සද්ධාදිවසෙන වා සුමනො. දුම්මනොති බ්‍යාපාදවිතක්කවසෙන වා විහිංසාවිතක්කවසෙන වා දුම්මනො. මජ්ඣත්තොති අඤ්ඤාණවසෙන, ඤාණවසෙන වා මජ්ඣත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ. තත්ථ ආදිසද්දෙන සඞ්ඛසද්දො, පණවසද්දො, පත්තගන්ධො, පුප්ඵගන්ධො, පුප්ඵරසො, ඵලරසො, උපාදින්නං, අනුපාදින්නං, මජ්ඣත්තවෙදනා කුසලකම්මං අකුසලකම්මන්ති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අප්පත්තන්ති ඤාණෙන අසම්පත්තං, අවිදිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඤාණෙන අසච්ඡිකත’’න්ති. ලොකෙන ගතන්ති ලොකෙන ඤාතං. තථෙව ගතත්තාති තථෙව ඤාතත්තා අභිසම්බුද්ධත්තා, ගතසද්දෙන එකත්තං බුද්ධිඅත්ථන්ති අත්ථො. ගතිඅත්ථො හි ධාතවො බුද්ධිඅත්ථා භවන්තීති අක්ඛරචින්තකා.

යඤ්ච, භික්ඛවෙ, රතිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣතීති යස්සඤ්ච විසාඛපුණ්ණමාය රත්තියං තථාආගතත්තාදිඅත්ථෙන තථාගතො භගවා බොධිමණ්ඩෙ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා උත්තරිතරාභාවතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං ආසවක්ඛයඤාණෙන සද්ධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අධිගච්ඡති. යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායතීති යස්සඤ්ච විසාඛපුණ්ණමාය රත්තියංයෙව කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ යමකසාලානමන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. යං එතස්මිං අන්තරෙති ඉමාසං ද්වින්නං සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතූනං මජ්ඣෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණකාලෙ පඨමබොධියම්පි මජ්ඣිමබොධියම්පි පච්ඡිමබොධියම්පි යං සුත්තගෙය්‍යාදිප්පභෙදං ධම්මං භාසති නිදස්සනවසෙන, ලපති උද්දිසනවසෙන, නිද්දිසති පරිනිද්දිසනවසෙන. සබ්බං තං තථෙව හොතීති තං එත්ථන්තරෙ දෙසිතං සබ්බං සුත්තගෙය්‍යාදිනවඞ්ගං බුද්ධවචනං අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච අනූනං අනධිකං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං රාගමදනිම්මදනං දොසමදනිම්මදනං මොහමදනිම්මදනං, නත්ථි තත්ථ වාලග්ගමත්තම්පි අවක්ඛලිතං, එකමුද්දිකාය ලඤ්ඡිතං විය එකාය නාළියා මිතං විය එකතුලාය තුලිතං විය ච තං තථෙව හොති යස්සත්ථාය භාසිතං, එකන්තෙනෙව තස්ස සාධනතො, නො අඤ්ඤථා, තස්මා තථං අවිතථං අනඤ්ඤථං. එතෙන තථාවාදිතාය තථාගතොති දස්සෙති. ගදඅත්ථො අයං ගතසද්දො ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා, තස්මා තථං ගදතීති තථාගතොති අත්ථො. අථ වා ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තතො අවිපරීතො ආගදො අස්සාති ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා තථාගතොති එවමෙත්ථ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

යථාවාදීති යෙ ධම්මෙ භගවා ‘‘ඉමෙ ධම්මා අකුසලා සාවජ්ජා විඤ්ඤුගරහිතා සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්තී’’ති පරෙසං ධම්මං දෙසෙන්තො වදති, තෙ ධම්මෙ එකන්තෙනෙව සයං පහාසි. යෙ පන ධම්මෙ භගවා – ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා අනවජ්ජා විඤ්ඤුප්පසත්ථා සමත්තා සමාදින්නා හිතාය සුඛාය සංවත්තන්තී’’ති වදති, තෙ ධම්මෙ එකන්තෙනෙව සයං උපසම්පජ්ජ විහරති, තස්මා යථාවාදී භගවා තථාකාරීති වෙදිතබ්බො. තථා සම්මදෙව සීලාදිපරිපූරණවසෙන සම්මාපටිපදායං යථාකාරී භගවා, තථෙව ධම්මදෙසනාය පරෙසං තත්ථ පතිට්ඨාපනවසෙන තථාවාදී. භගවතො හි වාචාය කායො අනුලොමෙති, කායස්සපි වාචා, තස්මා යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී ච හොති. එවංභූතස්ස ච යථා වාචා, කායොපි තථා ගතො පවත්තො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා ගතා පවත්තාති අත්ථො.

අභිභූ අනභිභූතොති උපරි භවග්ගං, හෙට්ඨා අවීචිනිරයං පරියන්තං කත්වා තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු භගවා සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙනපි සමාධිනාපි පඤ්ඤායපි විමුත්තියාපි, න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි. අසමො අසමසමො අප්පටිමො අප්පටිභාගො අප්පටිපුග්ගලො අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො ධම්මරාජා දෙවදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා, තතො එව අයං න කෙනචි අභිභූතො. දක්ඛතීති සබ්බං පස්සති. විසෙසවචනිච්ඡායපි අභාවතො අනවසෙසවිසයො දසසද්දො. තෙන යං කිඤ්චි නෙය්‍යං නාම, සබ්බං තං හත්ථතලෙ ආමලකං විය පස්සතීති දීපෙති. අවිපරීතං ආසයාදිඅවබොධෙන හිතූපසංහාරාදිනා ච සත්තෙ, භාවඤ්ඤත්ථත්තූපනයවසෙන සඞ්ඛාරෙ, සබ්බාකාරෙන සුචිණ්ණවසිතාය සමාපත්තියො, චිත්තඤ්ච වසෙ වත්තෙතීති වසවත්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

විසංයුත්තොති චතූහි යොගෙහි විසංයුත්තො. තෙනාහ ‘‘චතුන්නං යොගානං පහානෙන විසංයුත්තො’’ති. තණ්හාදිට්ඨිඋපයෙහි විරහිතොති සබ්බස්මිම්පි ලොකෙ තණ්හාදිට්ඨිසඞ්ඛාතෙහි උපයෙහි විරහිතො.

අභිභවිත්වා ඨිතොති තබ්බිසයකිලෙසප්පහානෙන අභිභුය්‍ය අතික්කමිත්වා ඨිතො. චත්තාරොපි ගන්ථෙ මොචෙත්වා ඨිතොති සබ්බෙ අභිජ්ඣාකායගන්ථාදිකෙ සකසන්තානතො මොචෙත්වා ඨිතො. වෙනෙය්‍යසන්තානෙ වා අත්තනො දෙසනාවිලාසෙන තෙසං පමොචනොති සබ්බගන්ථප්පමොචනො. ඵුට්ඨස්ස පරමා සන්තීති අස්ස අනෙන ඛීණාසවෙන බුද්ධෙන පරමා සන්ති ඤාණඵුසනෙන ඵුට්ඨාති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ඵුට්ඨස්සා’’තිආදි. නිබ්බානෙ කුතොචි භයං නත්ථීති කුතොචි භයකාරණතො නිබ්බානෙ භයං නත්ථි අසඞ්ඛතභාවෙන සබ්බසො ඛෙමත්තා. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඛෙමඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි ඛෙමගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්තිආදි (සං. නි. 4.379-408). නිබ්බානප්පත්තස්ස වා කුතොචි භයං නත්ථීති නිබ්බානං අකුතොභයන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො, න කුතොචි භයං එත්ථ එතස්මිං අධිගතෙති අකුතොභයං, නිබ්බානන්ති එවමෙත්ථ නිබ්බචනඤ්ච දට්ඨබ්බං.

අනීඝො නිද්දුක්ඛො. සබ්බකම්මක්ඛයං පත්තොති සබ්බෙසං කම්මානං ඛයං පරියොසානං අච්චන්තභාවං පත්තො. උපධී සම්මදෙව ඛීයන්ති එත්ථාති උපධිසඞ්ඛයො, නිබ්බානන්ති ආහ ‘‘උපධිසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ’’ති. චක්කන්ති ධම්මචක්කං. පවත්තයීති තෙපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං පවත්තෙසි. මහන්තෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතත්තා මහන්තං. වීතසාරදන්ති චතුවෙසාරජ්ජයොගෙන වීතසාරදං. සෙසං උත්තානමෙව.

ලොකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. කාළකාරාමසුත්තවණ්ණනා

24. චතුත්ථෙ බාළ්හං ඛො නෙ පසංසසීති නෙ සමණෙ බාළ්හං කත්වා පසංසසි වණ්ණයසි. කීදිසං සීලං එතෙසන්ති කිංසීලා. කො සමාචාරො එතෙසන්ති කිංසමාචාරා. ගුණමග්ගසණ්ඨිතාති ගුණග්ගසණ්ඨිතා. ම-කාරො පදසන්ධිකරො, අග්ගගුණෙ පතිට්ඨිතාති වුත්තං හොති. සන්තින්ද්‍රියා සන්තමානසා, ‘‘සන්තං තෙසං ගතං ඨිත’’න්තිපි පඨන්ති. එකකියාති එකකා, චතූසු ඉරියාපථෙසු එකකා හුත්වා විහරන්තීති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘අදුතියා’’ති. තාදිසා සමණා මමාතීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන –

‘‘කායකම්මං සුචි නෙසං, වාචාකම්මං අනාවිලං;

මනොකම්මං සුවිසුද්ධං, තාදිසා සමණා මම.

‘‘විමලා සඞ්ඛමුත්තාභා, සුද්ධා අන්තරබාහිරා;

පුණ්ණා සුද්ධෙහි ධම්මෙහි, තාදිසා සමණා මම.

‘‘ලාභෙන උන්නතො ලොකො, අලාභෙන ච ඔනතො;

ලාභාලාභෙන එකට්ඨා, තාදිසා සමණා මම.

‘‘යසෙන උන්නතො ලොකො, අයසෙන ච ඔනතො;

යසායසෙන එකට්ඨා, තාදිසා සමණා මම.

‘‘පසංසායුන්නතො ලොකො, නින්දායපි ච ඔනතො;

සමා නින්දාපසංසාසු, තාදිසා සමණා මම.

‘‘සුඛෙන උන්නතො ලොකො, දුක්ඛෙනපි ච ඔනතො;

අකම්පා සුඛදුක්ඛෙසු, තාදිසා සමණා මමා’’ති. (ධ. ප. අට්ඨ. 2.303 චූළසුභද්දාවත්ථු) –